Alaida baǵdarlama túlegi Arnur Muhametjanov eldegi bilim sapasyn halyqaralyq deńgeimen ushtastyratyn baǵdarlamadan bas tartý negizsiz dep sanaidy. Keiipkerimiz atalǵan baǵdarlamanyń tiimdiligi jaily Dalanews-pen oi bólisken edi.
– Arnur, halyqaralyq baǵdarlamanyń múmkindigin qalt jibermei, Ulybritaniiada tájiribe tolystyrdyńyz. Aldymen qalai oqýǵa túskenińizdi aityp berseńiz...
– Izdenis damýǵa bastaidy. Sondyqtan men aldymen L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ýniversitetin esep jáne aýdit mamandyǵy boiynsha aiaqtadym, odan ári bilimimdi jetildirý maqsatynda S.Seifýllin atyndaǵy Qazaq agrotehnikalyq ýniversitetin qarjy magistri mamandyǵy boiynsha támamdadym. Magistr dárejesine qol jetkizgen tusta keleshekke josparymdy taǵy bir súzgiden ótkizdim.
Aldymen memlekettik qyzmetke ornalastym, odan keiin shetelde oqysam degen bala armanyma qol jetkizemin dep sheshtim. Buǵan memlekettik qyzmetshilerdiń básekege qabilettilikti arttyryp, tájiribe arttyryp otyrý mindetin qosyńyz. Osylaisha, bolashaǵymdy «Bolashaqpen» bailanystyrdym. Táýekel etip, úlken qadamǵa barǵan soń moinymda zor jaýapkershilik turdy. Sondyqtan izdeniske kóp ýaqyt jumsadym.
Ózge tildi joǵary deńgeide meńgerý – uzaq merzimdi, júieli eńbekti qajet etetin protsess. Óitkeni ony durys meńgermeseńiz, bir qateni júieli túrde qaitalaýyńyz múmkin. Oqý protsesinde de kedergisi kóp. Sondyqtan aǵylshyn tilin meńgerý boiynsha 6 ai tildik kýrsqa zer sala daiyndaldym. Odan keiin memlekettik tilden emtihan bar. Taǵy keshendi testileýden ótesiz.
Ol arqyly baǵdarlama sizdiń intellektýaldyq, kásibi, psihologiialyq daiyndyǵyńyzdy tekseredi. Sońǵy týr – komissiiamen áńgimelesý. Osy kezeńniń barlyǵynan sátti ótip, IELTS emtihanynan 7 ball enshiledim. Sodan soń ǵana stipendiia buiyryp, Ulybritaniianyń Ekseter ýniversitetine kópten kútken joldama aldym. Munda ekonomika magistri mamandyǵy boiynsha bilim alý múmkindigi buiyrdy.
– Shetelde magistratýra nemese doktorantýrada jalpylama mamandyq daǵdysyn emes, tarbeiindi, iaǵni belgili bir ǵylym baǵyty boiynsha dáris beredi. Sizdiń negizgi zertteý obektińiz qandai edi? Ulybritaniiada qai baǵytta izdenis jasadyńyz?
– Oqýǵa túser aldynda Ekonomika jáne biýdjetti josparlaý ministrliginde qyzmet atqarǵan edim. «Times Higher Education World University Rankings» reitinginde alǵashqy eki júz úzdik ýniversitettiń tiziminen tabylatyn Ekseter ýniversitetinde de salama qatysty jańa aqparattar alyp, makroekonomikalyq, qarjylyq jáne áleýmettik turaqtylyqty saqtaý, ekonomikalyq ósimniń qarqyny men sapasyn arttyrý baǵyttaryna tereń boiladym.
Tańdaýym da «Biýdjettik shyǵyndar men ekonomikalyq ósý» taqyrybyna tústi. Ýniversitette belgili bir salanyń ár baǵytyn jiti zertteýge mamandanǵan oqytýshylar kóp boldy. Oqýlyqtar, ǵylymi materialdar bazasyn paidalanýda qiyndyq týyndamady.
– Ózge el ózgeshe emotsiia qaldyratyny anyq. Ulybritaniiada sizdi ne nárse tańǵaldyrdy, ózge orta jatyrqamady ma?
– Aǵylshyndar baisaldy keledi. Qarapaiym kezekke turýdyń ózin tutas mádenietke ainaldyrǵan. Taǵy bir ereksheligi – olardyń zańǵa qatań baǵynatyny. Kóshede júrý mádenietin qozǵasaq ta, eshkim erejeni buzbaidy. Jeńil kólikter dabylyn tek tótenshe jaǵdaida ǵana basady. Bizdiń eldegi psihologiialyq ahýal boiynsha dabylqaqqyshtaryn ár júrgizýshi kez kelgen jaǵdaida, tipten jai amandasý úshin de basatyny bar.
Til máselesine kelgende de erekshelik bar. Ony akademiialyq aǵylshyn tili kýrsyna qatysý úshin Niýkasl qalasyna barǵanda baiqadym. Dáris barysynda muǵalimder taza biz meńgergen aktsentpen til tabyssa, sabaqtan tys «djordji» aktsentine den qoiyp, sol tilde sóilesetin.
Al, ony basqa qalalarda turatyndar, tipti londondyqtardyń ózi túsinýi ekitalai edi. Sondai-aq sheteldik stýdent kóp bolǵandyqtan mundaǵy adamdar úshin ol qalypty jaǵdai sekildi. Árdaiym kómektesýge ázir, tipti ýniversitettegi sheteldik stýdentterge arnalǵan uiym el mádenieti men ómirine úirenisý úshin arnaiy kezdesý uiymdastyrdy. Budan bólek, salaǵa qatysty sharalarǵa qatysyp, úlken kompaniialardyń basshylarymen basqosýlarǵa, jetekshi kompaniialardyń uiymdastyrýymen ótken jumys jármeńkelerine, ideialar festivaline qatystyq.
– «Jaqsy bilim kózi shetelde» degen túsinik bar qoǵamda. Eki eldiń oqý baǵdarlamasyn salystyrmaly túrde aitsańyz. Sizge qaisysy, nesimen unady?
– Oqý baǵdarlamasynda nusqaýlanǵan sabaqty jáne muǵalimdi ózimiz tańdaýǵa múmkindik jasalǵan. Qazaqstanda muǵalimder kóbine stýdentterdi mindetteidi. Sabaqqa kelmei qalsa, «joq» dep belgileidi, ballyn tómendetedi. Al shetelde eshkim qinamaidy, professorlar bundai máselege bas aýyrtpaidy. Bastysy – emtihanda baryp, búkil tapsyrmany tapsyrýǵa mindettisiz. Eger sabaqqa barmasańyz, ony tapsyra almaisyz. Sondyqtan árkim ózi úshin barady.
Taǵy bir aiyrmashylyǵy – professorlar men stýdentterdiń qarym-qatynasynda. Munda stýdent kez kelgen ýaqytta professorlarǵa baryp, ózin mazalap júrgen suraǵyn qoia alady, barlyǵyn muǵalimniń poshtasyna jazyp, habar alyp otyrýǵa múmkindigi bar.
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń keibir túlekteri elge kelip qyzmet etkisi kelmeidi», «Baǵdarlamany toqtatý kerek» degen pikir joq emes. Munyń sebebi nede dep oilaisyz?
– Qoǵamda «Bolashaqty» bai-manaptar men sheneýnikterdiń balalary jeńip alady degen túsinik bar. Alaida, atalǵan stipendiiany jeńip, muhit asyp bilimin jetildirip kelgen qarapaiym qazaq jastary kóp. Sondyqtan muny negizsiz pikir dep esepteimin.
Al shetelde oqyǵan stýdentterdiń elge oralmai qalýyna ártúrli faktor áser etedi.
Stipendiat tap bolatyn ári mańyzdy faktor – sheteldik ýniversitette alǵan mamandyq boiynsha Qazaqstanda joǵary jalaqy beretin jumys tabýdyń qiyndyǵynda bolar. Biraq, qazir ahýal baǵdarlamadan «bakalavriat» programmasyn alyp tastaǵannan keiin jaqsardy degen oidamyn.
Al ózime kelsem, oqýdy támamdaǵan soń óz elimde jumys isteýim qajet degen oida boldym jáne sol oidan ainymadym.
Baǵdarlamanyń missiiasy – ózge eldegi tájiribeni ózimizde qajetke jaratyp, el damýyna úles qosý. «Men elimniń patroiotymyn» degen árbir jas osyny túisikten shyǵarmasa deimin. Sebebi el erteńi tereń bilimdi hám qabiletti jastardyń qolynda.
– «Bolashaq» ómirińizdi ózgertti me? Jiǵan tájiribeńizdi elge qalai sińirip jatyrsyz?
– «Bolashaq» stipendiiasy bolmasa, Ulybritaniiada bilim alýym ekitalai edi. Jańa orta jańa transformatsiiaǵa bastady. Elge kelgennen keiin jiǵan tájiribe qyzmette qolǵabys etti.
Oǵan meniń eńbek jolym dálel bola alady. «Bolashaqpen» oqyp kelgen soń bas sarapshy qyzmetinen aýysyp, Aýyl sharýashylyǵy ministrliginde departament direktory bolyp taǵaiyndaldym. Odan keiin Jambyl oblysynda kásipkerlik jáne indýstrialdy-innovatsiialyq damý basqarmasynyń basshysy retinde qyzmetimdi jalǵastyrdym.
5 jyldan soń Qazatomónerkásip» UK» AQ-nyń enshiles kásipornynda sarapshy maman bolyp, keiin Soltústik Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyq stansasynda basqarma tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardym. Munda biz eki jyldyń ishinde tozyǵy jetken kásiporyndy qalpyna keltirip, qaita aiaqqa turýyna sebepker boldyq. Qazir memlekettik qyzmetke qaita oralyp jatyrmyn. Alǵa josparym júieli.
– Memlekettik qyzmettegi eńbek ótilińiz 10 jylǵa jýyq. Tájiribeli, óz isiniń mamany retinde memlekettik qyzmettiń artyqshylyǵy nede dep aita alasyz?
– «Tireýi barlar ǵana memlekettik qyzmetke keledi» degen pikir bar. Munymen kelispeimin. Sebebi, ózim mansaptyq ósýdiń barlyq satysyn ótkerip kelemin. Memlekettik qyzmetshi – qoǵam ainasy. Ol barlyq talaptan shyǵa bilý kerek. Artyqshylyǵy – eline, qoǵamǵa qyzmet etýinde, ortaq igilik úshin baryn salýynda.
Júsip Balasaǵun «Óz paidańdy oilama, el paidasyn oila, óz paidań sonyń ishinde» degen. Qoǵam memlekettik qyzmetshi óziniń bar kúsh-jigerin, bilimi men tájiribesin ózi júzege asyratyn kásibi qyzmetine jumsaidy, Otanyna qaltqysyz ári adal qyzmet etedi dep senedi. Sondyqtan árbir memlekettik qyzmetshi bas paidasyn oilamai, el senimin alǵashqy orynǵa qoiýy tiis.
– Elimiz jańa kezeńge qadam basty. Jańa Qazaqstannan ne kútesiz?
– Jańa Qazaqstannan ádiletti, adam qundylyǵy men teńdigi saqtalǵan qoǵamda ómir súrýdi kútemin. Biraq, meniń oiymsha, «bizge bireý jarqyn bolashaq jasap beredi» dep kútkennen góri ataqty nemis filosofy Immanýil Kanttyń kategoriialyq imperativine súiengen durysyraq. Iaǵni, bizdiń jeke qundylyqtarymyz qoǵam qundylyǵynan asyp ketpeýi tiis. Osy maksimýmdarǵa júginsek, Jańa Qazaqstanǵa jyldam jete alamyz.
Áńgimelesken, Móldir Qalymbet
