Erterekte «Qazaqtyń soltústik óńiri orystyń úlpershegi» dep shoq tastap ketken Soljenitsynnyń sandyraǵyn qaita tiriltip, «qazaq degen halyq bolmaǵan», «Qazaqstannyń soltústik aýmaǵyn Resei syilaǵan» degen siiaqty sasyq piǵyldary dúmp-dúmp estilip tur. Kún saiyn. Memlekettik Dýma deńgeiinde!
Bul áńgime dál Májilis sailaýynyń qarsańynda oqystan paida boldy degenge sengiń kelmeidi. Bizdińshe, munyń kózge kórinbeitin eki úlken sebebi bar.
Birinshisi
Qyzý júrgizilip jatqan sailaýaldy protsesterden halyqtyń nazaryn ýaqytsha basqa jaqqa burý. Mysaly, bilim jáne ǵylym ministriniń qatań talabyna qaramastan, mektep direktorlary men muǵalimderi qazirgi ýaqytta sailaý jumystaryna jegilýde.
Sabaq berýdiń arasynda sailaýshylar tizimine túgendeý (sverka) jasaýda. Mekenjailaryn, telefondaryn anyqtaýda. Úilerdi, kóshelerdi aralap, listovkalar ilýde. Basqa da biýdjettik qyzmetkerler de (ákimshilik mamandary, dárigerler) kóptep jumyldyrylýda. Bul óte aýqymdy jumys. Sonyń óteýi úshin jýyrda sailaý komissiiasyna tartylǵandardyń barlyǵyna qomaqty syiaqy úlestirildi. Mine, osyndai jabyq isterden jurt kóńilin aýdaryp áketý, ásirese muǵalimderdi qoǵam synynan arashalap alý mańyzdy bop turǵany ras.
Ekinshisi
Qazaqstan biliginen úmitker áldekimder Reseidiń jaldamaly piarshikteri arqyly elimizdegi turaqtylyqty buzǵysy keletini ańǵarylady. Túpki maqsaty – Toqaev biligin shaiqaltý. Elde dúrbeleń týǵyzý arqyly joǵary bilikke ie bolý. Alda-jalda qazaqtardyń bas kóterýi bola qalǵan jaǵdaida, «otandastardy qorǵaý» maqsatynda Reseidiń áskerin kirgizýge syltaý daiyndaý.
Munyń aiaǵy tynysh jatqan qazaq jastarynyń namysyna shoq túsirdi. «Tynysh turǵan búrkitti, quiryqqa túrtip úrkitti» degen osy! Atqaminerlerimiz ben saiasatkerlerimiz máskeýlik arandatýshylarǵa jaidaq sózben máimóńkelep, sypaiy jaýap berip jatqan kezde, jastarymyz eskimos bolǵysy kelmeitinin ispen tanytty.
Almatydaǵy «Namys» jastar qozǵalysynyń ókili Azamat Joldybaev bastaǵan top Petropavl qalasyna arnaiy baryp, ejelgi «Qyzyljar» ataýyn qaitarýdy jáne memlekettik til – qazaq tiliniń ústemdigin arttyrýdy talap etken petitsiiasyn tapsyrypty.
Bárekeldi! Basqaǵa emes, SQO ákimi Qumar Aqsaqalovtyń qaramaǵyndaǵy Ishki saiasat basqarmasy ókiliniń óz qolyna! Internet jelisinen kózimizben kórdik, qulaǵymyzben tyńdadyq.
Bul arada aitary joq, jastardyń batyl talaby óte oryndy ári qisyndy. Olar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Keleshekte, shyn máninde, ultaralyq qatynas tiline ainalýy tiis qazaq tilin jyldam damytýymyz qajet» degenine senip, óz oilaryn ashyq bildirip otyr. Sonymen birge orys otarshyldary jazyp ketken julym-julym tarihymyzdy qalpyna keltirýdiń ýaqyty kelgenin de túsinip tur. Óitkeni burynǵy qatelikterimizdi búgin shuǵyl túzemesek, órship turǵan qyp-qyzyl daýǵa núkte qoiylýy ekitalai. Jastar ǵana emes, Qazaq eliniń múddesin alystaǵy túrik, sheshen, ingýsh baýyrlarymyz batyl qorǵap jatqan kezde, ózimizdiń jergilikti sheneýnikterdiń osy máseleden bastaryn ala qashqany jaramady.
Petropavl qalalyq ákimdigi «Qala ataýyn ózgertýge qatysty aryz-shaǵym túsken joq. Qyzyljar ataýy jazylǵan sýretter ótirik. Fotoshop. Shyndyqqa sáikes emes» degen shuǵyl aqparat taratypty. Onysy jartylai ras. «Qyzyljar» ataýy jastar túsirgen beinekóriniste aiqyn kórinip tur. Al petitsiia qalalyq ákimdikke túspegenine senýge bolady.
Qujat oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń apparatyna tikelei tapsyryldy! Endeshe, osynyń bárine oblys ákimi jaýap berýge tiis!
Bilikten qoldaý izdegen jastardyń demokratiia men ádilettiliktiń baryna degen senimin kúl-talqan etken jaýapty qyzmetkerler de jaýapsyz qalmaitynyna senemiz. Olar eń bolmasa, jas belsendilerge qala atyn aýystyrýdy oblys sheshpeitinin túsindirýi kerek edi.
Shyndyq izdegen jastardy arqadan qaǵyp shyǵaryp salý, «eshteńe kórmedik, bilmedik» deý – bul endi, so-onaý keńestik júieden qalǵan komsomoldyq ádis.
86-nyń Jeltoqsanynda da bilik osyndai qiturqy ádis qoldanǵan. Alańǵa beibit nietpen jinalǵan stýdent jastardy tyńdaǵysy kelmegen. «Qazaqstandy qazaq basshysy nege basqarmaidy» degen bir ǵana jalqy saýalǵa durys jaýap bermeýdiń saldary nege ulasqany belgili.
Muny sol kezderi Qostanai oblysyndaǵy aýdandyq komsomol uiymyn basqarǵan Qumar Aqsaqalov umytýǵa tiis emes edi! Jalpy, biz ótkennen qorytyndy shyǵara almaityn halyq ekenbiz. Appaq qarǵa qyzyl qanmen jazylǵan tarihtyń ashy sabaqtary esimizden tez umytylǵany ókinishti!
Halqymyzda «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartady» degen mátel bar. Atalarymyz bosqa aitpaǵan bolar. Joq jerden jaý izdemeiik desek te, kórshi memlekettiń bilik basyndaǵylar bizge dostyq niet tanytyp turmaǵanyn ishimiz sezip otyr. Biz kóringen kók attyǵa «senimen dospyz» dep, qol shapalaqtap, qosyla júgiretin jas balalar siiaqtymyz. Úi tańdap, kúi tańdap shirengen qonaqtardy qoltyqtap attan túsirip, aýzyna barymyzdy tosamyz. Olar bolsa asymyzdy iship, aiaǵymyzdy teýip, «Má, saǵan dostyq!» dep, basymyzdan qamshymen bir tartyp, saq-saq kúlip ketedi.
Bizden keiingi jastar budan ári mundaiǵa kónýge bolmaitynyn uǵyndy. Olar «Taspen atqandy taspen atý kerek» ekenin jasqanbai aitýda. Omby, Orynbor, Túmen, Astrahan, Sarytaý siiaqty shúigindi jerlerimiz bógdeniń qolynda qalǵanyn túgendep, Qyzyljar ataýynyń qalpyna keltirilýin talap etýi de sonyń jalǵasy.
Aǵa býynnyń aǵattyǵy...
Al biliktiń tizginin ustap otyrǵan bizdiń aǵa býyn ókilderi bolsa etekten tartyp, jastardy jan-jaqtan qaýmalap aýzyn ashtyrmaýda.
Qazaqstanǵa qarap ulyǵan ashkóz bórilerdiń nieti jaman ekenin bilse de, bilmegendei keiip tanytýda. «Ózi sý ishken qudyǵyna túkirgen» LDPR serkesi Vladimir Jirinovskiiden bastap, qazaqtyń jerinde dúniege kelgender az emes.
Qazaqtyń sýyn iship, nanyn jegen. Oqyǵan, toqyǵan. Biraq Resei Prezidentiniń Baspasóz qyzmeti basqarmasynyń jetekshisi Natalia Timakova (Almaty), «NTV» kanalynyń telejúrgizýshisi Lera Kýdriavtseva (Óskemen), «Mentovskie voiny» serialyna túsken tanymal akter Aleksandr Ýstiýgov (Ekibastuz), «Na-Na» tobynyń prodiýseri Bari Alibasov (Shar qalasy), kinoakter Pavel Prilýchnyi (Shymkent) siiaqtylar qazaq jerin talap jatqan «shibórilerge» bir aýyz eskertý aitýǵa jaramady.
Óitkeni olarda «Qazaqstan – meniń týǵan jerim, meniń Otanym» degen patriottyq sezim joq.
Osy jaǵdailarǵa bailanysty Qazaqstan Syrtqy ister ministrligi Reseige nota joldaýmen shekteldi. Alaida shýly másele ashyq kúiinde qalyp otyr. Olai bolsa, Táýelsizdigimizdi qorǵaýdy búginde naqty sharalardan bastaýymyz qajet.
Uzaq jyl ult máselesin zerttep kele jatqan saiasattanýshy jýrnalist retinde aitaiyn.
Orystildi mamandardy daiarlap shyǵarý – memleketimizdegi tutas halyqty (qazaqtildi, orystildi dep) ekige bóletin qaýipti faktor ekenin moiyndaǵan jón.
Petropavl ákimdigindegi orystildi memlekettik qyzmetkerlerdiń ulttyq máseleni júrekpen qabyldai almaýynyń syry da osynda.
Búgingi kúni bizdiń memleketimizge keregi adami kapital ma, joq ulttyq kapital ma? Menińshe, sońǵysy!
Endeshe, Resei parlamentiniń bilim jáne ǵylym komitetiniń jetekshisi Viacheslav Nikonovtyń sózine jaýap retinde elimizdegi orys tilinde bilim beretin mektepter men joǵary oqý oryndaryn biýdjetten qarjylandyrýdy toqtatýdy usynamyn. Bul olardy jabý degen sóz emes. Elimizdegi nemis, frantsýz, káris tilderindegi, basqa da oqý oryndary siiaqty ózin-ózi qarjylandyryp, bilim berýdi jalǵastyra bersin. Tek Resei úshin Qazaq memleketiniń esebinen kadr daiyndaýdy shuǵyl doǵarýymyz qajet!
Máselen, elimizdegi 19 JOO-da orystildi jýrnalist kadrlary oqytylady eken. Bul degen qyrýar qarjyny jelge shashýmen birdei! Olardyń kóbi Resei Prezidentiniń sózin jetkizýshi Natalia Timakova siiaqty bolashaqta ózimizge qarsy jumys isteitinin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Sol sebepten bar kúshti (materialdyq resýrstardy) qazaqtildi ulttyq mamandar daiyndaýǵa jumsaǵanymyz jón. Meniń bul pikirimnen «ultshyldyq» izdemei, aqiqatqa týra qarai bileiik. Resei memleketinde 153 ýniversitet pen institýt jýrnalistika mamandyǵyn oqytatynyn eskersek, orys tildi áriptesterimizge alańdaýǵa negiz joq. Olardyń birde-birinde qazaq tilinde maman daiarlanbaidy.
Sóz retine orai aita keteiik, 2 milliondai qazaq ulty turatyn sol Reseide yrymǵa qazaq mektebi joq. Biz bolsaq, keńes kezinen kele jatqan ulttar dostyǵyn mansuqtaityn qyzyl uranǵa elitip, barlyq etnostar úshin jeksenbilik mektepterdi ashyp tastadyq. Biýdjetten qyrýar qarjy bólip. Resmi derekterdi qarap otyrsam, «júz neshe ulttan quralǵan» ulan-ǵaiyr memleketimizde eki eskimos qana turady eken. Kádimgidei sanatqa qosylǵan. Kúlesiz be, jylaisyz ba? Ózińiz bilińiz.
Qazaqstan aýmaǵynda ertede Altyn Orda, Qazaq handyǵy siiaqty ulttyq memleketterdiń bolǵanyn ormandai orys bilmei otyrǵanda, álgi eki eskimos biler deisiz be? Árine, bilmeidi. Biraq «Bolshaia igra» baǵdarlamasynda aitylǵan «Qazaqstan aýmaǵy – Reseidiń bergen úlken syiy» eken ǵoi dep senip qalyp, erteń ekeýi aqyryp teńdik surasa, tórden oryn usynarymyz anyq.
Qaiym-Munar TABEEV,
jýrnalist-jazýshy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalisi
