BIZGE BEIMÁLIM SAÝD ARABIIa

Adam atadan, aláihi ýá sállám, Qiiamet Kúnge deiingi barlyq musylmandar qajylyq paryzdaryn óteitin álemdegi eń kieli jerler – Mekke qalasy, Qaǵba, ás –Safa, ál –Márýa, Arafat, Muzdalifa, Mina, adamzat tarihyndaǵy eń uly, eń asyl jan, eń uly Paiǵambar Muhammedtiń, salla Allahý aláihi ýá sállám, múbárak denesin qoinyna alǵan Mádina qalasy ornalasqan, shipasy kúshti zámzám sýy syldyrai aqqan, islam ilimi men mádenietiniń qainar kózi, qasietti qos meshittiń qorǵaýshysy sanalatyn Saýd Arabiiasy Koroldigi keń-baitaq Arabiia túbeginde buryn-sońdy oryn tepken úshinshi memleket.

Neshe túrli saiasi ózgeristerdi bastan keshirgen qoǵamda iri saiasi qairatker retinde halyq senimine ie bolǵan Abdýlaziz ibn Abdýrrahman ál-Faisal ás-Saýd 1902 jyly 15 qańtarda eldiń qazirgi astanasy ár-Riiad qalasyn azat etip, 250 jyl boiyna jalǵasyp kelgen Saýd áýletiniń biligin qaita ornatty. Taqqa otyrǵannan keiingi alǵashqy 31 jylda bólek-bólek bytyrap toz-tozy shyqqan halqyn birtutas memleketke biriktirip, kelesi 21jylda Koroldiktiń beibit damýyna kúsh salǵan Abdýlaziz patshanyń eńbegi orasan zor. Jyl saiyn 23 qyrkúiek ol kisiniń Saýd Arabiiasy Koroldigin qurǵan kúni – ulttyq mereke retinde atalyp ótedi. Abdýlaziz dúnieden ótken 1953 jyly bilik onyń uldaryna tidi. 13 ákimshilik aýdanǵa bólingen bul eldiń Ata Zańy Quran men Súnnet, iaǵni, islam shariǵatyna sáikes qabyldanyp, memleket basqarý isi osy zańdylyqqa berik negizdelgen. Álemdegi munai qorynyń tórtten biri, 204 trillion kýb fýt gaz qory bar saýdtyqtar osy bailyqty óte tiimdi paidalanyp, alpys jylǵa jeter-jetpes ýaqyt ishinde aýylsharýashylyǵy men óndirisi artta qalǵan elden turaqty da qýatty ekonomikasy qalyptasqan aldyńǵy qatarly, gúldengen memleketke ainaldy. Buryn ózine kerek taýarlardyń bárin shet elden tasityn Saýd Arabiiasy qazirgi tańda óndiristik taýar eksporttaýshy elder arasynda 20-oryn alsa, óndiristiń, energetikalyq keshenniń, saýdanyń, aýyl shaýashylyǵynyń, qurylys pen bank salasynyń damýy jaǵynan álemdegi eń jedel damýshy elder sanatyna qosyldy. Eldegi zaýyttar men fabrikalarda ishki saýda ainalymyndaǵy taýarlardyń basym bóligi óndirilip, olardyń shetelge shyǵarylatyn kólemi jyldan-jylǵa arta túsýde. Koroldik infraqurylymdaryna orasan zor qarjy bólinip, jylyna eki myń shaqyrymdai joldar salynady, jańa úiler, aýrýhanalar turǵyzylýda, óndiristik mekemeler ashylýda. Eldegi tas joldardyń uzyndyǵy 1952 jyly 237 shaqyrym ǵana bolsa, 1995 jyly 43200 shaqyrym, avtomagistraldardy qosa alǵanda 139000 shaqyrymǵa jetti. Sońǵy 60 jylda óte joǵary qarqynmen damyǵan, júzden asa ushaqtan turatyn ulttyq aviakompaniia Taiaý Shyǵystaǵy eń iri aviakompaniia floty sanalady. Densaýlyq saqtaý júiesi jergilikti halyqqa da, sheteldik qonaqtarǵa da tegin qyzmet kórsetedi. Túrli aýrýlardyń aldyn alý jáne emdeýge arnalǵan iri baǵdarlamalar júzege asyrylyp, mundaǵy meditsinalyq qyzmet kórsetý halyqaralyq deńgeidegi eń biik kórsetkishke jettti.
Jylyna 752000 ýntsii altyn, 4 mln tonna temir, 17 mln tonna magnii óndiretin, bul el t.b. mineraldyq zattar men qundy metaldarǵa óte bai. Taý-ken salasyndaǵy óndiris jyldan jylǵa 9 paiyzǵa artyp keledi, al onyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 4 paiyzdy quraidy. Basqa saýda jáne óndiris salalarynyń damyǵanynyń arqasynda munai óndirisiniń ishki jalpy ónim boiynsha úlesi nebári 36 paiyzdy qamtidy. Egin egip, qurma, baqsha ónimderin jáne mal azyǵyn ósirip, qoi-eshki, túie baǵýmen qatar, ártúrli azyq-túlik ónimderin shyǵaryp, Koroldiktiń eń ónimdi salasyna ainalǵan aýylsharýashylyǵynyń qarqyndai damýynyń nátijesinde búginde Koroldik ózin-ózi azyq-túlikpen, aýylsharýashylyq ónimderimen tolyq qamtamasyz ete alady.
Aýyl sharýashylyǵy ýázirliginiń basty nazaryndaǵy máselelerdiń biri – sý resýrstaryn damytý. Shól dalada ornalasqan koroldikte sý úsh túrli jolmen: jer asty burǵylaý qorlary men qudyqtardan, jańbyr sýyn jinap saqtaýshy rezervýarlardan, sondai-aq, teńiz sýyn tushylandyrý arqyly alynady. Bul maqsatta aýyz sýyn óndiretin 5200 burǵylaý qondyrǵylaryn ornatyp, jańbyr sýyn tiimdi paidalanýdy kózdep 185 bógetter qurdy. Saýd Arabiiasynyń batys jáne shyǵys jaǵalaýynda ornatylǵan 25 tushylandyrý qondyrǵysy elge qajet aýyz sýdyń 70 paiyzyn óndiredi. Shóleitti eldiń sýǵa suranysyn ýaqtyly qamtamasyz etip otyrǵan tehnologiialyq jetistigine súiinbei tura almaisyz.

Eńbektegen sábiden eńkeigen kárige deiin, múgedek pen jumyssyzdarǵa seksenge jýyq áleýmetttik qamsyzdandyrý bólimderi qyzmet kórsetedi. Budan tysqary 160 qaiyrymdylyq qorlary kómekke muqtaj jandardyń bárine qamqorlyq jasaidy

Quran men Súnnetti berik ustanatyn bul memlekette birinshi kezekte imandylyq, adamgershilik qaǵidalary saqtalady. Eńbektegen sábiden eńkeigen kárige deiin, múgedek pen jumyssyzdarǵa seksenge jýyq áleýmetttik qamsyzdandyrý bólimderi qyzmet kórsetedi. Budan tysqary 160 qaiyrymdylyq qorlary kómekke muqtaj jandardyń bárine qamqorlyq jasaidy. Allah Taǵala syiǵa tartqan tabiǵat bailyǵy osy eldiń kúlli azamattaryna ortaq dep islamnyń ádilettilik týyn jelbiretken úkimet jaryq dúniege kelgen ár náresteniń esepshotyna qomaqty qarjy aýdarady ári ol jyl saiynǵy taza paidadan aýdarylatyn qarajatpen tolyǵyp, kámelettik jasqa jetkende bilim alýyna, úilenýine molynan jetetin aqshany aqy iesinen basqa eshkim ala almaidy.
Jer sharyndaǵy jetpisten asa memleketke ondaǵan milliard dollar kóleminde kómek kórsetetin Saýd Arabiiasy damýshy elderge járdem beretin álemdegi iri elderdiń biri. Bul onyń halyqaralyq yntymaq-birlikti, ózara tatý-tátti tirlikti qoldaityn beibitshilik súigish qaiyrymdy sipatyn tanytardai. Salystyrmaly túrde aitsaq, Birikken Ulttar Uiymy joǵaryda aitylǵan maqsatqa bólinetin qarjynyń ortasha mólsherin ulttyq kiristiń 0,7%-y kóleminde belgilese, óndirisi damyǵan memleketterdegi eń iri donor 0,2%-dan ǵana asyrǵan edi. Al Saýd Arabiiasy damýshy elderge kómek retinde óziniń ortasha kirisinen nemese jalpy ishki óniminen 5,54% paiyz mólsherinde qarajat bóledi. Osyǵan orai bir ǵana mysal keltireiik: 1995 jyldyń aiaǵynda bul memleket 66.25 saýd rialyn (17 mlrd. dollar) sýbsidiia jáne jeńil nesie túrinde álemniń 70 eline taratty. Al, Saýdiialyq damý qory (SDF) halyqaralyq kómek berýmen ainalysatyn basty uiym. 1975-1976 jyldar aralyǵynda atalmysh qor 21,4 mlrd-tan astam saýd rialyn (5,71mlrd.dol.) ǵalamsharymyzdaǵy 63 eldegi 312 jobany qarjylandyrýǵa jaratty.

Jer sharyndaǵy jetpisten asa memleketke ondaǵan milliard dollar kóleminde kómek kórsetetin Saýd Arabiiasy damýshy elderge járdem beretin álemdegi iri elderdiń biri. Bul onyń halyqaralyq yntymaq-birlikti, ózara tatý-tátti tirlikti qoldaityn beibitshilik súigish qaiyrymdy sipatyn tanytardai. Salystyrmaly túrde aitsaq, Birikken Ulttar Uiymy joǵaryda aitylǵan maqsatqa bólinetin qarjynyń ortasha mólsherin ulttyq kiristiń 0,7%-y kóleminde belgilese, óndirisi damyǵan memleketterdegi eń iri donor 0,2%-dan ǵana asyrǵan edi

Sondai-aq 74,25 mlrd. saýd rialyn halyqaralyq qaiyrymdylyq jáne gýmanitarlyq uiymdarǵa bóldi.
Súiikti Paiǵambarymyz, oǵan Allahtyń sálemi, igilikteri bolsyn, densaýlyqty kútýge, sportqa airyqsha den qoiǵany belgili. Osynaý uly súnnetke sai Saýd Arabiiasyndaǵy Jastar isi jónindegi Basqarýshy Keńes jastar tárbiesi, onyń mádeni jáne sporttyq deńgeiin kóterý sharalarymen ainalysady, jas sportshylarǵa barynsha qoldaý, kómek kórsetip, syi- marapat jasaýdy ádettke ainaldyrǵan. Búrkit salý, túie jáne at jarystary dástúrli sport túrleri retinde joǵary baǵalanady. Týrizm de shariǵat talaptaryna sai damýda, baý-baqshaǵa bólengen, kórgen jandy shól dalanyń kóz tartar kórikti arýyndai tamsandyratyn Taif qalasy – Batys jaǵalaýda, Mekke, Jidda qalalaryna taiaý taý bókterinde ornalasqandyqtan jazda árdaiym qońyrsalqyn aýa raiymen erekshelenip, kýrortty qala, al, mi qainatar ystyqta úkimet rezidentsiiasy qyzmetin atqarady. Sondai-aq, Qyzyl teńiz jáne Parsy shyǵanaǵy jaǵalaýlaryna qyzyǵatyn týrister legi bir tolastamaidy.
Jer sharynda islam dinin sanaly túrde qabyldaýshylar sany qatty kóbeiýde, osyǵan orai qajylyqqa kelýshiler sany artqan ústine arta túspek. Musylman memleketterinde 15-20 jyl boiy qasietti mekenniń topyraǵyn bir basýdy, qajylyq paryzdaryn óteýdi armandap, óz kezegin kútken myńdaǵan múminderdi eske alsaq, Mekkedegi Qaǵba jáne Mádina qalasyndaǵy Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) meshitin qansha keńeitse de tarlyq qylatynyn túisinetindeimiz. Marqum Fahd patshanyń kezinde júzege asqan eń iri sharanyń biri – qyrýar qarjy jumsalyp osy eki meshittiń keńeitilýi, kórkeitilýi edi. Ekinshi izgi isi – 1985 jyly Mádina qalasynda kieli Qurandy bastyrý kesheniniń qurylýy. Jyl saiyn bul jerde Qurannyń basqa tilderdegi maǵynalyq aýdarmasy, dini kitaptar men basylymdar milliondaǵan danamen jaryq kóredi.
Adamzat tarihyndaǵy eń mańyzdy, eń ǵajap, eń uly oqiǵalar ótken osynaý ǵajaiyp eldiń álemge syr ǵyp sherter qupiiasy az emes.

Gúlbahram Jebesin,
Dintanýshy,
Almaty qalasy.