Dalanews.kz kásipker málimdemesin oqyrman nazaryna usynady.
Naýryzdyń 16-synda Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaev óz jarlyǵymen elimizde tótenshe jaǵdai engizdi. Tótenshe jaǵdai sáýirdiń 15-ine deiin jalǵasady. Buǵan barlyǵymyz biletin koronavirýs indeti sebepker boldy.
Onyń artynan kóp uzamai Astana jáne Almaty qalalarynda karantin engizildi. Bul eki jaǵdai bizdiń ómirimizdi qaq bólip, burynǵy ómirimizdiń qanshalyqty jaibaraqat jáne beiqam bolǵanyn kórsetti. Mundai jaǵdaidyń bizdiń ómirimizde bolatynyn eshbirimiz jaman túsimizde de kórmegenbiz.
Ómirimiz ózgerip, ózimizge úirenshikti ádetimizden aiyrylatynymyzdy kim bilgen. Eshkim keleshektiń qandai bolatynyn boljap, bile almaidy. Keshe ǵana pálenbai shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Qytaidyń Ýhan qalasynan shyqqan aýrý bir sátte indetke ainalyp, jer sharyn jaýlap aldy. Qazir barlyq adamzat úlken synnyń aldynda tur.
Keiingi jyldary meditsina salasyna degen nemquraly kózqarastyń saldary aldymyzdan osyndai tótenshe jaǵdai bolyp shyǵýda. Barlyq adamzat meditsina salasyna ekonomikalyq tiimdilik kózqarasymen qaraǵandyqtan barlyq elderde emhanalar sany, ókpege ottegin berý quraldary, dárigerler sany jetispei jatyr.
Meditsina salasy Qorǵanys ministrligi sekildi artyǵymen qarjylandyrylyp, barlyq kerekti zattar artyǵymen turýy kerek edi. Bul indet adamzattyń mundai jaǵdaiǵa daiyn emestigin kórsetti.
Elderdiń bárinde densaýlyq saqtaý júieleri óz shegine jetip, dárigerler kúni-túni demalmai aldyńǵy qatarda eńbek etýde. Mine, biz tótenshe jaǵdai men karantin engizýdiń birinshi sebebine keldik. Tótenshe jaǵdai men karantinniń eń birinshi jáne túpki sebebi ol – densaýlyq saqtaý júiesiniń pármensizdigi.
Eger koronavirýs indeti tez taralyp, kóp adamǵa juqsa, onda bizdiń densaýlyq saqtaý júiemiz barlyq aýyryp qalǵan adamdardy emdei almai qalady. Emhanalarymyz tez tolyp ketip, dárigerler men ókpege ottegi berý quraldarynyń tapshylyǵyna ushyraimyz. Alasapyrannyń kókesi sonda bastalady...
Dárigerler emdelip shyǵýǵa múmkindigi az adamdardy emdemei qoiady. Olar qai adamnyń kóz jumyp, qai adamnyń saýyǵyp shyǵatynyn ózderi sheshedi. Qarttar eshbir em ala almai, emhana dálizderinde ólip jatady. Bul bizdiń sanamyzǵa simaityn sumdyq bolyp estilse de, bul dál qazir Italiiada bolyp jatqan jaǵdai.
Joǵaryda aitylǵan nárselerdiń tapshylyǵynan ondaǵy dárigerler jastardy ǵana emdep, jasy ótken qart adamdardy em-domyz qaldyryp otyr. Sondyqtan Italiiada bul indetten adam ólimi óte joǵary.
Tótenshe jaǵdai men karantin engizýdiń ekinshi sebebi ol – koronavirýs indetiniń taralý indeksi. Bul ár indettiń taralý jyldamdyǵyn kórsetedi. Koronavirýs indetiniń indeksi 2,7, úshke jaqyn. Al bul degenimiz koronavirýspen aýyrǵan adam óz aýrýyn kem degende 3 adamǵa juqtyrady degen sóz. Demek bul tumaýdan da tez juǵyp, jyldam taraityn indetke jatady.
Koronavirýs indeti aýyz, muryn, kóz arqyly juǵý sebebinen bul indetti tek qana qatań oqshaýlaý toqtata alady. Ár adam gigienalyq erejelerdi saqtap, qoldaryn sabynmen jýyp, eshkimmen aralaspai úiinde otyrsa, bul indettiń taralý jyldamdaǵy birneshe ese báseńdep, bizdiń densaýlyq saqtaý júiemizge aýyrǵan adamdardy emdeýge múmkindik beredi. Al sol arada adamzat bul indettiń dárisin oilap taýyp, barlyq aýyrǵan adamdardyń jappai emdelip shyǵýyna múmkindik bere alady.
Mine, biz tótenshe jaǵdai men karantinniń úshinshi sebebine keldik. Búgingi tańda koronavirýs indetine qarsy eshqandai dári joq. Adamdardyń boiynda qalyptasqan immýnitet taǵy da joq. Álemniń úreilený sebebi sonda.
Meniń boljamym boiynsha nátijeli dári oilap tabý úshin kem degende 6 ai ýaqyt kerek. Oǵan deiin ár el osy indetpen kúresý joldaryn ózderi izdestirýde.
Keiingi málimetter boiynsha dúniejúzinde toǵyzdai dári túrleri shyǵýǵa daiyndalyp, olardyń nátijeliligin tekserý jumysy júrip jatyr. Bul salaǵa aýqymdy qarajat bólinip, barlyq zertteý laboratoriialary qarqyndy jumys jasaýda. Sondyqtan men bul indettiń dárisi tabylatynyna esh kúmánim joq.
Bizdiń bilik ne isteýde?
Al bizdiń biliktiń istep jatqan áreketter, amaldary durys pa?
Meniń oiymsha bizdiń biliktiń tótenshe jaǵdai men karantin engizýi óte durys shara. Halyqty barynsha oqshaýlaý óte oryndy shara.
Mundai tótenshe jaǵdaida bilik halyq densaýlyǵyn eń birinshi dárejege qoiýy kerek. Al ózge máselelerdi ekinshi, úshinshi oryndarǵa syrǵytyp tastaýymyz kerek. Sondyqtan men biliktiń bul áreketin barynsha qoldaimyn.
Biraq bul tek qana bergi, jaqyn aradaǵy máseleniń sheshimderi. Al eger árirek, keiinirek týyndaityn máselelerdi alar bolsaq, bul jerde kóptegen jańa qiyndyqtarmen betpe-bet kelemiz.
Birinshiden, bizdiń ekonomikamyzda tótenshe jaǵdai jáne karantin saldarynan bolatyn kúizelis pen daǵdarys. Munyń óz eki máseleden turady. Karantin bir ai bola ma, álde eki aiǵa sozyla ma muny eshkim bilmeidi.
Qansha ýaqytqa sozylsa da, elimizdegi eki iri qalada qamalyp otyrǵan milliondaǵan adam, onyń ishinde tabyssyz otyrǵan er adamdar ne isteidi? Qajetti zattardy alý úshin olar qarajatty qaidan alady?
Eger Úkimet osy suraqtarǵa naqty jaýap bere almasa, endeshe halyq karantin men tótenshe jaǵdaiǵa qaramai kóshege shyǵyp, urlyq pen tonaýǵa kóshedi. Al ondai jaǵdaida politsiia men Qarýly kúshter mundaidy toqtata almaidy.
Sondyqtan Úkimet eriksiz tótenshe jaǵdaidyń qurbany bolyp qalǵan halyqtyń qarajatyn qamtamasyz etýi kerek. Basqa elderde mysaly AQSh, Ulybritaniia, Germaniia elderinde úkimet ózderiniń tabyssyz qalyp qalǵan azamattaryna 1000 dollar kóleminde kómek kórsetýde. Bizdiń úkimetimiz de sondai azamattarǵa kómek kórsetýi kerek.
Halyqty jumyssyz, tabyssyz uzaq ýaqyt ustap otyrýǵa bolmaidy.
Ekinshi másele
Al endi ekinshi úlken máseles ol osy – tótenshe jaǵdai men karantin qurbany bolǵan otandyq biznes, onyń ishinde kishi jáne shaǵyn kásipkerlerimiz. Meniń oiymsha bul baǵytta Úkimettiń atqaryp jatqan sharalary jetkiliksiz. Úkimet bul máseleniń kúrdeliligi men tereńdigin sezip otyrǵan joq siiaqty.
Ekonomika salasynda tereń reformalar jasaý kerek. Qarjy salasynyń saiasaty múldem durys emes dep esepteimin. Ulttyq bank ekonomikamyzdyń qarjy júiesine qan júgirtýdiń ornyna qaita qarajat tólemin kóterýde (kredit mólsherlemesin aitady, red.). Bul degenimiz onsyzda da aýyryp, álsirep turǵan ekonomikamyzdan qandy soryp alýymen teń nárse.
Árine infliatsiia jyldamdap óspeidi. Biraq muny óleiin dep turǵan adamnyń qan qysymyn tómendetýmen salystyrýǵa bolady.
Meniń oiymsha qarjy salasynyń saiasaty men tereń ekonomikalyq reformalardy jedel túrde ótkizbesek, ekonomikalyq aýrýlarymyz asqynyp, túbinde infliatsiianyń da, devalvatsiianyń da, defitsittiń de kókesin kóremiz.
Onyń ústine osy aptanyń sońynda munai baǵasy quldyrap, barreline 25 dollarǵa deiin arzandady. Dollar baǵasy birden 470 teńgege deiin ósti. Bul bizdiń ekonomika men biýdjetimizge úlken soqqy boldy.
Meniń esebim boiynsha ekonomikamyz 12-15 mlrd dollar tabysyn joǵaltyp, biýdjetimiz 2-3 mlrd dollarǵa deiin jinai almai qalady. Osy jaǵdailar kosmetikalyq, ýaqytsha sharalarmen sheshilmeidi.
Quryltai ótkizý qajet
Ultymyzdyń barlyq aqyldy jáne bilimdi azamattaryn jinap, elimizdiń keleshegi jóninde quryltai ótkizýimiz kerek. Óitkeni aldymyzdaǵy tereń jáne kúrdeli máselelerdi tek qana birigip sheshýge bolady.
Teńgemizdiń sonshalyqty munai baǵasyna bailanyp turǵany bizdiń ekonomikamyzdyń ábden «munailanyp» ketkenin kórsetip otyr. Otyz jylda eshqandai diversifikatsiia, munaidan ózge óndiris ashylmaǵanyn kórsetip otyr.
Biz táýelsiz el bolýdan qalyp baramyz. Halyq óz basy bolyp, Úkimet óz basy bolyp birligimiz jaraspasa, Úkimet qanshalyqty keremet bolǵanmen halyqtyń qoldaýynsyz eshbir istiń berekesi bolmaidy. Kóptegen durys áreketter zaia qalady.
Ári qarai ýaqytty soza bersek, Ulttyq qorymyzdan da, ekonomikamyzdan da, tynyshyqtyqtan da jáne táýelsizdikten de aiyrylamyz. Qashan biz taǵdyrymyz bir ekenin tolyq túsinemiz osy?
Eger osy jaǵdaida biz bir toqtamǵa kelip, áreket jasamasaq, endeshe Alla bizdi ári qarai da qiyndyqqa túsirip, synai beredi.
Qazir bizdiń el adasqan adamdai alasuryp, kimge senerin bilmei, úreilenip, erteńi ne bolaryn bilmei júr.
30 jyl boiy «birinshi – ekonomika, sosyn - saiasat» dep kelgen bilik aqyry ne kúshti ekonomika qura almady, ne durys saiasat ornata almady. Ejelgi grek oishyldarynyń aitqanyndai «eger siz erkindigińizdi nanǵa aiyrbastasańyz, onda erteń ne erkindigińiz, ne nanyńyz bolmaidy».
Jaǵdai kúnnen-kúnge aýyrlai túsýde. Qazirgi ahýaldy jasyrǵannan esh paida bolmaidy. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» deidi qazaq. Bir-birimizge ótirik aitýdy qoiyp, elge tóngen aýrýdyń emin birlesip izdeiik.
Qaǵazǵa túsirgen Aiaýlym ShAIMARDAN
