Қазақша Qazaqsha قازاقشا Русский
DALA INSIDE-qa ótý
Dala 360 Politica Vox Populi Dala Finance Shartarap Bile júrińiz! Referendým
Bilim Suhbat Zań men Tártip Aimaq Jumysshy jyly Aityldy – oryndaldy Bas taqyryp Saraptama Dál qazir Taza Qazaqstan AES: Referendým
DalaNews visual

Biz qamshylaýǵa, kúshteýge basymdyq berip jiberdik

Dalanews
Biz qamshylaýǵa, kúshteýge basymdyq berip jiberdik
Filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aitaly Qazaqstannyń aqparattyq keńistigindegi durys mán berilmei kele jatqan úlken máseleni atady. Ol — hristiandyqtyń ústemdigi. Budan tys kaz.365info.kz portalyna bergen suhbatynda qoǵam qairatkeri Aqtóbe men Almatyda boi kórsetken lańkestik aktiler elimizde azamattyq qoǵamnyń qalyptaspai jatqanyn ańǵartty dep atap ótti. 

Áleýmettik ǵylymda lańkestik qylmystyń áleýmettik ortasy bolady. Ǵylymda bul másele óz aldyna jeke-dara zertteledi. Onyń sebebi ár elde ártúrli.

 Biz áli otarshyldyqtyń aqparattyq keńistiktiginde ómir súrip jatyrmyz


Qazaqstan qoǵamy týraly aitatyn bolsaq, bizde de lańkestik áreketti týdyratyn áleýmettik ortanyń bary anyq.

Birinshiden, elimizdiń rýhani ómirinde, biz kóp mán bere bermeitin, bir qiyndyqtar bar. Mysaly, Qazaqstannyń aqparat keńistiginde Batystyń, Reseidiń yqpaly zor. Olar — qazaq mádenietine jat baǵyttaǵy aqparat kózder.
Amangeldi Aitaly
Osy jaǵynan alǵanda, biz áli otarshyldyqtyń aqparattyq keńistiktiginde  ómir súrip jatyrmyz.

Biz aitaiyq-aitpaiyq, moiyndaiyq-moiyndamaiyq, álemde dinder arasynda da báseke júrip jatyr.
Reseidiń, Batystyń bizdiń aqparattyq keńistiktegi ústemdigi — hristiandyqtyń ústemdigi. Olardyń bireýiniń ashyq, al taǵy bireýiniń ishtei musylmandyqqa qarsylyq bildiretindigi, ony qoldamaityndyǵy anyq.

Bul — úlken másele. Biz osy jaǵyna áli durys mán bermei júrmiz.

Sonymen birge, búgingi bilim salasyndaǵy saiasat qazaq tiline emes, qalai bolǵanda da orys tiline, aǵylshyn tiline basymdyq berýge barynsha tyrysady. Qalyń buqara bul saiasatty qoldamaidy.
Ultty ult etetin, memleketti memleket etetin — onyń ana tili. Sondyqtan oǵan qarsy júrýdiń astarynda da bir mánisi bar.

Menińshe, bilikte jalpy qoǵamnyń emes, belgili bir toptyń pikiri úlken yqpalǵa ie. Mine, osyndai toptyń qolynda biligi bar bir adam:

„Men osylai oilaimyn, ony júzege asyrý kerek, sebebi basqa elderde de osyndai,„ — dep usynys aitady da ony júzege asatyndai ete salady.

Al ol mysalǵa alǵan eldiń tarihy bólek, mentaliteti men dástúri bir basqa ekeni eshkimniń basyn aýyrtpaidy.
Bir kezderi Kommýnistik partiianyń kóshbasshysy Hrýshev búkil sovet elderiniń topyraǵyna, aýa-raiyna, jeriniń qunarlyǵyna qaramai júgeri ekkizgen.

Ol saiasat tiimdilik tanytpady. Júgeri egýge eshkim qarsylyq bildirgen joq, biraq barlyǵy ziian shekti. Sol siiaqty, qazir bizde de aǵylshyn tiline eshkim  qarsy emes.

Biraq shet tilderdi bilim ordalarynda oqytýdyń jóni, psihologiialyq-pedagogikalyq, ulttyq reti bir basqa. Qalai degenmen de bul da áleýmettiń qarsylyǵyn týdyratyn fakt.

Qylmyskerlerdiń 84 paiyzy — jumyssyzdar


Budan tys, qoǵamymyzda taǵy bir top áleýmettik másele bar. Mysaly, jumyssyzdyq, baspana máselesi. Úi salǵysy keledi, biraq bizde ózine zańmen tiesili 10 sotyq jerin ala almai júrgen júz myńdaǵan adam bar.

Jaqynda elimizdiń bas prokýrory Jaqyp Asanov bizdegi qylmystylardyń 84 paiyzy jumyssyzdar degen málimet keltirdi. Demek, bul bir-birimen janama bolsyn, tikelei bolsyn, bailanysyp keletin úlken, kúrdeli másele. Ony keshendi túrde qarastyrmasaq, máseleni eńsere almaimyz. Sony durys túsinýimiz kerek.

Terrorizmge bailanysty ilimde kriminometrika degen uǵym bar. Ol men atap ótken faktorlar qandai jaǵdaida ómirde kórinis tabatynyn anyqtaidy.

Kriminometrika boiynsha, qazaqshalap aitqanda,
adamdar qarny ashqannan ǵana emes, qadiri qashqanynan da bas kóteredi.

Oǵan adam quqyǵyn syilamaý, sóz bostandyǵyn shekteý, ashyq pikir bildirýge toitarys berý, ádiletsiz sot itermeleidi…

Elimizde kapitalisterdiń múddesi qorǵalady, qorǵalmaityny — eńbekshilerdiń múddesi


Elimizde kapitaldyń, biznestiń múddesin qorǵaityn ulttyq kásipkerler palatasy degen uiym bar. Olar úshin arnaiy minber de qarastyrylǵan. Al eńbekshilerdi kim qoldaidy? Bizde eńbekshilerdi qoldaityn kásipodaqtar bar.
Biraq kásipodaqtar halyqty qoldai almaidy, óitkeni olar álsiz, kúshi men salmaǵy da joq, jumys berýshige táýeldi.

Sondyqtan jaldamaly jumysta júrgen halyq ýaqtyly eńbekaqysyn ala almaidy, eńbegi durys baǵalanyp, aqysy ádil tólenbeidi, ujymdyq kelisimshart talaptary udaiy saqtalmaidy. Osylardyń barlyǵy jinalyp kelgende, sóz joq, aqyry qoǵamda belgili bir narazy ahýaldy týǵyzady.

Eger biz jappai eńbek qoǵamyn quramyz desek, barlyq artyqshylyqty eńbekke, eńbek adamyna berýimiz kerek.
Bizde bilik bir bólek, halyq bir bólek álemde ómir súrip jatqandai. Ekeýiniń aitqandary bir-birine sai kele bermeidi.

Sondyqtan bilik pen buqara halyqtyń arasynda kelispeitin birqatar máseleler bar.

Menińshe, bilik qandai qoǵamda, qandai psihologiialyq, saiasi-ekonomikalyq jaǵdaida ómir súrip jatqanyn bilmeidi-aý deimin. Osydan kelip, halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzatyn ústirt, jeńil-jelpi bir sheshimder týyp jatady.

Aqtóbe men Almatydaǵy qaiǵyly oqiǵa azamattyq qoǵamnyń qalyptaspaǵanyn ańǵartty


Mysaly, men aqtóbelikpin. Aqtóbede úsh ret lańkestik oqiǵa boldy. Qandai sheshim qabyldandy?..

„Bizdiń aramyzda teris baǵytta júrgen bir top jigitter bar. Solarmen jumys jasaiyq. Túrmege jabaiyq. Qorqytaiyq. Úrkiteiik. Osylai olardy tyisaq, bul masqara jaǵdai endi bolmaidy„ deidi bilik.

Biraq, ókinishke qarai, lańkestik oqiǵasy Aqtóbede úsh ret qaitalandy. Demek, basqasha oilanatyn ýaqyt keldi.
Bizde azamattyq qoǵam da qalyptaspai jatyr.

Mysaly, meni jolyqtyrǵan almatylyq pen astanalyqtar: „Aqtóbeńde ne bolyp jatyr?„ dep suraidy. Al keshe Almatyda týra osyndai jaǵdai oryn aldy. Basqa óńirdegiler „Ol bizde emes, Almatyda ǵoi„ dep jaibaraqat otyr. Ózderine, óz eline qatysy joq nárse sekildi. Bul bizdiń adamdardyń azamat bolyp jetilmegenin bildiredi.
Eger bizde azamattyq qoǵam bolsa, lańkestik aktilerdi el bolyp oilanyp, egile otyryp, talqylaityn edik.

Ol tek quqyq qorǵaý organdarynyń máselesi emes.

Men ózim bir nárseden qorqamyn. Lańkestik oqiǵa qaitalana beretin memleketterde  mundai jaitqa halyqtyń eti ólip ketedi. Sóitip, lańkestiktiń aldyn alýǵa eshkim umtylmaidy. Bul bola beretin qalypty jaǵdai sekildi kórinedi. Mine, biz de osyndai qaýipti bir shekke kelip turmyz. Tereń oilanyp, tiimdi taktikalyq, strategiialyq sharalar qoldanbasaq, biz úlken bir qiyndyqqa ushyraýymyz múmkin.

Bul arada maidan degen joq. Anaý fashister, anaý bizder deitindei…


Ol úshin, birinshiden, quqyq qorǵaý organdarynyń shtatyn kóbeitip, solardyń jumysyna basymdyq beremiz be, álde jumyssyz júrgen, ásirese, aýyl jastaryn oqýǵa tartyp, ministrlik tarapynan, oblystyq ákimshilik tarapynan kóptep grant bólemiz be? Osyny oilap, sheshýimiz kerek.

Ekinshiden, quqyqqorǵaý organdaryn tehnikamen, qural-jabdyqpen qamtamasyz etýge aqsha bólemiz be, álde parasatqa negizdelgen, atys-shabysy joq, ulttyq mádenietimizge bailanysty jaqsy kinolar shyǵaramyz ba, dramatýrgiiaǵa mán beremiz be, teatrlardyń tárbielik jumysyn kóteremiz be?..

Qai joldy tańdaimyz? Bul — bir kúnde sheshilmeitin stragetiialyq másele. Bul meniń jeke oiym emes, kóptegen eldiń tájiribesi. Ol keiin birte-birte óz jemisin beredi.

Úshinshiden, quqyq qorǵaý organdarynyń eńbekaqysyn ósirip, jaǵdai jasaimyz ba, álde el ishindegi ashý-yzany basý úshin, shyndap iske kirisemiz be? Azdy-kópti aqshany únemdeimiz dep, bir pálege tap bolyp júrmeimiz be?..
Biz qamshylaýǵa, kúshteýge basymdyq berip jibersek, onda eldegi ahýal odan saiyn qiyndai túsedi.

Árine, quqyq salasynyń jaǵdaiyn jasaý kerek. Qylmyskerlermen kúresti kúsheitý qajet. Biraq bul arada tepe-teńdik kerek. Eger balans bolmasa, biz politseilik memleketke ainalyp ketemiz.

Al biz politseilik memleketke emes, álemdegi ozyq damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýdy kókseitin el edik qoi. Biz qiialmen qataryna qosylýǵa umtylǵan memleketter mádenietti, órkenietti, olarda lańkestik áreketke eshkim barmaidy. Ony syrttan kelgen migranttar jasaidy.

„Ishten shyqqan jaý jaman„ deidi ǵoi qazaq.

Bizdegi lańkestik aktige qatysýshylar — óz aramyzdaǵy adamdar.

Bul arada maidan degen joq. Anaý fashister, anaý bizder deitindei.

Sondyqtan
elimizge áleýmettik, saiasi, rýhani jańarý kerek.

Halyq bilikten osyndai bir ózgeristi kútip otyr. Endeshe, bilik soǵan sai qam jasaýy kerek dep bilemin.
qala men dala Jaqyp Asanov amangeldi aitaly kapitalister Madina Sádýaqasova

Oqi otyryńyz