Óner ómirdi kóshirýge múddeli emes. Milorad Pavichtei uzynnan bir bólek, kóldeneńinen bir bólek dúnieni uǵýǵa bolatyn bolsa, Ivo Andrichtei kózbailaý panoramalyq peizajben aldaýsyratyp, tóbeden bir-aq laqtyryp jiberse – ónerdiń bekzattyǵy sol shyǵar. Óner – jol ústi sharshatyp baryp, lázzatyn sońǵy demde júregińe úrleidi, ne bitken tusqa deiin úrlep bitedi. Ekeýi de ónerdiń abzal qasietterinen. Bul – oqyrmanǵa ónerdi túsindirýdiń ailasy, alaida, «óner túbi – suraq» der edim. Kádýilgi suraq. Suraq – kúmán. Kúmándi dúniede abzaldyń salmaǵy, albastynyń álpeti kórinedi. Óner osy suraqty ár jelige, ár kelige, ár karastyń ústine qoiyp ólshei beredi. Jaýap taýyp berýge taǵy múddeli emes.
«Bógelek». Bir ataýy – oqyra. Oqyra tigen maldyń qiqý shabysyn kórgen biledi. Ol kezde basynda tittei miy bardyń bári basyn kómip turǵan jerinde ne qatyp qalady, ne qashyp tynady. Oqyra tigen mal albastydai kózi alaiyp, dúnie álemdi ala shań etedi. Aǵylshyn jazýshysy Etel Lilian Voinich bógelektei jándiktiń ýyn sezinbegen shyǵar, biraq, mań-mań basyp óristen óńkei tyńaiyp qaitqan maldai semiz qaryndardyń jelkesinen shaǵyp, esýastai es kirgizgen eldiń ólermen, ór tulǵalaryn kózimen kórgen. Tóńkerisshil rýhty, biliktiń ádiletsizdigine qarsy qan-janymen kirisken tulǵalardy janymen súidi, áspettedi, ǵashyq boldy. Romantikalyq keiipker dep baǵalanǵan «Bógelek» romanynyń bas keiipkeri – Artýr Berton – Bógelek jazýshynyń kóz aldynan ótken qairatty tulǵalardyń jiyntyq obrazy edi. Romannyń tóńkerisshil patriottyq rýhta jazylǵanyn bilip qoiǵan shyǵarsyz. Biz osy jalpylamashyl taqyryptyń saiasi tarabyn ysyra turamyz da, romandaǵy negizgi qozǵaýshy qýat kózine, negizgi mańyzyna úńilemiz.
Roman alǵash jaryq kórgende oqyrman qaýym ystyq yqylasymen qabyldady. Amerika men Angliia elinde tipti, jeti ret qaitalanyp basyldy. Orys tiline aýdarylyp, Máskeýdegi «Táńir álemi» jýrnalyna basylǵanda, orys ulty zar eńirep, kózine súrmedei súrtip oqydy. Tipti, kitaptyń oqiǵasy men keiipkeriniń eski zamandaǵy ómiri, shyǵarma aýrasynan avtordy el ólip qalǵan eken dep oilaityn. Joq, avtor Niý-Iorktaǵy kishkentai lashyǵynda el jurtqa belgisiz Lilian bolyp ǵumyr keshti. Nege orys eli «Bógelekti» sonshama súiip oqydy? «Bógelekti» orys ultyndai tóbesine kóterip, keýdesine quiǵan jer betinde ult joq shyǵar? Áli kúnge deiin kitaptyń birneshe ret jańalai basylǵan nusqalary joǵary satylymǵa ie. Osynyń syryn bilseńiz, aityńyzshy?
Sanany bodandyqtan qutqarý úshin qarýdyń kúshi ǵana kerek pe? Sana bostandyǵy saiasattyń sharýasy emes, ol – qudaitanýdyń, adamshylyqtyń isi. Romanda «Bizdiń jol Qudaishyldardyń jolyna qosylmaidy. Bizdiń jolǵa qudaidy qosqysy keletinder – bizben emes» dep jas tóńkerisshilerdiń biri aitady. Sonda Artýr: «Eger bul qudaisyz jol bolsa – ol jalǵan jol bolǵany» deidi. Avtor kóp daýryqpanyń bostandyq, tóńkeris degendi atý, qyrý, kúshpen jeńý dep túsinetinine kúiinedi, al bas keiipker: «Eger de kek pen qushtarlyq Italiiany qutqaratyn bolsa, onda Italiia áldeqashan azat bolar edi. Italiiaǵa yza emes, mahabbat kerek» deidi.
Kóp adam kúreskerliktiń syrt kórinisimen de aldana beredi, jalqylar ǵana naǵyz kúreskerliktiń negizin túsinedi. Bodan sana ózin bostandyqta da azat sezine almaidy, sondyqtan biz Italiianyń rýhyn, namysyn oiataiyq deidi. Artýr Italiianyń rýhsyz, jasyq sanasyna qorlandy. Onyń oianýyn saiasi júielerdi ózgertýden, quqyqtyq normalarǵa ózgeris engizýimen emes, qudaiyn tanytýmen ǵana qutqara alatynyn bildi. Biraq, taǵdyr jas Artýrdy shyn aqiqat jolyna bailady. Oilańyzshy, aqiqat degende ár sananyń ózi iiskep tanityn aqiqaty bolady ǵoi. Aqiqatty meili dinnen izde, meili partiiamen izde, meili oppozitsiiamen qýǵyndalyp izde – nietiń durys bolmasa – júrgen jeriń tozaq. «Adam dúnie esigin ashqannan beri qarashańyraq úiine qaitý úshin sabylyp júr» deidi nemis jazýshysy Novalis. Adam qaisibir tirligimen ózgeler músirkep kúletin aqiqatyn úiine jetkenshe izdeýi tiis.
[caption id="attachment_15570" align="alignright" width="281"]
Qudaiǵa «nege?» dep suraq qoisań, endigári «negeńdi» aýzyńa almaityndai jaýap beredi. Artýr óz boiyndaǵy suraqty izdeýge attanady, bes jyl boiy onyń kórgen qorlyǵy «negeniń» jaýabyn tabýǵa asa kóp mysal boldy. Tipti, qara tústi quldarǵa jaldanǵan kúnderi de boldy. «Tipti, qul da ózine áldekimniń quldanǵanyn súiedi» deidi. Tsirktegi búkir bolyp kiingen turqyna máz bolyp, qabyq pen qoqys laqtyrǵan halyqtyń essizdigi bir bólek, búkir bolmasa da bir aiaǵy synǵan, bir qoly maiyp Artýrdyń jan dúniesi búkirdei jylap jatty. Bes jyldaǵy estanǵan aýyr jaraqattar, qańǵybastyqqa salǵan ashtyq oqyrmannyń júregin dirildetip jiberedi. Oqyrman, kekjigen kóńilin pás túsirip, imene túsip eńkeie beredi. Álemge kektenýden kek qana qaitady. Álemge mahabbat kerek. Ózińe de. Táńir janyńa jarasyn salyp turyp, seni súietinin áigilese she? Artýr osyny uqty. Ózin aldaǵan, óziniń baz keshýine sebep bolǵan ortasy men anasyn, ákesin keshirdi, óitkeni, keshirmeý arqyly tek keshirimsizdik kóresiń.
Artýr ólim jazasyna kesilip, eski jaralary qozyp, estandy halde jatsa da ákesine tańdaý qoiady: «Ne meni tańda, (meni tańdasań, aqiqatty izdeýshilerge qosylasyń, Italiiaǵa shyn erkindik alyp beremiz), ne moinyńdaǵy krestińdi (óli qudaiyńdy) tańda». «Maǵan nege tabynbaisyń, men de Isa sekildi ólip qaita tirildim ǵoi». Ákesi kardinal, elge máshhúr padra, ǵumyr boiy áspettep músindegen qudaiyn qalai tárk etsin, baladan baz keshti. Sońǵy stsenada júrek loblymasqa taǵy shara joq: aýyr atý jazasy. Kóz aldyńa, Álihan, Maǵjan, Turar, Álibi, Iliias, Beiimbet syndy alashshyl azamattardyń áz rýhy oianady. Ólý arqyly ólmeýdi úiretken syqyldy. Ólim jeńilý emes eken, ólim jeńis eken. Avtor oqyrmandy keiipker ólimine qaltqysyz daiyndaidy. Shyǵarma bastan bas tazarý protsesine, jýynýǵa bet alǵan syqyldy. Avtor shymyldyq artynda otyrsa da, tragizmdik lebiz boiaýyn tógip shashpai, ysyrap etpei, sońyna qarai ǵana lekite salady. Boz-boz bop bordai egilmei kór. Tipti, myltyq kezengen áskerdiń ózi jaqsy adamdy jaraqattamaiyn dep dalaǵa atady. Tula boiy qanǵa boianyp jatyp, Bógelektiń miyǵynda tátti shýaqty kúlki oinap jatady. Ákesine, úiine abyroimen jetti degen osy shyǵar. Óliminiń ústinen túsken ákesine: «sizdiń qudaiyńyz qanaǵattandy ma?» deidi.
L.Tolstoi «Qudaishylyq pen Adamshylyq» atty hikaiatynda Rýssiianyń saiasi júiesine qarsy tóńkerisshil dekabristiń ólim jazasyna kesilgen kúninen bastapqy ishki jan dúniesin beredi. Ólimdi ishtei qabyldaýy, ólimge bas iip, qudai aldyndaǵy ar imanyn tarazylaǵan keiipkerdiń ólimdi sonshalyq jeńil qabyldaǵanyn beineleidi. Tóńkerisshilerdiń qatarynda atoilap júrgenimen, jan dúniesimen adamzatqa asyl aqiqatty tartý etkisi keletin, jan qýanatyn arly ilimdi, adal baqytty izdegenin moiyndaidy.
«Bógelek» bitisimen til ushynda eki jol óleń lypyp turyp alady:
«Tirimin be, álde óli,
Shirkeimin ushqan baqytty».
Ras, yzyńdaǵan óleńmen qalǵyǵan rýhty oiatqysy kelip A.Baitursynov «Masany» jazdy. Qairatqa min, jigerlen dep Mirjaqyp «Oian, qazaq» dedi. «Men jastarǵa senemin!» dep Maǵjan avansqa artyq lebiz syilady. Olardyń esimin óshpes júrekterge jetkizetin shyn shyǵarma qashan týady? Qyrǵyn soiqan men derekti suhbati sipattarynan aryla almaǵan shyǵarmamen kóz arbai almaisyz. Oilaimyn, shyn shyǵarma ýaqytynda jazylmasa keiin kesh pe dep?! Eger jazyla qalsa, olardyń basqan izin qudaidan bólip alyp qaramaǵaisyz!
Saǵadat ORDAShEVA
