“Shevron” kompaniiasy jáne “Qala men Dala” gazetiniń birikken jobasy aiasynda biz qazaq ǵylymynyń damýyna azdy-kópti úles qosqan tulǵalardyń ómir joly men atqarǵan eńbegine toqtalyp ótkendi jón kórdik.
Matematik
Asekeń Leibnits, Tsinbiel, Iakobian, Vronskian, Novikov algebralarynyń assosimmetriialyq esepterin sheshken jalǵyz qazaq.
Senesiz be? Amerikanyń matematika qoǵamy málimeti boiynsha onyń ǵylymi eńbekteriniń silteme indeksi 100-den joǵary.
Táýelsizdik jyldary Asekeń sheteldiń mańdaialdy ýniversitetterinde dáris oqyp, ǵylymi jumystarmen ainalysýǵa birinshi bolyp shaqyrtý alǵan.
1995 jyldan bastap 10 jyl Eýropada qyzmet istedi. Gambýrg, Miýnhen, Bilefeld, Kioto, Oksford, Stokgolm ýniversitetterinde professor boldy. Ol Amerika matematika qoǵamynyń, Shved koroldigi Ǵylym akademiiasynyń, Japon ǵylym men tehnologiia qoldaý qorynyń, INTAS jáne Soros qorynyń stipendiialary men granttaryna ie bolǵan. Solai.
Asqar Jumadildaev Táýelsizdik jyldary eki ret Joǵarǵy Keńes depýtaty bolyp sailanyp, elimizdiń damýyna qatysty tarihi sheshimder qabyldaýǵa atsalysqany belgili. Ol – Qazaqstannyń táýelsizdik deklaratsiiasyn qabyldap, elimizdiń Ánurany, Eltańbasyn qabyldaýǵa atsalysqan depýtattardyń biri.
Ekeý...
HH ǵasyrda álem ǵalymdary jaýaby jumbaq degen 3 myńǵa jýyq eseptiń tizimin jasap, onyń 15-in eń kúrdeli esep sanatyna jatqyzǵan. 2000 jyly AQSh-tyń Klei atyndaǵy matematika zertteý institýty «myńjyldyq problemalar» sanatyndaǵy 7 esepti iriktep alyp, sheshimin tapqan adamǵa 1 million dollarlyq syiaqy taǵaiyndaǵan.
Muhtarbai Ótelbaev – «Nave-Stoks teńdeýiniń myqty sheshiminiń bolýyn» eseptep shyǵarǵan ǵalym. Mamandardyń aitýynsha, bul esepter tabiǵat zańdaryna tikelei bailanysty. Jaýaby tartylys zańynyń jumbaqtaryn túsinýge jol ashady eken.
Eseptiń jaýaby tabiǵat apattary – tsýnami, zilzala, tornadony boljap, adam qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sondai-aq, ǵaryshqa ushqanda barlyq qajettilikterge eseptelgen sýdyń ushý barysynda shaiqalyp, terbelis týdyrmaýy da osy esep qorytyndysyna bailanysty.
Buǵan deiin Muhań áigili Shtýrm-Liývill operatorynyń ámbebap formýlasynyń sheshimin taýyp, álemge aty jaiylǵan. Matematikalyq kóptegen teńdeýlerdi osy Shtýrm-Liývill formýlasymen sheshetin bolsa, ári qarai esep shyǵarý ońai eken. Al bul teńdeýdi álemniń talai ǵalymdary bastaryn qatyryp sheshe almai júrgende, onyń túiinin ózimizdiń Ótelbaev tarqatyp, álem ǵalymdaryn tánti etedi.
Myna qyzyqqa qarańyz, atalmysh teńdeýge ǵalym «q*- Ótelbaev fýnktsiiasy» degen fýnktsiia engizedi. Muny álem ǵalymdary qazir osylai ataidy.
Bul jaiynda ázirbaijandyq ǵalym Aliev: «Muhtarbai osy esepterdi sheshti de, spektorlyq teoriiany musylmandardyń teoriiasy bolǵyzdy», – degen.
Ýálbai Ómirbaev Nagata qurastyrǵan esepti sheshýmen 1972 jyldan beri ainalysqan! Osy aralyqta ǵalym talai qiyndyqtardy eńserdi. 2004 jyly ol Kon problemasyn sheshýdiń jolyn jazyp shyqty. Osy máselelerge arnalǵan eńbekteri úshin qazaqstandyq ǵalym 2007 jyly Amerikanyń matematika qoǵamynyń joǵary dárejeli «Mýr» syilyǵyna ie bolady.
«Nagata esebi sheshildi!» degendi estigen kezde sheteldik ǵalymdardyń kóbisi senbegen eken. Gonkongte ótken ǵylymi forýmda Ýalbai Ómirbaev birneshe saǵat boiy aiaǵynan tik turyp, óz sheshimin dáleldese de, sheteldik áriptesteri miz baqpaǵan.
Olardyń arasynda «munyń bári beker ǵoi, bul kisini nege tyńdap otyrmyz» dep muqatqandary da kezdesipti. Qazaq ǵalymyn bir ǵana ǵalym muqiiat tyńdady. Ol – ataqty matematik Makar Limanov edi.
Ýálbai Ómirbaev sharshap-shaldyǵyp, ornyna jaiǵasa bergende, Makar Limanov ornynan atyp turyp, taqtadaǵy esepke júgirdi. Ony qaita-qaita tekserip: «Naqty jáne sońǵy jaýap osy, budan basqa jaýaptyń bolýy múmkin emes!» dep aiqailap jiberdi.
Nobel syilyǵyn alǵan alǵashqy qazaq
Ol – Almatydaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy Ulttyq tehnikalyq ýniversitettiń túlegi. Ǵalym elimizdiń Atom energetikasy jónindegi agenttigi jáne «KATEP» Ulttyq atom kompaniialarynyń burynǵy eńbekkerleriniń biri.
Osydan birshama ýaqyt buryn dúniejúzi boiynsha iadrolyq qaýipsizdikti saqtaýdaǵy eńbekteri joǵary baǵalanyp, MAGATE ujymy jáne onyń burynǵy bas direktory Muhammed ál-Baradei halyqaralyq Nobel syilyǵymen marapattalǵany esimizde.
Sol kezde MAGATE boiynsha Nobel syilyǵymen marapattalǵan 11 adamnyń ishinde bizdiń jerlesimiz – qazaqstandyq Dostai Tólemishuly Ramanqulov boldy.
Sondyqtan Dostai Tólemishulyn Nobel syilyǵyn alǵan alǵashqy qazaq dep atasaq bolady. Ǵylym salasyndaǵy áigili syilyqty alýshylardyń qataryna Dostai Ramanqulovtyń bolǵanynan elimizde atom energetikasy salasynyń qanshalyqty damyǵanyn baiqaimyz.
1999 jyly MAGATE-niń shtatynda 2212 adam jumys istegen. Nobel syilyǵynyń laýreattyǵyna osynshama qyzmetkerdiń ishinen Dostai siiaqty 11 kásibi maman ǵana tańdap alyndy.
Keibireý aitýy múmkin: «bul – Dostaidyń ǵana emes, búkil bir ujymnyń eńbegi» dep. Durys, oryndy ýáj. Alaida eki myńnan astam dúldúldiń ishinen iriktelgen tańdaýly 11 adamnyń qataryna qosylýdyń ózi kimniń kim ekenin ańǵartyp turǵan joq pa?! Ras qoi? Sosyn Nobeldi belgili bir top ókilderine berý – áý basta qalyptasqan dástúr. Ǵylym, tehnika jáne basqa salalar boiynsha bir mezgilde birneshe adamǵa berilgendigi tarihtan málim. Solardyń bárine «Nobel syilyǵynyń laýreaty» degen diplom tapsyrylǵan. Endeshe, otandasymyzdyń baǵyndyrǵan biigine kúmánmen qaramaýymyz kerek.
Jańa qýat kózi
Dástúrli emes qýat kózi degen bar. Qazir bul – trend. Bul baǵytta «Nazarbaev ýniversitetiniń» ǵalymdary baryn salýda. Bul tarapta biz ekskliýzivti jańalyq taptyq.
Mamandardyń aitýynsha, qazaq ǵalymy oilap tapqan batareianyń qazirgi ýaqytta qoldanysta júrgenderge qaraǵanda múmkindigi áldeqaida kóp. Eger qazir qolymyzda júrgen smartfondardyń qýattandyratyn bóligin jańa batareiamen almastyrsaq, telefonymyz 10 ese artyq jumys istep, qýatyn uzaq ýaqytqa deiin saqtaidy eken.
Uialy telefondarǵa arnalǵan batareia bul úlken jobalardyń bastaýy ǵana. Ǵalymnyń kózdegeni áride. Jumabai Bákenov elimizde alǵashqylardyń biri bolyp elektromobil qurastyrǵan Tair Balabaevpen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýde.
Olar kólikterge arnalǵan arnaiy únemdegish batareia jasaýda. Qýat únemdeitin akkýmýliator 2017 jyly EHRO kórmesinde kópshilik nazaryna usynylmaq.
Al kerek bolsa?
Grafen degen ne? Aldymen sony aitaiyq. Bul – bul kádimgi almaz ben grafitten erekshelenetin kómirteginiń jańa formasy. Senesiz be, 2004 jylǵa deiin grafendi eshkim ala almady.
Grafen ne úshin kerek? Ol – elektr togyn mys siiaqty jaqsy ótkizedi. Osy sebepti de ony sensorly displeiler men kún batareialaryn jasaýda qoldanýǵa bolady. Eń bastysy grafen qaterli isikti emdeýi múmkin. Qaterli isikti grafen men lazerdiń kómegimen emdeý ádisi qazir qoldanysqa kirýde. Biraq...ony alý óte qiyn.
Osy grafendi alǵan qazaq bar. Ol – Baǵila Baitymbetova.
Ol grafendi qalai alýdy oilap tapqan alǵashqy ǵalymdardyń biri. Muny bireý bilse, bireý bilmes. Negizinde bilý kerek edik...
Onyń grafendi qalai alǵanyn ǵylymi tilde túsindirip basyńyzdy qatyrmaiyq. Aitarymyz, Baǵila Baitymbetovanyń ádisi boiynsha osy kúnge deiin eshbir ǵalym grafen almaǵan!
Taǵy da aitaiyq, grafende elektrondar óte jyldam qozǵalady. Osynyń arqasynda grafennen jasalǵan uialy telefondar men kompiýterler jyldam jumys isteitin qasietke ie.
Jastarǵa da oryn bar
Kei jaǵdaida munai qubyrlary jarylyp, qorshaǵan ortaǵa orasan zor kólemde zardabyn tigizedi. Jas ǵalymnyń ǵylymi jobasy osy zardaptardy joiýǵa baǵyttalǵan.
Ádette munaimen lastanǵan jerlerdi termiialyq, mehanikalyq ádispen tazartady. Árine, munyń basqa da joldary bar. Sonyń biri – biologiialyq ádis. Bul tásildiń ózi – bioremediatsiia jáne fitoremediatsiia dep ekige bólingen. Lastanǵan jerlerdi túrli bakteriialarmen tazartý bioremediatsiia tásiline jatady. Al fitoremediatsiia ádisi barysynda lastanǵan jerlerge ósimdikter otyrǵyzyp, aimaqty qalpyna keltirýge bolady. Erlan Dosjannyń munai men munai ónimderimen lastanǵan aýmaqtardy tazartý jobasy bioremediatsiia tásiline jatady.
Bioremediatsiia tásili barysynda psevdomonas týysyna jatatyn bakteriialardy daiyndap, munaimen lastanǵan jerlerge seýip, alty ai saiyn baqylaǵan. Nátijesinde munaimen lastanǵan jerler qysqa merzim ishinde 87-90 paiyzǵa deiin tazarǵan. Kórdińiz be, qalai?!
Ǵalym lastanǵan jerlerge bakteriialar kóktem men kúzde sebý kerek ekenin alǵa tartady. Al qys kezinde sýyqtyń áserinen bakteriialar ómir súrýin baiaýlatady. Sondyqtan lastanǵan aimaqtardy bioremediatsiia tásilimen tazartýǵa kóktem qolaily. Bakteriialarǵa sýyq qalai áser etse, joǵary temperatýra da solai áser etedi. Jas ǵalymnyń bul jobasyna elimizdiń munai kompaniialary úshin mańyzdy ekeni sózsiz.
P.S. Biz elimizdegi ǵylymnyń damýyna qatysty maqalamyzda birneshe ǵalymnyń eńbegin áńgimemizge arqaý ettik. Ǵalymdar eńbektenip jatyr. Áttegen-aiy, olardyń jumys nátijesin óndiriske engizip, eldiń igiligine jaratý jaǵy olqy soǵyp tur.
