«Toi – halyqtyń qazynasy», «Jiǵanyń toiǵa shashylsyn». Ne degen taptaýryn sóz. Árine, toi toilaǵan jaqsy. Biraq onyń ózi áleýmettik jaǵdaiymyzǵa sai ótse úndemes edik.
Al qazir she? Qazaqtyń toiy shekten shyǵyp ketti. Asta-tók ysyrap, daraqylyq, qyl aiaǵy striptiz...
Toi qazaqty nendei kúige túsirdi?
Jurttyń dambalyn sheshýge itermelep otyrǵan kim sonda? Bilesiz, biz de bilemiz. «Týpoi» tamadalar (olardyń bolmysyn orystyń osy sózi dál sipattaidy). Qazaqqa jat (jalpy adamzatqa jat dep qabyldasańyz bolady) ádepsiz, anaiy oiyndar oinatyp, jurttyń abyroiyn airandai tógý «týpoi» tamadalardyń úirenshikti jumysy.
Tamadalar oiyn bastaǵanda ashy sýǵa toiyp alǵan erkekter ózderiniń juptaryn (onyń arasynda áieli, qaryndasy, kelini de kezdesedi) ortaǵa súirep shyǵyp, tamadanyń nusqaýymen kórgensizdeý oiyndy bastaidy. Mundai oiyndardyń sońy keide daý-janjal, jaǵa-jyrtysýǵa ulasady.
Taiaýda ǵalamtorǵa araqqa sylqiia toiyp alyp, toida qisalańdap bilep júrgen 14-15 jasar balanyń «biin» tamashaladyq. Sensatsiia qýǵan telearnalar mańyzdy jańalyqtardy toqtata turyp, osy taqyrypqa arnaiy siýjet jasapty. Baiqaisyz ba, qazir toidyń este qalarlyqtai bolyp ótýi úshin osyndai tótenshe oqiǵalardyń oryn alyp turýy ádetke ainalǵandai...
Shyndyǵynda, mektep jasyndaǵy balalardyń ishimdik iship, jaman ádetke úiir bolýyna – qyzdarymyzdyń jeńil júriske boi aldyryp, shylym shegýine osy toi ólsheýsiz úles qosyp jatqan siiaqty.
Qazir mektep jasyndaǵy jasóspirimder ár toiǵa jeke-jeke kiim alyp, jasanyp barýdy ádetke ainaldyrǵan. Olardy kiindirip, qatarynan qaldyrmaý úshin ata-ana qorasyndaǵy qoiyn satyp, toiǵa kietin kiim alýǵa májbúr. Boijetip qalǵan qyzdarymyz toiǵa jańa kiim almasa ólýge bar.
Toi bizdi ishten iritip jatyr...
Toihanadan kóz taldy
Qazir qai aýylǵa barsańyz aldyńyzdan ádemi toihana shyǵady. Ainalasynda tórt-bes dúkeni bar. Aýyldyń jasyn da, kárisin de osy jerden tabasyń. Qas qaraiǵanda bul jer tipti qyzady.
Bilesiz be, shaǵyn jáne orta bizneske beriletin memlekettiń nesieleri qyzmet kórsetý salasyna berilmeidi. Mundai nesieni tek shaǵyn óndiristi qolǵa alǵan kásipkerler ǵana alady. Bir jaǵynan durys. Bizde ne kóp? Toihana, kafe, dúken... Biraq, kóp bolsa da qoimaidy. Qoidyrý úshin toihana salýǵa niettengen kásipkerlerge jer telimin berýdi doǵarý kerek. Jurtty qaryzǵa batyratyn toihanalardan ultqa, memleketke keletin paida – nól!
Al jumys istep turǵan toihanalarǵa salynatyn salyqtyń kólemin arttyrǵan abzal. Qajet bolsa aktsizdik salyq salyp, olardyń jumysyn baqylaýǵa alǵan jón.
Memleket aktsizdik salyqty óndirilýi ońai, halyqtyń densaýlyǵyna keri áser etetin ishimdik pen temeki kásiporyndaryna salatyny belgili. Toihana qojaiyny beinettenip, aqsha taýyp jatpaǵanyn bárimiz bilemiz. Dańǵaradai zaldy jalǵa berip, aýadan aqsha jasap otyr, olar.
Túni boiy tikesinen tik turyp jumys isteitin daiashy jastarǵa da eńbegine sai aqy tólemeidi. Zańdy túrde eńbek kelisimshartyna otyrmaǵan soń, ofitsiant bolyp júrgenderdiń áleýmettik aýdarymdary «ofitsialnyi» túrde aýdarylmaitynyn bilemiz.
Jeke kásipker retinde tirkelip, jumys istep jatqan kafelerdiń as mázirine qarasańyz, túńilip ketesiz. Baǵalary ýdai. Quddy, etti Braziliiadan, undy Amerikadan ákep jatqandai...
Almatydaǵy kafeler men toihana qojaiyndary barlyq azyq-túlikti «Altyn orda» bazarynan tasidy, negizinde.
Ánshi men ártis, sender ne deisińder?
Elimizdegi telearnalardyń praim-taim ýaqyty shoý-baǵdarlamaǵa arnalǵan. Olardyń jaqsy shoý-baǵdarlamalar usynyp, jarnamadan aqsha tabýyna bolady ǵoi. Solai emes pe?
Biraq zamanaýi menedjmenttiń iisi muryndaryna da barmaityn ánshiler kúndiz uiyqtap, keshke boianyp, sylanyp, toida 2-3 án salyp, ońai jolmen 500-600 dollardy qaltalaryna basqandy jón sanaidy. Osylaisha toida ónerdiń «órisin keńeitip» júrgenine máz...
Ánshiler kontsertten aqsha az túsetinin, onyń basym bóligi «Respýblika saraiyn» jalǵa alýǵa ketetinin aityp muń shaǵady. «Kontsertten az tabys túsedi» degen ótirik! «Toishyl qaýym» turǵanda Respýblika saraiyn toltyrý qiyn dep muń shaǵý da orynsyz.
Iá, «saraidy jalǵa alý quny qymbat» degen ýájderimen kelisýge bolady.
Alaida Roza Rymbaevadan ózgesiniń bul máseleni kóterip, bir ákimniń, bir ministrdiń aldyna bardy degendi estigen de, kórgen de emespiz.
Ras, saraidy jalǵa alý quny qymbat. Bul endi ánshi-ártistiń máselesi ǵoi. Olar toida ákim-qaralarmen jii kezdesedi. Sol kezde «Ákim myrza, saraidyń jaldaý quny tym qymbat. Ónerpaz ben kórermenge qiyn» dep eki aýyz sóz aitsa qaida qaldy?
Taiaýda «Qazaqkontsert» mekemesi jabyldy. Toi jaǵalap, irgeli mekemeniń jumysyn qojyratqan ónerpazdar jumyssyz qaldy.
Buǵan kim kináli? Ánshilerdiń ózderi. Istiń kózin biletin adam «Qazaqkontserttiń» tizginin qolǵa alǵanda jumysyn toqtatpas edi. Bálkim, «Qazaqkontsertti» Baian Esentaeva basqarsa, mekeme mundai kúige túspes edi. Amal neshik.
Aitpaqshy...
Shoý-bizneste birneshe film túsirip, million dollar paida tapqan Baian Esentaevadan áriptesteri nege úlgi almaidy, shynymen. «Toidan basqa tabys kózi joq» dep jylai bergenshe...
Adam bárinen jalyǵady. Sol siiaqty toidan da. Sonda deimiz de, toi toilaý saiabyrlasa ánshilerdiń kúni ne bolmaq?
Ne bolatynyn biz bilemiz. Mundai jaǵdaida shoý-bizneste Baiandai kino túsirgen, Aigúl Imanbaevadai teatr qurǵan, Qairattai kontsert uiymdastyryp, myńdaǵan kórermen jinaityn shyn talanttar ǵana qalady.
Nurlan JUMAHAN
