– Sonshalyqty uzaq jyl elshilik qyzmetin atqardyńyz. Sonda Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy qandai tustar kókeiińizge qonbady?
– Jalpy ár memleket qai zamanda bolmasyn, aldymen óz múddesin qorǵaýy tiis. Ulttyq múddeni qorǵaý – diplomatiianyń qazyǵy. Osy turǵydan kelgende qazirgi QR syrtqy ister ministrliginiń saiasaty bul kontseptsiiaǵa sai emes. Bizde ulttyq múddeni qorǵaý joq. Aldymen, Qazaqstannyń qandai memleket ekenin anyqtap alaiyq. Bar estitinińiz: «Qazaqstan – kóp ultty ári kóp dindi memleket» dep jariialanady.
Al Qazaqstan – qazaq halqynyń memleketi degen uǵym tysqary qalǵan.
Bul – eń úlken qate!
– Orys baspasózi osy úshin sizdi ultshyl dep tanyr edi...
– Joq. Bul – ultshyldyq emes, memlekettiń qandai bolý qajettiginiń alǵy sharty. Qai memleketti zerdeleseńiz de, ol bir ǵana ulttan, bir ǵana dinnen quralǵan emes. Biraq bul memleketterdiń negizi – halyq. Iaǵni, qai memleketti alyp qarasańyz da, sol memleket sol halyqtyń memleketi bolyp tabylady. Al Qazaqstan bul jaǵynan kenjelep otyr.
Bizde qazir til, shekara, azamattyq berý, azamattardyń kelip-ketýi máselesine kelsek te, memlekettik turǵydan tarazylaityn kózqaras joq. Qazaqstanda kim kelem, qansha turamyn, ne isteimin dese de – esik ashyq.
Men kezinde prezidentke: «Qazaqstan, oryssha aitqanda, «prohodnoi dvor» boldy», – dep aitqanmyn.
Shyn máninde, memleket úlken úi siiaqty. Onda turatyn adamdar bolady. Biraq olardyń barlyǵy iesi bar úidiń ishinde turǵandai sezinýleri tiis. Qazaqstanda basqa qazaq emes azamattar turady, tursyn, tura bersin. «Qazaqstan – qazaqtar úshin!» degen sózdi aitýdan aýlaqpyn. Bul uǵym – bizge jat, qasań túsinik.
Biraq men «Qazaqstan – qazaq halqynyń eli» degendi basa aitqym keledi. Máselen, syrtqy ister ministrligin alaiyq, qazir onda sizdiń qazaq tilin bilý, bilmeý múmkindigińizge eshkim kóńil aýdarmaidy.
– Iá. Biyl Parlamentte QR «Diplomatiialyq qyzmet týraly» zańyna diplomat mamanǵa mindetti túrde memlekettik tildi bilý týraly talap engizý tóńireginde jankeshti tartys bolǵany belgili. Aqyry mundai shart qabyldanǵan joq....
– Bul – naǵyz saiasi taiazdyq, ulttyq nigilizm, «memleket qandai bolýy kerek?» degen túsinikten jurdailyq. Sol kezdegi Syrtqy ister ministri Erlan Ydyrysov, sony qadaǵalap otyrǵan premer-ministr Qasymjomart Toqaevtyń «qazaq diplomattaryna qazaq tilin bilý shart emes» deýleri tipten túsiniksiz.
Basqa kez-kelgen memlekette sol eldiń memlekettik tilin bilmeseńiz, syrtqy ister salasynda isteý túsińizge de kirmes edi. Mańailaryna jolatpaidy.
Máselen, orys tilin bilmei Resei syrtqy ister ministrligin mańailai alasyz ba?!
– Ydyrysovtar diplomat mamandardyń azdyǵynan týyndaityn muqtajdyqty alǵa tartar edi...
– Birinshiden, sizder maǵan aldymen orys tilin bilip, istep júrgen mamandardy kósetińizshi. Syrtqy ister ministrliginde kásibi bilimi bar tek qana Toqaev pen Ydyrysov. Al qandai maman-elshini atap bere alasyz? Tek qana orys tilin biletinderdi alyp otyr. Nege?
Óitkeni Toqaev ta, Ydyrysov ta qazaqsha bilmeidi.
Nege? Qazaqstannyń ózinde, joǵaryda aitqandai, «Qazaqstan – qazaq memleketi» degen uǵym qalyptaspaǵan. Sondyqtan, qazaq tili memlekettik til retinde qyzmet istei almai otyr. Toqaev myrza premer-ministr bolyp turǵan kezinde: «Memlekettik tilge jaǵdai jasaimyz. Biraq orys tiline eshqandai nuqsan keltirmeitindei...», - degen.
Bul bilmeske aitylǵan sóz. Eger de memlekettik til qazaq tili bolsa, árine, orys tiline nuqsan keledi. Bul daýsyz. Bul jerde biz eshkimge «qazaq tilin bilseń, orys tilin bilme» dep otyrǵan joqpyz. Bizdiń orys tilin bilemin dep, qazaq tilinen airylyp otyrǵan jáiimiz bar ǵoi.
Sondyqtan, eki tildi qarama-qarsy qoiýǵa bolmaidy.
Áýeli, qazaqtar qazaq tilin biletindei jaǵdai jasaý kerek. Sodan keiin qazaq tili Qazaqstanda da múltiksiz memlekettik til bolýy shart.
– Onyń naqty kórinisi qandai bolady?
– Prezident, premer-ministr, úkimet oryndary, Parlament, syrtqy ister ministri, basqa ministrler qazaq tilinde sóileýi tiis. Bul shart! Bul zań! Sonymen birge joǵary bilim Qazaqstanda basym túrde qazaq tilinde berilýi kerek. Oryssha, nemese basqa tilde oqimyn degenderge biznesmender oqý ornyn ashsyn. Oǵan qarsylyǵymyz joq.
Al memleket qazaq tiline qoldaý kórsetýi tiis.
Aitalyq, Resei – federaldy memleket. Ol – tek qana orys halqynyń ǵana emes, basqa halyqtardyń da tarihi mekeni.
Al Qazaqstandy qazaqtan basqa tarihi mekendegen halyq joq!
Árine, osydan bir-eki júz jyl buryn kelgen orystar da, ýkrainder nemese elý-júz jyl buryn qonystanǵan nemis, koreiler bar. Biraq bul – olardyń tarihi mekeni emes. Sondyqtan, Qazaqstan – tek qana qazaq halqynyń memleketi, qalǵandary – basqa halyqtardyń ókilderi.
Mysaly, Ulybritaniianyń ózinde milliondaǵan aziattar tursa, Germaniiada da sonshalyq kýrdtar ǵumyr keshýde. Biraq olardyń sany qansha bolsa da, báribir Ulybritaniia – aǵylshyndar, Germaniia – nemister jeri. Dál osyndai uǵymdy 1991-shi jyldan beri eshqandai qaqtyǵyssyz, zorlyq-zombylyqsyz ýaǵyzdap aita bergende, eshqandai daý týmas edi.
Meniń kórmegen elimnen kórgen elderim kóp: Japoniia, Qytai, Afrika, Shyǵys Aziia, Ońtústik Aziia, Eýropa... Olarǵa saiahatshy retinde emes, kóbinese qyzmet babymen bardym.
Sonda túigenim: kóp halyq ártúrli memleketterdi meken etýde, biraq barlyq elde basqa ult ókilderi ózderin jergilikti halyqtyń jerinde turyp jatyrmyz dep eseptep, ózderin osy halyqtyń memleketiniń azamatymyz dep sanaidy. Al bul siiaqty túsinik bizde joq.
– Nege? Onyń tamyry qaidan shyǵady?
– KSRO – aty ózgergen Resei imperiiasy ǵana. Osyny sonaý 1964-shi jyly «Jas tulparǵa» kelgennen beri aityp júrdim. Jalpy bul – federaldy emes, otarshyl memleket. Óitkeni, Ýkrainaǵa da, Baltyq jaǵalaýyna da, basqa respýblikalarǵa da orys tilin engizýge, orys ádebieti men mádenietin dáripteýge kúsh salyndy. Bul – bir halyqtyń basqa halyqtarǵa ústemdigin kórsetýdiń úlgisi.
Sol jaǵdaidy ózgertý sharalary Qazaqstanda qolǵa alynýy tiis edi. Biraq ol jasalǵan joq. Kerisinshe, kerisinshe...
Tipti resmi, ákimshilikter ózderi uiymdastyrǵan keshterge, merekelerge Reseiden ártister shaqyrady.
Bul – otarshyldyqqa beiimdelgen tárbieniń saldary. Áitpese, ár memleket óz mádenietin, óz óner belsendilerin qurmetteýi kerek emes pe?! Soǵan tabynýy qajet! Keibir memleketterdiń Konstitýtsiiasynda: «Eger siz bizdiń memlekettiń azamaty bolamyn deseńiz, basqa mádenietke, basqa ádebietke, basqa tilge tabynbaýyńyz kerek», - dep jazylǵan.
– Mysaly, qai memlekette?
– Malaiziia Konstitýtsiiasynda. Órkenietti, damyǵan memleket dep sanalatyn Germaniia ár elden keletin nemis oralmandaryna mynandai shart qoiady: «Siz kelerde bizdiń tilimizdi, mádenietimizdi bilýińiz shart. Áitpese, Germaniiadaǵy bizdiń mádenietimizge, tilimizge nuqsan keledi. Siz basqa mádenietpen ony ydyrata bastaisyz...»
Taǵy birde Qazaqstan baspasózinen bir habarlandyrýǵa kózim tústi. Osyndaǵy Polsha elshiligi Polshaǵa kóshem degen qany poliak azamattarǵa elshilikten ruqsat alý úshin kelip poliak tilinen emtihan tapsyrý qajettigin habarlapty. Eger poliak otbasynyń bir múshesi ulty basqa bolyp, poliak tilin bilmese, onda oǵan bes jyl merzim beriledi.
Iaǵni, ol osy ýaqyt aralyǵynda Polshada poliak tilin úirene almasa, azamattyq ala almaidy. Sebebi, olar poliak mádenietiniń tunyǵyn bóten mádenietpen, bógde tilmen, jat kózqaraspen lailaidy. Al bizde otarshyldyqtan arylýǵa áli qadam jasalynbai otyr.
Maqala «Feisbýk» áleýmettik jelisindegi Bolathan Taijan paraqshasynan alyndy.
