– Bolathan Mahatuly, aýyl sharýashylyǵy salasy ejelden qazaqqa jat emes. Ásirese mal sharýashylyǵy qazaqy tirshilikpen bite qainasqan sala. Biraq búginde bul sala aqsap tur desek te bolady. Siz aýyl sharýashylyǵyn zerttep júrgen ǵalym retinde buǵan qandai sebep aitar edińiz?
– «Túnekti tildei bergenshe, oǵan jaryq túsirýge tyrysqan abzal» degen japondardyń bir jaqsy maqaly bar. Iaǵni, anaý jaman, mynaý jaman dep túńile bergennen góri, ony jaqsartýdyń jolyn qarastyrǵanymyz áldeqaida utymdy bolmaq. Biz qazaq halqy álemge maldy kútip-baǵý men suryptaý, asyldandyrý tehnologiiasyn alyp kelgen ultpyz. Tek keiingi kezeńderde ozyq tehnologiialarǵa bir iyǵymyzdy artyp otyrǵan jaiymyz bar. Degenmen, ol tehnologiialardyń alynyp jatqan ónimniń sapasyna qalai áser etetinin eskere bermeimiz. Mysaly, 10 000 l sút beretin siyrdyń sútiniń nárliligi qarapaiym 3000 l sút beretin siyrdyń sútinen áldeqaida tómen, qunary az. Biz áńgimeni Qazaqstan álem tutynýshylaryna qandai ónim bere alatynynan bastaýymyz kerek. Et pen sútti kólemdep alýǵa bolady, biraq onyń nárliligi, adam aǵzasyna berer paidasy, kúsh-qýaty týraly áńgime múldem bólek. Mal sharýashylyǵy – salystyrmaly dúnie. Máselen, Keńes Odaǵy kezi men keiingi jiyrma jyldy salystyrsańyz, Qazaqstandaǵy mal basynyń ósýi baiqalady. Biz 1991 jyly bir formatsiiadan kelesi bir formatsiiaǵa óttik. Sotsialistik júieniń ornyn kapitalistik qurylym basty. Sol sebepti kolhoz, sovhozdardaǵy mal basyn tómendetip alyp, qazir qaita qalpyna keltirip jatyrmyz.
– Árine, atalǵan tuqymdardyń bári búginde bar. Olar óziniń kelesi deńgeiine jetti. Qazaqtyń aqbas tuqymy elýinshi jyldary etti baǵyttaǵy siyr tuqymy bolyp qabyldanǵan. Tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil Keńester Odaǵyndaǵy alǵashqy etti baǵyttaǵy birden-bir tuqym boldy. 2011 jyldary áýliekól tuqymy shyǵaryldy. Ol maldardyń eń bir keremet qasieti – jergilikti jerge óte jaqsy beiimdelgen. Qazir Soltústik jáne Batys Qazaqstanda ósiriledi. Ókinishtisi, áli keń kólemde damyp kete almai jatyr. Endi ǵana qalpyna keltirip, óziniń qajetti ónimin beretin jaǵdaiǵa jetkizdik. Qazirgi kúnde bas sany kóbeiip keledi. Atalǵan tuqymdy saqtap qalý, sanyn ósirý maqsatynda DSU-ǵa kirgenge deiin memleket tarapynan belsendi kómek kórsetilip keldi. Bul baǵyttaǵy jumys toqtaǵan joq. Tipten osylardyń basyn quraityn qoǵam quryldy.
Qazaq dalasy – alǵashqy jylqynyń qolǵa úiretilgen jeri. Buryndary jylqynyń alǵash qolǵa úiretilgen jeri Mońǵoliia men Orta Aziia dep qaralyp, nebári 2000 jyl bolǵan dep sanalatyn. Botai órkenieti ashylǵannan keiin sol jerden tabylǵan jylqy qańqalaryna negizdelip, bizdiń jylqy ósirý tarihymyz 4000 jyldy quraitynyn dáleldedik.
[caption id="attachment_12923" align="alignleft" width="420"]
Etti baǵyttaǵy edilbai qoiy men degeres qoiy da ósirilip jatyr. Al qarakól qoiy eltirisin alý úshin ósirilgen. Qozylaryn úsh kúnge jetpei soiyp alady. Bul tuqymnyń basty talaby ystyq jerde jaqsy ósedi. Qazaqstan maqta ósirýde soltústik aimaq sanalady. Kún qanshalyqty ystyq bolsa maqtanyń qunary artyp, sapasy joǵarylaidy. Al salqyn bolǵan saiyn onyń sapasy tómendeidi. Sol sekildi qarakól qoiynyń da sapasy ystyqpen bailanysty. Bizge ońtústiktiń ystyǵynda ósirýge bolady, biraq Túrkimenstan men Ózbekstanda ósirilgenderge qaraǵanda sapasy tómendeý. Degenmen eń alǵashqy bolyp qazaq ǵalymdary ártúrli tústegi eltiri alýdyń jolyn tapty. Suranysqa qarai ǵylymi jolmen kez kelgen tústegi tól týdyryp bere alady. Patenttep te qoiǵan. Keńes dáýiri kezinde elimizde arqar-merinos qoiy, soltústik qazaq merinosy, qazaqtyń biiazy júndi qoiy, soltústik merinosy degen Qazaqstannyń ár óńirine beiimdelgen biiazy júndi qoidyń tórt túri bolǵan. Ókinishke orai qazir olardyń sany azaiyp ketti. Sebebi, biiazy júnge suranys azaiǵannan keiin sharýa qojalyqtaryna olardy ósirý tiimsiz bolyp qaldy. Onyń ústine kútimdi de kóp qajet etedi. Sondyqtan búginde etti baǵyttaǵy mal tuqymy 70% quraidy.
Mysaly, 10 000 l sút beretin siyrdyń sútiniń nárliligi qarapaiym 3000 l sút beretin siyrdyń sútinen áldeqaida tómen, qunary az. Biz áńgimeni Qazaqstan álem tutynýshylaryna qandai ónim bere alatynynan bastaýymyz kerek. Et pen sútti kólemdep alýǵa bolady, biraq onyń nárliligi, adam aǵzasyna berer paidasy, kúsh-qýaty týraly áńgime múldem bólek.
– Búginde shetelden asyl tuqymdy mal satyp alýǵa qumarmyz. Biraq kelgennen keiin jergilikti jerge beiimdele almai jatady. Qanshama qarjy shyǵyndap olardy satyp alǵansha, nege ózimizde bardy uqsatyp almaimyz? Tipti satyp alýǵa týra kelgen jaǵdaida olardy jan-jaqty zerttep, ábden synaqtan ótkizip baryp ákelsek, qyrýar shyǵynnyń aldyn alar edik qoi...
– Eń birinshi maldan ónim alyp, paidasyn kórý úshin onyń jersinýi kerek. Jersinbegen maldan eshqandai paida kelmeidi. Shetelden asyl tuqymdy maldy múldem satyp almaý kerek degen de kelte túsinik. Biraq bul memlekettiń saiasaty bolmaý kerek. Memlekettiń basty saiasaty – ónim óndirý. Biz memleketke mynandai usynys jasadyq. Jalpy shetelden mal alyp kelý bolsyn, onyń uryǵy men embrionyn alyp kelý bolsyn ol tek taýar óndirýshiniń quzyrynda bolýy kerek. Memleket taýar óndirýshige: «Biz senen biyl pálenbai tonna (et, sút, astyq) ónim satyp alamyz», – degen siiaqty tapsyrma berýi kerek. Taýar óndirýshi tapsyrmany oryndaý úshin mindetti túrde asyl tuqymdy maldarǵa júginetin bolady. Al siz jaqsy ónim alýyńyz úshin maldy AQSh-tan alasyz ba, Qytaidan alasyz ba, mańyzdy emes. Bastysy, jaqsy ónim alyp, paida tabý. Shetelden asyl tuqymdy maldyń basyn ákelý mindetti emes. Onyń uryǵy men embrionyn ákelseńiz de jetkilikti. Birinshiden, tasymaldaýǵa jeńil, ekinshiden, alynǵan tól jergilikti jerge beiimdelip týady. Siz uryqty satyp alý arqyly 1-2 júz dollarǵa shyǵyndalasyz, al 4-5 myń dollarǵa iri-qara mal ákelseńiz onyń shyǵyny da kóp, qaýpi de joǵary. Osylai da maldy asyldandyrýǵa bolady. Biz maldyń basyn ákelemiz dep jersindire almai jatamyz. Jersinbegen soń óz jerinde bergen ónimin de bere almai jatady. Biz mal basyn tómendetip alýymyz sebepti ishki suranysty qanaǵattandyra almai kelemiz. Sheteldik selektsiiada kóp alǵa ketip qaldy. Sondyqtan bizdiń olardan úirenerimiz áli kóp.
Árine, Qazaqstanda sońǵy úlgidegi tehnologiialarmen jabdyqtalǵan laboratoriia bar. Almaty qalasynda ornalasqan. Eń úlken qaýip gendik óńdelgen organizmder (GMO) dep atalatyn ónimderde. Olardy tabiǵi ónimnen aiyrý úshin tereńirek zertteý kerek. Sol sebepti ony zertteýdiń shyǵyny da kóp bolady. Qarapaiym halyqqa GÓO-dan saqtaný qiyndaý másele. Onyń eń úlken qaýipti jeri – quramynda «qara belok» dep atalatyn zat bar. Ol aǵzaǵa túskennen keiin qai jerge baryp qurylatynyn eshkim tap basyp aita almaidy. Ol deneniń kez kelgen bóligine, tipten miǵa baryp ornalasýy múmkin.
– Álemde eshqandai el, eshqandai memleket, eshqandai sharýashylyq ózine básekeles týdyrýdy qalamaidy. Demek, eshqashan bizge eń jaqsy degen ónimderin bermeidi. Eger beretin bolsa, kommertsiialyq baǵyttaǵy selektsiialaryn ǵana beredi. Onyń kelesi urpaǵy bastapqy tuqymǵa sai shyǵa ma, shyqpai ma, ol – úlken suraq. Qazir uryqtardy taýarǵa ainaldyrǵan kompaniialar bar. Olar uryqty sizge satqanda mindetti túrde kepildeme beredi. Iaǵni, sizge satylǵan uryq mynandai jaǵdai jasalsa, mynadai ónim beredi degen sekildi. Kapitalistik elderdiń bir jaqsy jeri aitqanyn oryndaidy. Óitkeni, aitqanyn oryndamasa, tutynýshysyn joǵaltady, senimnen aiyrylady.
– Kóptegen azyq-túlikterdi himiialyq jolmen qoldan óndirip jatqany belgili. Ony internetten kúndelikti kórip júrmiz. Osyndai jolmen óndirilgen azyq-túlik ónimderin halyq paidalanyp jatqan joq pa? Shetelden kelgen et ónimderin baqylap otyrǵan táýelsiz sarapshylar men sońǵy úlgidegi tehnologiialarmen jabdyqtalǵan laboratoriialar jumys istei me?
– Bul qiialdan shyqqan áńgime emes, rasynda bar dúnie. Aldymen himiialyq quramyn anyqtap alady da, sosyn óndire beredi. Biraq ónimniń tabiǵi nemese himiialyq jolmen alynǵany mindetti túrde tutynýshyǵa aitylýy kerek. Eger eskertilmese zańmen qýdalanatyn bolady. Árine, Qazaqstanda sońǵy úlgidegi tehnologiialarmen jabdyqtalǵan laboratoriia bar. Almaty qalasynda ornalasqan. Eń úlken qaýip gendik óńdelgen organizmder (GMO) dep atalatyn ónimderde. Olardy tabiǵi ónimnen aiyrý úshin tereńirek zertteý kerek. Sol sebepti ony zertteýdiń shyǵyny da kóp bolady. Qarapaiym halyqqa GÓO-dan saqtaný qiyndaý másele. Onyń eń úlken qaýipti jeri – quramynda «qara belok» dep atalatyn zat bar. Ol aǵzaǵa túskennen keiin qai jerge baryp qurylatynyn eshkim tap basyp aita almaidy. Ol deneniń kez kelgen bóligine, tipten miǵa baryp ornalasýy múmkin. Onyń ústine basqa jasýshalarmen árekettesip, aǵzaǵa sińirilip te ketpeidi. Sizdiń genińizdegi kez kelgen amin qyshqylynyń bireýine baryp kirigip, bolmysyńyzdy ózgeriske ushyratýy ábden múmkin. Sizge áser etpese de, kelesi bir urpaǵyńyzdan shyǵatyny anyq. Qazaqstan óz halqyn tabiǵi taza ónimdermen qamtamasyz etýge áleýeti jetedi. Al sapaly ónimderdiń ózindik quny joǵary bolatyny túsinikti. Aldaǵy kúnderde taýar óndirýshilerdi ónimniń qandai jolmen alynǵany týraly tolyq aqparatty usynýǵa májbúrleitin zań qabyldanbaq. Iaǵni, qandai ónimdi paidalaný tutynýshynyń óz erkinde bolmaq.
– Maldy bordaqylaýdyń ǵylymi baǵyttaǵy tehnologiiasyn qarapaiym halyq qanshalyqty deńgeide meńgergen? Sizderdiń taraptaryńyzdan qanshalyqty kómek kórsetilip jatyr?
– Etti baǵyttaǵy maldardyń ónimdiligin arttyrýdyń eki joly bar. Biri – jaiyp semirtý, ekinshisi – qolda bordaqylaý. Kóptegen sharýalar ekinshi joldy tańdap jatady. Degenmen, ekeýiniń etteriniń sapasy men qunary ártúrli. Qoldan bordaqylaýdyń shyǵyny da kóp. Ár nárseniń biologiialyq pisetin, ósip-jetiletin ýaqyty bolady. Al biz ony jedeldetý úshin bordaqylaýdyń ozyq tehnologiialaryna júginemiz. Iaǵni, biologiialyq qospalardy paidalanamyz. Onyń ishinde adam aǵzasyna ziiansyz gormondar, vitaminder, t.b. Biz úshjyldyq zertteý nátijesinde maldy bordaqylaýdyń jańa tehnologiiasyn oilap taptyq. Ruqsat etilgen preparattar arqyly maldyń miyna áser etip, onyń toiý sezimin tejeimiz. Toiǵanyn bilmegen maldyń jem-shópti kóp jeitini belgili. Al artyq jelingen azyq onyń denesine et pen mai bolyp bitip, salmaǵy artady, ónimi joǵarylaidy. Qazir «Ótes BioAziia»-men birigip, atalǵan jobany iske asyrýdamyz.
– Siz basqaryp otyrǵan kafedranyń qandai jetistikteri bar? Sizdiń kafedrańyzdyń bastamasymen qandai ǵylymi jobalar iske asyrylyp jatyr?
– Bizdiń QazUAÝ-dyń 85 jyldyq tarihy bar. Ýniversitetimiz – tek maman daiarlaýda ǵana emes, ulttyq intelligentsiiany qalyptastyrýda da óz orny bar oqý orny. Kezinde bul oqý ornynda ádebiet salasynyń maitalmany M.O. Áýezov qyzmet etken. Al bizdiń kafedra aýyl sharýashylyǵy salasy, sonyń ishinde mal sharýashylyǵy men balyq sharýashylyǵy salasynda bilikti mamandar daiarlap keledi. Qazirgi kúnde Bolon talabyna sai úsh deńgeide bilim beremiz. Iaǵni, bakalavriiat, magistratýra, sosyn PhD doktarantýra. Sońǵy bes jylda bizdiń salada bilim alǵysy keletin jastardyń sany artyp keledi. Kezinde mal basyn azaityp alsaq ta, sońǵy kezderi halyqtyń qorasy malǵa tola bastady. Bul degenińiz – mal sharýashylyǵy mamandaryna suranys artady degen sóz. Basqa salaǵa qaraǵanda biz sharýa qojalyqtarymen kelisimshart negizinde tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaimyz. Bizben jumys jasaityn «Baiserke Agro», «Ótes Bio Aziia» sekildi sharýa qojalyqtary bar. «Ótes Bio Aziia»-nyń prezidenti Nurlanov Dúisenbek Nurlanuly bizdiń kafedranyń ustazdary men shákirtterine úlken kómek kórsetip keledi. Olar ozyq tehnologiialarmen jaraqtanǵan. Al biz olarǵa sol tehnologiianyń tilin biletin mamandar daiarlap beremiz. Bizdegi stýdentter sol jerde praktikadan ótedi. Odan bólek et ónimderin óńdeitin «Jeńis» zaýytymen de kelisimshartqa otyrǵanbyz. Atalǵan mekemelermen aqyldasa otyryp oqý baǵdarlamalaryn ázirleimiz. Olar bizge usynystaryn berip otyrady. Bizdiń kafedra osy jyly 60 million teńgeniń ǵylymi jobalaryn iske asyrýǵa atsalysty. Máselen, degeres qoiy men saryarqa qoiyn jetildirý, etti-sútti baǵyttaǵy iri-qara maldardyń selektsiiasyn júrgizý, azyqtandyrý men kútip-baǵý tehnologiiasy, t.b. Al ózim «Endokrindik júieniń buzylýynyń mehanizmin qoldan basqarýdyń modelin jasaý» degen taqyryptaǵy ǵylymi jobany iske asyryp jatyrmyn. Osy taqyryp aiasynda 4 magistrantymyz jumys jasap jatyr. Bizdiń kafedrada ulttyq akademiianyń korrespondent-múshesi Sadyqulov Tóleýhan degen aqsaqalymyz bar. Ol kisi degeres qoiyn jetildirýmen ainalysady. Osy kisiniń shákirti professor Ádilhanova Sholpan, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Begimbekov Qyrǵyzbai, balyq sharýashylyǵy salasynda ǵylymi jumystardy júrgizip júrgen professor Nurǵazy Qýat Shaipollauly degen ǵalymdarymyz bar. Barlyǵy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń damýy úshin súbeli úles qosyp keledi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken Nurserik Tileýqabyl
