Búgingi qazaq ulty keshegiden sergek, alǵabasar, adýyndy – Egor Kappel
– Egor myrza, etnosaralyq tutastyqty, birlikti nyǵaitý, elimizge ártúrli sebeptermen qonys aýdarǵan túrli etnostardyń mádenieti, salt-dástúrin saqtaý, Qazaqstan halqyn ortaq maqsatqa jumyldyrý úshin qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleiasyn búginde ózge elder airyqsha qurylym dep biledi. Osy organ arqyly elimizde jaqsy birtalai is-sharalar atqarylyp jatyr. Elimizdegi qoǵamdyq-saiasi úrdisterge belsene aralasqan azamat retinde Assambleia jumysyna qandai baǵa berer edińiz?
– Qazaq dalasy – ejelden ulan-ǵaiyr atyrapty en jailaǵan ulttyń san ǵasyrlyq tarihi syryn ishine búkken, Jibek joly arqyly tutas álemge yqpal etken, uly handyqtardyń týyn qadaǵan, kieli ólke. Sonyń ejelden bergi qojasy – qazaq halqy. Ashyq moiyndaýymyz kerek, budan birer ǵasyr buryn bul dalanyń negizin tek bir-aq ult, qazaq ulty qurady. Keiindep álemniń ár túkpirinen túrli sebeptermen ózge etnostar shoǵyrlandy. Kóbi óz erkimen kelmegen, taǵdyrdyń jazmyshymen, imperiialyq saiasattyń zorlyq-zombylyǵymen kelgender. Qazaq halqynyń óz jerinde otyryp azshylyqqa urynǵan kezi de boldy.
Tipti Táýelsizdik týyn tiktegen jyldary nebary 42 paiyz ǵana bolǵanyn qalai umytalyq. Áli esimizde, sol kezeńde Qazaqstannyń búgingidei beibit te mamyrajai tirlik kesherine kóp el kúmánmen qarady. Kórshilerimiz kóbik oilarynyń kóleńkesin túsirýge tyrysty. Buǵan ishki, syrtqy faktorlar sebepshi bolǵany anyq. Syrtymyzdan pysh-pyshtap, kókeige qonbaityn áńgimelerdi aitqandar da kezdesti. Qazir she? Ondai áńgime aitpaq túgil, yrysy shaiqalmai, tútini túzý ushqan elimizge qyzyǵa da, qyzǵana da qaraityndar jetkilikti. Bul – Qazaq eliniń meimandostyǵyn, memlekettik saiasattyń durystyǵyn kórsetedi.
Óz basym Qazaqstan halqy Assambleiasyn búgingi tynysh uiqymyzǵa uiytqy bolǵan qurylymdardyń biri dep esepteimin. Kezinde munyń biz úshin ne keregi bar degender de tabyldy. Qazir ýaqyt óte kele bári Assambleianyń kerektigin túsindi ǵoi dep oilaimyn.
– Kezinde qazaq jerine nemis ultynyń túrli jaǵdaimen qonys aýdarǵanyn bilemiz. Qazaq eshbir ultty shet qaqpailap, keýdesinen keri itergen emes, qonaqjailylyq, izettilik tanytty. Bul týraly, jalpy qazaqtyń ulttyq ereksheligi týraly ósken ortańyz – ata-anańyzdan qandai lebiz, pikir estýshi edińiz?
– Joǵaryda aitqanymdai, taǵdyrdyń aidaýy men qazaq topyraǵyn mekendegen ulttar jetkilikti. Sonyn biri – nemister. Biraq osy kezge sheiin birde-bir nemistiń qazaqtardy jamandaǵanyn, olar týraly jaǵymsyz pikir aitqanyn estimeppin. Bári sizderdiń keń peiilderińizge, baýyrmaldyqtaryńyzǵa súiinýmen keledi. Bir elden bir elge qonys aýdarý túgil, bir aýyldan bir aýylǵa kóshýdiń qiyndyǵyn halyq biledi.
Bizdiń ata-analarymyz da aryp-ashyp kelgeni shúbásiz. Biraq sol kezde úiine panalatqan kim? Qazaq. Jarty kúlshesin bólip bergen kim? Qazaq. Burynnan tamyr-tanys, týysqany sekildi kórdi bizdi.
Bala kezimde úlken kisiler qazaqtardyń osynshama keńdigine tańyrqasyp, kishipeiil, batyr, enbekshil halyq, tek tarihi múmkindigi bolmaǵan, eger qazaqtarǵa orai týatyn bolsa, álemniń tańdaýly ultyna ainalady dep otyrýshy edi. Ol kezderi mundai sózderge onsha mán bermeýshi edik. Keiindep túsindik qoi, ol kisiler nelikten olai aitatynyn. Adam kóre júrip qalyptasady eken.
Eseigen, egde tartqan saiyn ózge ortaǵa, ózge ulttyń bolmys-bitimine jiti baqylaý jasaisyń. Sonda baǵzy qarttardyń tegin aitpaǵanyna kóz jetkizesiń. Búgingi qazaq ulty keshegiden sergek, alǵabasar, adýyndy. Ásirese, jastardyń ózine degen senimi mol. Tózimdiligi, áleýmettik túrli qiynshylyqtar kezdesse de moiymaityn jalyndylyǵy tańdantady. Nemis halqy qazaqtarǵa erekshe iltipatpen qaraidy. Buǵan el Prezidenti bolyp Qasym-Jomart Toqaev sailanǵan sátte, uialy telefonymyzǵa Germaniiadan aǵylǵan quttyqtaý habarlamalardy aitsaq ta jetkilikti.
– Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde. Nemis ultynyń ókilderi arasynda memlekettik tildi igerýge qulshynys bar ma? Ózińiz qai dárejede bilesiz?
– Qazaqstanda qazaq tili damidy. Onyń damý úrdisin eshkim tejei almaidy. Táýelsizdik alǵandaǵy qazaq tiliniń jaǵdaiymen búgingi mezettegi jaǵdaidy salystyrýǵa kele me? Ol kezderi halyqtyń psihologiiasynda tildi úirený túgil, onyń qajeti bolady-aý degen informatsiia joq bolatyn.
Qazir kópshilik qazaq tiliniń qajettigine, ony úirený kerektigine kúmándanbaidy. Báriniń bilgisi keledi. Bul – aldaǵy jetistikterdiń negizgi tiregi. Psihologiialyq kedergilerdi joimai, tildi úirený qiyn. Qanshama mektep salyndy, balabaqshalar, til úiretý ortalyqtary, sózdikter, jeksenbilik mektepter ashyldy. Qazir el turǵynynyń 70 paiyzdan astamy – qazaq. Endeshe, solardyn kóbisi qazaq tilin biledi. Men qazaqtardyń qazaq tilin bilmeimin degenine senbeimin. Óte jaqsy túsinip ketpes, «Abai jolyn» tolyqtai oqyp-túsinýge shamasy kelmes bázbireýlerdiń, biraq aýyzeki sóilei alady. Til bilmeitinderi azyn-aýlaq. Ony keibir saiasi toptar ýshyqtyryp, qazaqtar qazaq tilin bilmeidi degen uranǵa ulastyrǵysy keledi. Al buǵan túrkitildes ulttardy qosyńyz. Olar qazaq tilin bilmeidi dep kim aitady? Qazir ózge ulttardyń arasynda memlekettik tildi meńgergen jastar kóp. Nemis jastary da kóp memlekettik tilde sóilei de, jaza da alatyn. Al ózime kelsem, qazaqtardyń arasynda óstim, qyzmette birge boldym, kudam – qazaq. Demek, meniń beiresmi túrde tildi úirenýim tym erteden bastaldy. Iá, sóileýge sál shorqaqtaýmyn. Ony jasyrmaimyn. Biraq aitqan áńgimeniń 80 paiyzyn túsinemin.
– Estýimizshe, Táýelsizdik jyldary tarihi otanyna kóshken nemisterdiń keibiri Germaniiadan Qazaq topyraǵyna qaita oralyp jatyr deidi. Bul shyndyqqa qanshalyqty jaqyn? Eger solai bolsa, munyń sebebi nede dep oilaisyz? Áleýmettik, psihologiialyq astary bar ma?
– Bul ras. Táýelsizdik jyldary Germaniiaǵa údere kóshý beleń aldy. Menińshe, tarihi otanyna kóshken nemisterdiń kóbi dúrmekpen oilanbai kóshti. Olarǵa Qazaqstan tarapynan eshqandai qysym kórsetilgen joq. Qaita, osy elde tura bergenderin qalady. Biraq bireýdiń ata-anasy qonys aýdardy, onyn artynan bala-shaǵasy, týys-týǵandary shubyrdy. Bul josparsyz, maqsatsyz kóshý edi. Ol jaqtaǵy saiasi júie, qalyptasqan tirshilik bul jaqqa múldem uqsamaidy. Qazaqtardyń darqan minezin, qonaqjai saltyn boiǵa sińirgender úilese almady ǵoi dep oilaimyn. Kóbi bolmasa da, birsypyrasy qaityp oraldy. Bul sanaly túrde oralý edi. Munda ata-analary jerlengen, qimaityn dostary, jegjat-juraǵattary, kásipteri, qazaqtyń kishipeiildigi bar. Sony saǵyndy, saryǵyn basý úshin elge qaitty...
– Búgingi qazaq jastarynyń bilim deńgeiine kóńilińiz tola ma? Qazaqqa basqa ulttyń ókili retinde syn kózben qaraisyz ba? Neni baiqaisyz ondai kezderde?
– Qai ult bolsa da, kim bolsa da urpaǵynyń bolashaǵyn oilamai turmaidy. Bilimdi, bilikti, elge syily azamat bolsa eken dep armandaidy. «Adam urpaǵymen myń jasaidy» degen maqal bar ǵoi qazaqta. Myń jasaityn urpaǵynyń bolashaǵyn oilamaityn pende bolsyn ba? «El bolam deseń – besigińdi túze» degen qaǵidany qatty qurmetteimin. Básekege qabiletti ult bolý úshin soǵan sai urpaq tárbieleý kerek.
Qandai igilik, jaqsylyq bolsa da, aldymen jastarǵa jasalýǵa tiis. Men qazaqtardyń arasynda jii bolamyn. Qudam qazaq bolǵasyn, túrli jaǵdaiattar bolady. Sonda qazaq jastarynyń úlkenge qurmetpen, kishige izetpen qaraitynyna kýá bolyp júremin. Qazaq jastarynyń alǵyrlyǵyna, parasattylyǵyna kúmánim joq. Ózińde bolmasa da ózgege kúiinetin, paidam tise eken dep oilaityn kópshildigine ózgeler synai qaraityn bolar, óz basym rizalyqpen qaraimyn.
– Qazaq balasy nemistiń uly aqyny Geteni erekshe qurmet tutady. Tipti keibir ádebiet zertteýshileri Gete men Abai poeziiasyndaǵy úndestik týraly arnaiy zertteýler júrgizýde. Ózińiz osy eki tulǵanyń qandai qasietteri uqsas dep oilar edińiz?
– Men eki tulǵany bir-birinen aiyrmaimyn. Birin-biri tolyqtyrýshy kúsh, tutas jaratylys sekildi. Eki alypty salystyryp oqyr bolsańyz, buǵan kózińiz jete túsedi. Ekeýi de álem ádebietiniń uly klassikteri, oishyldary. Bular eki ulttyń ókili bola tura, adamzattyq deńgeige kóterilgen tulǵalar. Biri dala aqsúiekteriniń san ǵasyrlyq taǵylymyn boiyna jinap, sol dalasy sekildi uzaq bolashaqqa kóz tikken, oi qyranyn samǵatqan, biri órkenietterdiń órkeshinen ulyq dúniege zer salǵan. Abaiy men Getesi bar ulttardyń rýhani tamyrlastyǵy ajyramaidy dep bilem.
– Qazaqtyń kórkem ádebietin oqisyz ba?
– Meniń úiimde Quran Kárimniń, «Abai jolynyń», Abai shyǵarmalarynyń qazaqshasy bar. Bos ýaqytymda oqýǵa tyrysamyn. Tolyq túsinbesem de, ondaǵy jazylǵan kórkem mátinderdiń astary tereń, maǵynasy keń ekenine kóz jetkizemin. Ásirese tárbielik máni zor Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalaryn, aýdarma arqyly qazaqshasymen salystyryp oqimyn. Shynymdy aitsam, qazaq tiliniń orasan bailyǵyna bas shulǵýmen kelemin.
– Qazaq mádenieti dese sizdiń kóz aldyńyzǵa ne elesteidi?
– Dombyra, sol dombyramen uzaq kúidi iaki jyrdy tolǵaǵan qart, onyń ainalasyna toptasyp, uiyp tyńdaǵan jurt elesteidi dástúrli mádenietinen. Túgemeitin, birinen biri ótetin epostaryn dáýirler boiy qalai jadynda saqtap kelgen dep tańyrqaimyn. Bul ult jadynyń erekshe kody. Oǵan tańdai qaqpaý múmkin emes. Qazaqtyń taza Islam dinin ustaýy, tarihi eskertkishterdi saqtap, ony kie tutýy, babalaryn esten shyǵarmai, Quran baǵyshtap, kesenelerin qorǵaýy meni riza etedi. Sol úrdisinen jańylmasa eken dep tileimin!
Áńgimelesken Erjan QAMALBEKOV
