Ahmet Baitursynuly – 150 jyl
Ahmet Baitursynuly qazaqtyń mańdaiyna bitken jaryq juldyz. Biyl týǵanyna 150 jyl tolatyn arystyń esimin ardaqtaý, onyń muralaryn halyq arasynda ulyqtaýda kóptegen jumystar atqarylýda. Iá, Ahańnyń qazaqtyń memlekettiligin qalyptastyrýda sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Onyń bárin bir maqalaǵa syiǵyzyp aitý múmkin emes. Osy rette Ahańnyń qazaq álipbiin qalyptastyryp, qazaq tilin zańdylyqqa sai jónge qalai salǵany jaiynda az-kem oi órbitýdi jón sanap otyrmyz.
Álipbi men jazýdy oilap tabý uzaq ýaqytqa sozylatyn dúnie. Mundai keshendi sharýanyń ilýde bir týatyn danalardyń qolynan keletin sharýa desek artyq aitqandyq bolmas edi. Osy turǵydan alǵanda Ahmet Baitursynuly qazaqtyń mańdaiyna basqan asyly ekenin ańǵarasyń. Slavian jazýyn Kirill Mefodii taýyp berse, qazaq halqyna úlgi bolǵan qazaq jazýyn Ahań ózi daiyndady. Sóitip, kópshiliktiń oiyna kirip-shyqpaityn, kóp pendeniń qolynan kelmeitin isti bir ózi atqardy. Sondyqtan qazaq halqy Ahańdai memleketshil tulǵany qasterlep, tóbege kóterýi oryndy.
Búginde elimiz latyn álipbiine ótýge kúsh salyp jatyr. Bul baǵyttaǵy jumystar memlekettik deńgeide qolǵa alynyp Alash ardaqtysy Ahmet Baitursynuly arman etken ister birtindep júzege asyp keledi. Buǵan shúkirshilik aitýymyz kerek.
Kez kelgen álipbi jobasyn til mamandary daiyndaidy, sonan soń pedagog-ustazdar, ádiskerler, syzba sheberleri, kóz dárigerleri psihologtardan quralǵan top bas qosyp, talqylaýy tiis. Joba arnaiy saraptaýdan ótken soń ǵana memleket tarapynan kópshilikke mindetti qujat retinde usynylady. Ári qarai ol talqylanbaidy, tek oryndalady. Qazirgi tańda bizder álipbidi talqylaý kezeńinde júrmiz.
Ahań óz jazýyn usynǵanda álipbi, dybys, grafika jáne emile máselesiniń basyn qosyp, bir bútin dúnie jasady. Sebebi osy úsheýiniń biri sheshilip, biri sheshilmese, ondai álipbidiń paidasynan ziiany kóp bolady. Ókinishke orai, qazirgi álipbi jasaýshylarymyz «jazý qurastyrǵan» degendi bir tańbany (kirilshe) ekinshi tańbamen (latynsha) aýystyrý ǵana dep túsinip otyr. Bul – álipbidiń bas qatyrmaityn eń ońai tusy.
Eger latynshaǵa álipbige qazaqtyń tól áripterin baptasaq, basy artyq emle-erejeler jol-jónekei ózinen-ózi jóndelip ketedi. Saýat ashý, jazyp jattyǵý, tasymal barysynda qiyndyq týǵyzatyn, tipti eshbir emle-erejemen jónge salýǵa kelmeitin jańsaqtyqtardyń ketip jatqanyn kóptegen joba avtorlarynyń óz aldyna ǵylym salasy bolyp tabylatyn jazý teoriiasynan beihabarlyǵynyń saldary ekenin aita ketken durys.
Endi ne isteý kerek? Jol bireý-aq, ol – Ahmet Baitursynuly taǵylymy. Bizdiń jerden jeti qoian tapqandai bolyp «apostrof» dep áriptiń bir shekesin shertip sándep, «diakritika» dep áriptiń tóbesine syzyqsha qoiyp shendep, onyń belinen tartyp «ó» jasap mándep, ae-ni qosaqtap «á» dep egizdep júrgenimizdiń bári Ahańnan qalǵan úlgi. Endeshe, qazirgi latynshalar alyp otyrǵan jýan-jińishkelik belgiler – sol Ahmet Baitursynuly salǵan sara jol.
Sonymen Ahańnan alatyn birinshi úlgi – qazaqtyń tól dybystarynyń basyn bir ashyp alý, sonan soń baryp kirme árip (dybys) jaǵyn oilastyrý. Bul ekeýin aralas qaraýǵa áste bolmaidy.
Ekinshi úlgi – Ahańnyń dáiekshesi: «Bul jińishke belgisi – dáiekshesi. Sóz aldynda dáiekshe tursa, ol sózdiń haripteri jińishke aitylady...». Ahańnyń «daýysty dybystar demei áripter (háripter)» dep otyrǵany tegin emes. Endeshe, kompiýterdiń túime-taqtasyndaǵy 26 áriptiń orny qazaq dybystary úshin artyǵymen jetedi. Tipti birneshe túimeshe artylyp qalady. Al biz bolsaq, eki ese kóp 42 kirill-áripti syiǵyza almai nemese qalai syiǵyzamyz dep neshe túrli amal-áreket jasap júrmiz.
H.Dosmuhamedov aitqandai: «...jazýdyń jeńildetilgen joly baiqalady».
Kirilsheniń úrdisi latynsha álipbi jobalarynda júr. Aiyrmashylyǵy tek kirill daýystylarǵa arnaiy jeke-jeke alynǵan. Al latynshada dáiekshe (apostrof) áriptiń shekesine irek ne túzý syzyqsha, qos núkte áriptiń ústine qoiylady. Tipten, jińishkelikti qos áriptep te belgilep jatqan jobalar bar. Sóitip, dáiekshe nemese ústeme belgi qoiylǵan daýysty árip bolsyn, qos árip bolsyn, sózde qansha býyn bolsa, kirilshedegi daýysty áripterdei sonsha ret qaitalanýǵa tiis.
Eger sózde eki býyn bolsa eki ret, on býyn bolsa on ret qaitalanady. Sonda kirill men latynnyń álipbiiniń arasyndaǵy mazmun aiyrma joq, aiyrma tek árip turqynda ǵana.
Qazaq tiliniń sóz qurylymy jalǵamaly jáne de sóz quramynda qansha býyn bolsa da olardyń bári bir ǵana áýezben aitylady. Endeshe, bir daýysty sózde qansha daýysty býyn bolsa, sonsha ret qaitalanady.
Mysaly, isiniń degen sózdegi «i» tórt ret qaitalanyp tur. Sóitip, áriptiń ústine tórt ret núkte (noqat) qana kórsetip tur, qalǵan núktelerdiń báriniń basy artyq. Ony teoriialyq ǵylym tilinde «basy artyq málimet» deidi. Al praktikalyq (ádistemelik) turǵydan tórt ret artyq qimyl jasap, núkte qoiamyz, artyq boiaý jumsaimyz. Jybyrlaǵan núkteler kóz túisinimge aýyr. Kez kelgen álipbi kóz dárigerleriniń saraptaýynan ótip, qoldaý tabýy kerek.
Sóitip, sóz ishinde qazdai tizilip júrgen ústeme belgiler men qosaq áripterdiń barlyǵy sóz basynda bir-aq ret kezdesedi. Ahań dáiekshesiniń (fonologiialyq) qyzmetin atqarady.
Qazaq tili úshin qazirge álipbi sheshiminiń eki joly bar. Biri – eýropalyq fonem tiliniń qisynyn alamyz, onda jýan-jińishkelik belgi daýysty tańba arqyly býyn saiyn qaitalanyp otyrady. Ekinshi – jýan-jińishkelik belgini dáiekshege beremiz de, sóz basynda bir-aq áripti kórsetip otyramyz.
Eń jaqsy jazý dep ereje-eskertpeleri meilinshe az jazýdy aitady. Ondai jazý úlgisi tildiń tól dybystarymen tól tańbalar úilesim tapqanda ǵana qurastyrylady. Endeshe, álipbi quramy durys anyqtalyp, onyń tańbalary qazaqy rettelse, emile-erejeni jónge salýdyń tóte joly ashylady.
Uzyn sózdiń qysqasyn aitqanda, eshqaisymyz Ahmet Baitursynulynyń álipbiiniń negizdemesinen alabóten nárse taýyp otyrǵan joqpyz. «Kúpi kigen qazaqtyń qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaitaramyn» dep Muqaǵali aitqandai, tek Ahańnyń «arabyn» latynsha qaita jańǵyrtyp otyrmyz.
Álimhan JÚNISBEK, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor.
