Búginde otandyq ǵylymdy damytýǵa elimizdegi joǵarǵy oqý oryndary airyqsha úles qosyp keledi. Keńes zamanynda ǵylymdy damytýda ǵylymi-zertteý institýttary aldyńǵa orynǵa shyqsa, qazir irgeli oqý oryndary ǵylymdy damytýǵa bastamashy bolýda. Qazaq ǵylymynyń kóshin órge súirep júrgen elimizdegi irgeli ýniversitettiń biri hám biregeii – Almaty tehnologiialyq ýniversiteti. «Qala men Dala» gazeti ATÝ ustazdarynyń tyń ǵylymi-zertteý jumystary jaiynda buǵan deiin de birneshe ret jazǵan bolatyn. ATÝ ustazdary tamaq jáne jeńil ónerkásip salasynda bilikti mamandar daiarlap, bul baǵytta irgeli ǵylymi-zertteý jumystaryn úzdiksiz júrgizip keledi. Taiaýda ATÝ professory, tehnika ǵylymdarynyń kandidaty Áiken Qutjanova bastaǵan jas izdenýshiler boiyna sý juqtyrmaityn jańa mata oilap tapqanyn estip, ádeiilep izdep baryp suhbattastyq.
– Áiken Jumataiqyzy, ATÝ mamandary sýǵa salsa batpaityn, otqa salsa janbaityn innovatsiialyq matalar shyǵaryp jatqanyn jaqsy bilemiz. Boiyna sý juqtyrmaityn jańa mata oilap taýypsyzdar. Bul is qashan qolǵa alynyp edi?
– Qazirgi tańda elimizdegi jetekshi ýniversitetter bilikti maman daiyndap qana qoimai, sonymen qatar ǵylymdy damytýdy da moiyndaryna alyp otyr. Qazir ATÝ-dyń magistranttary men doktoranttary mańyzdy ǵylymi-zertteý jumystarymen ainalysýda. Irgeli ǵylymi-zertteý jumysyn bir ǵana ǵalym júzege asyra almaidy. Biz oilap tapqan sý juqpaityn matanyń jańa túrin daiyndaýǵa ýniversitetimizdiń birneshe magistranty men PhD doktor ataǵyn alýǵa niettengen izdenýshilerimiz qatysyp, kóp jumys istedi. Jańa matany oilap tabýda shákirtterimniń kómegi kóp tigenin aitýǵa tiispin. Jalpy, biz bul jumysty 2012 jyly bastaǵan bolatynbyz. Sol kezde bizdiń kafedra toqyma materialdarǵa himiialyq ádispen jańa qasiet berý jáne toqyma buiymdarynyń jańa túrin shyǵarý baǵyty boiynsha Ǵylym komiteti men Tehnologiialyq damý jónindegi ulttyq agenttikke ózimizdiń jobalarymyzdy usyndyq. Óz kezeginde atalǵan mekemeler janyndaǵy komissiia músheleri jobamyzdyń otandyq jeńil ónerkásip salasyn damytýdaǵy mańyzyn túsinip, arnaiy grant bóldi. Sodan beri qyzý jumys istep, boiyna sý juqtyrmaityn jańa matany oilap taptyq.

– Suraǵyńyz oryndy. Bizdiń jobamyzda jańa noý-haý bolǵandyqtan tiisti oryndar jobany maquldap, oǵan qarjy bóldi. Keńes zamanynda bizder qolymyzda qandai shikizat bolsa, sodan toqtaýsyz ónim óndire berdik. Óndirgen zattyń halyq arasynda qanshalyqty suranysqa ie ekenine eshkim bas aýyrtpaityn. Nátijesinde óndiris oryndary shamadan tys taýar óndirip, onyń birazy qoimalarda shirip ketkeni jasyryn emes. Sol sebepti bizder jobamyzdy qolǵa alǵanda halyqtyń suranysyn nazarǵa aldyq. Jalpy, Qazaqstan eshqashan sý juqpaityn arnaiy mata óndirmegen. Eger bizdiń jobamyz óndiriske enip ketse, elimizdiń atyn shyǵaratyny anyq. Negizinen jobamyz Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy maqta-mata óndirisiniń assortimentin keńeitýdi kózdedi. Elimizdiń munai óndirisinde jumys istep júrgen jumysshylarǵa arnaiy kiimder tigýde sý ótkizbeitin mata aýadai qajet. Bizdiń matamyz bul baǵyttaǵy suranysqa tolyqtai jaýap beredi.
Endi sý juqtyrmaityn matanyń ózge matalardan qandai artyqshylyǵy bar degen suraqqa jaýap bersem. Jobany qolǵa alǵanymyzda Qazaqstandaǵy óndiris oryndarynda turǵan qural-jabdyqtardy aýystyrmaýdy jáne tolyqtai otandyq ónimdi paidalanýǵa basa mán berdik. Eger jańa matanyń túrin shyǵarý úshin syrt elden shikizat tasymaldap, jańa qural-jabdyqtar satyp alsaq, bizdiń matamyz naryqta básekege qabilettiligin joǵaltar edi.
– Sonda sizder oilap tapqan jańa matany óndiriske shyǵarý úshin elimizdiń shikizat qory jetkilikti me?
– Árine. Bizder aldymen kádimgi maqta talshyqtarynan qajetti matamyzdy toqyp alamyz. Sodan keiin himiialyq polimer taldaý ádisimen onyń betine juqa gidropolimer jabynyn jabystyramyz. Osydan keiin mata sý juqtyrmaityn qabiletke ie bolady. Mata betindegi juqa polimerdi arnaiy mikroskoppen kórýge bolady. Jobany iske asyrý barysynda maqta-mata óndirisi salasynda burynnan qalyptasqan dástúrli tehnologiialardy damytyp, himiia ǵylymynyń zamanaýi jetistikterin keńinen paidalanyp, kózdegen maqsatymyzǵa qol jetkizdik.

– Suraǵyńyz óte oryndy. Ǵylymi-zertteý jumysymyzdy aiaqtaǵannan keiin arnaiy synaqtardan ótkizdik. Gidropolimerdiń maqtaǵa berik túrde jabysqanyn elektrondy mikroskoppen tekserip kórdik. Budan basqa óńdeýden ótken matany jýyp, sozǵan kezde qandai kúige túsetini de jan-jaqty synaldy. Osy synaqtardyń nátijesinde matamyz óziniń beriktigimen joǵary nátije kórsetti. Budan basqa sý juqpaityn matanyń adam densaýlyǵy úshin qaýipsizdigi de arnaiy tekserilgenin aita ketýimiz kerek. Osyndai synaqtardan ótkennen keiin ǵylymi jańalyǵymyzdy patenttedik.
– Áiken Jumataiqyzy, ǵylymi jobalaryńyzdy taza qazaqstandyq tehnologiia dep atasa bola ma?
– Árine. Dúniejúzinde boiyna sý juqtyrmaityn mata daiyndaýdyń kóptegen joly men ádis-tásili bar. Máselen, keibir tehnologiialarda maqta talshyqtaryna himiialyq tásildermen sý juqpaityn qasiet berip, sodan keiin mata toqidy. Budan basqa matanyń boiyna sý juqtyrmaý úshin ǵalymdar túrli himiialyq ádisterdi qoldanady. Osy turǵydan alǵanda bizdiń ádisimizdi taza qazaqstandyq tehnologiia dep ataýǵa bolady.
– Sizder oilap tapqan matany qandai salalarda qoldanýǵa bolady?
– Kóptegen salada qoldanýǵa bolady. Óndiris oshaqtarynda jumys isteitin adamdar úshin arnaiy kiimder tigýge bolady. Sonymen qatar sý ótkizbeitin arnaiy jabyndar daiyndaýǵa da taptyrmaidy. Qazirgi tańda Ońtústiktegi toqyma-tigin salasymen ainalysatyn kásiporyndarmen birlesip jumys istep jatqan jaiymyz bar. Keleshekte otandyq sý ótkizbeitin matalardy óndiristik deńgeide óndirip qalýymyz ábden múmkin. Óitkeni bul salanyń keleshegi zor.
Nurlan Jumaqanov, «UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi