«Assambleia saiasatpen ainalysý úshin qurylǵan joq»
Saiasi júieni ózgertýdegi usynystardy aitsam, Memlekettik komissiiadaǵy aitqan usynystar óz kórinisin tapty. Prezident komissiiadaǵy aitylǵan Assambleia sanatynan Senatqa ókilin ótkizý jónindegi usynysty aitqan joq. Menińshe, muny alyp tastaǵany durys.
Jalpy, eshkimge ultyna qarap artyqshylyqty bermeýdi Konstitýtsiiada bekitkenbiz.
Ekinshiden, Assambleiadaǵy ulttyq mádeni ortalyqtar saiasatpen ainalysý úshin qurylǵan joq. Mádeni máselemen ainalysý úshin qurylǵan. Úshinshiden, barlyq ulttardyń ókilderinen qazaqstandyq partiialarǵa kirýge quqyǵy bar. Sol saiasi júiege daǵdylandyrý kerek.
Tórtinshiden, bul qazaqstandyq azamattyq patriottyqty qalyptastyrýǵa kedergi jasaidy. Jemqorlyq pen kúres naqty aityla qoiǵan joq. Memkomissiia músheleri ázirlegen barlyq sheshimderdi jariia etti. Men úshin sonyń ishinde jergilikti atqarýshy organ basshysynyń sailanatyndyǵy jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organy retinde máslihat tanylatyndyǵy mańyzdy boldy. Óitkeni búkil álemde solai. Al Konstitýtsiiadaǵy qaishylyq 12 jyl boiy osyny engizýge, oryndy zań qabyldaýǵa múmkindik bermedi.
Qoǵam ózgerse, onda saiasatkerge qoiylatyn talap ta ózgeredi
Jalpy, adam men qoǵamnyń birigýinen saiasat bastalady. Adamzat tarihynda sanaly kezeńniń bári de saiasattan turady. Bireýdiń pikirine áser etýden bastap onyń eń joǵary shegi memleket basqarýǵa deiingi aralyqtyń bári saiasat.
Saiasat bir jaqty bolyp ketpes úshin ózindik qalyptastyrǵan júieleri bolady. Órkenietti jolǵa túsý úshin de saiasat kóleńkeli kúresten, iaǵni kórpe astyndaǵy kúresten góri jariialylyqty basqara alatyn tásildi júrgizedi.
Eger jabyq astyrtyn kúrester kóp oryn alatyn bolsa, onda túrli-túrli jymysqy, keide zulymdyq is-áreketterge alyp barady. Nátijesinde, sol zulymdyq áreketter qupiia qalpynda qala beredi.
Mysaly, ótken jylǵy úlken eki qaiǵyly oqiǵany alaiyq. Bul oqiǵa saiasi júiedegi ashyq, ádil básekelestikten góri jasyryn, qupiia isterdiń beleń alyp turǵandyǵyn baiqatqandai áser etti.
Qoǵam, memleket turǵan jerde saiasi júieniń de bolýy shart. Al memleket bolǵan soń bilik te, zań da bolady. Zańdardy qabyldaýdyń ózi saiasattyń kórinisi. Zań degen – saiasattyń quqyqtyq beinesi ispettes. Onymen sózsiz daiyndyǵy bar, qoǵam aldyna shyǵa alatyn adamdardyń ainalysqany durys.
Saiasatkerlerdiń júrer jolyn shyn máninde, qoǵam sheshe me, álde bilikti qolyna alyp alǵan adamdar sheshe me, mine, osyǵan da kóptegen jaittar bailanysty bolmaq.
Máselen, shyn máninde, halqyna jany ashyp, ózi sol ómirdi jaqsartamyn dep júrgen azamattar da saiasatpen ainalysady. Ekinshi jaǵynan, bárin de aq qylyp kórsetýge bolmaidy. Saiasatta da jalpy ómirdegidei perishteler júrgen joq. Olardyń ishki qundylyqtary ortasha kórsetkishpen alǵanda qoǵamnyń ózine jaqyn.
Qoǵam ózgerse, onda saiasatkerge qoiylatyn talap ta ózgeredi. Talap ózgerý úshin talǵam qalyptasýy kerek. Talǵam bolý úshin tańdaý bolý kerek. Tańdaý bolýy úshin árine, báseke ári sailaý bolýy kerek.
Osy tizbektiń ózi saiasatkerge tikelei áser eteri sózsiz. Endeshe, halyqtyń arasynda kózi ashyq bolǵan azamat eger kókiregi oiaý bolsa, ol qai joldyń durys ekendigin anyq kórsetip otyrýy kerek.
Mysaly, eger 1994-1995 jyldary halyqtyń daýysyna salatyn bolsaq, kópshilik bizge naryqtyq ekonomikany jaqtap daýys bermeýi múmkin edi. Óitkeni ol jóninde aqparat joq, belgisiz nárse bolatyn. Naryqtyq ekonomika álemindegi adamzatqa dep oilap tapqan júieleriniń tiimdi ekenin kórgennen soń, osylai sheshim qabyldandy.
Biraq men shektik mysal retinde mynany aityp óteiin. Alla Taǵala eki Koreia men eki Germaniiany basynan ótkizgen naryqtyq ekonomikasyn barlyq halyqtarǵa mysal bolsyn dep jasaǵan sekildi.
Eki Germaniia 40 jyl bólek memleket bolady. Sol 40 jyldyń ishinde demokratiialyq naryqtyq ekonomikaǵa negizdelgen Batys Germaniia birneshe ese Shyǵys Germaniiadan ozyp ketti.
Al demokratiialyq naryqtyq joldy tańdap alǵan Ońtústik Koreia álemdegi eń damyǵan elderdiń sanatyna kirse, Soltústik Koreia óziniń halqyna tamaq taýyp bere almai, Ońtústik Koreiadan jyl saiyn birneshe júz myń tonna kúrish surap alyp jeidi. Mine, osynyń barlyǵy da saiasi júieniń tikelei áseri.
«Aldymen, ekonomika, sodan keiin saiasat? Hmm...»
«Aldymen, ekonomika, sodan keiin saiasat» degenge mynany aita keteiin. Bul ózi aldymen taýyq jumyrtqalai ma álde jumyrtqa taýyqtan paida boldy ma degen saýal siiaqty nárse.
Ekonomikalyq reformalar degende halyq uzaq merzimdi demokratiiadan túńilip, baiaǵy totalitarlyq júie jaqsy dep aityp ketpeý úshin belgili bir biiktigine jetse ǵana demokratiialyq kúshterdiń áleýmettik negizi molyraq bolady.
Ekonomikalyq reformalar naryqtyq baǵaǵa laiyqtap jasalynady.
Saiasi júie ózgerip, demokratiialyq ózgerister bolmasa, onda naryqtyq ekonomikalyq kúshter men bilikti tek demokratiialyq jolmen ustap qalamyn degen kúshterdiń arasynda qaishylyq paida bolady da, ol da eldiń qaýipsizdigine, turaqtylyǵyna keri áser týǵyzady.
Buǵan Indoneziiany mysalǵa alaiyq, Indoneziiada kezinde jerasty bailyǵy da jaqsy damyp kele jatqan bolatyn. Memleket basshysy Sýharto myrza eshqandai reformany saiasatta júrgizbei, tek ekonomika dep ketti. Aiaǵynda eli keleńsiz jaǵdaiǵa dýshar bolyp, tez arada shuǵyl artqa ketti.
Biz 1995 jylǵy Konstitýtsiia boiynsha aldymen ekonomika degen júieni qurdyq. Ol ras óziniń jemisin berdi. Tezirek naryqtyq zańdar qabyldandy, elimizge investitsiialar keldi. Árine, onyń negizinde bizdiń ata-babamyz qaldyrǵan mura jatyr.
Eger bizdiń jerimizde sonshama munai, kómir, temir, kúmis, altyn bolmasa, onda qazir bizdiń tezirek alǵa shyǵyp ketýimizge ol zańdar bolǵanymen de múmkindik bolmas edi. Sol zańdar nege alalanyp jumys jasaidy?
Bireý nege óz biznesin ońai jolmen ashady da, ekinshisi áýre-sarsańǵa túsedi? Nege bireýge jaqsy jer bólinedi de, kelesisine jaman jer bólinedi? Nege bireýdiń biznesine tapa-tal túste shabýyl jasap paidasyn tartyp alady da, ekinshisine sot úndemeidi?
Nege halyq, sot ornyn ádildik izdeitin jer emes, jazalaýshy oryn dep qabyldaidy? Nege kóshedegi politsiia qyzmetkerlerin óziniń qorǵanyshy dep emes, áli de bolsa jazalaýshy organ dep qaraidy. Osynyń bárine de jaýap saiasi júiede jatyr.
Saiasi reformalardy ekonomikanyń ózi, halyqtyń turmysynyń ózi kerek etedi.
«Qoǵam áli saiasi kúshke ainalyp úlgergen joq»
Bizdiń elimizdiń tarihynda sońǵy patshalyq, ne Keńes Odaǵy kezinde de qoǵam bilikke áser ete alǵan joq. Iaǵni sońǵy onshaqty býynnyń ishinde bilikke áser etetin qoǵamdyq dástúr bizde bolǵan joq. Onyń áseri seziledi.
Jalpy, bilik qai memlekette bolmasyn, qoǵamnyń shydamy jetken jerge deiin óziniń aitqanyn jasaýǵa tyrysady.
Biraq ol elderde sol qoǵamnyń atynan tepe-teńdikti ustap turatyn myqty Parlament, ádil sot júiesi bolady da ony istei almai qalady. Jáne qoǵamnyń ózi kelesi sailaýda basqasha daýys berip, adamdardy alyp tastaidy. Sondyqtan olar qoǵammen sanasýǵa májbúr.
Bizdegi qoǵam áli saiasi kúshke ainalyp úlgergen joq. Sol sebepten de bilik óz uǵymyndaǵy durys nárselerdi júzege asyryp kele jatyr. Oǵan qoǵamnyń berer baǵasy ádette sailaýda júzge asyrylady. Alaida sailaýǵa da biliktiń áseri bolǵandyqtan, tolyq máninde qoldaýǵa ie bolyp jatyr dep aitý qiyn.
Shynyn aitqanda, bizdiń qoǵam qazir ashtyqtan keiingi ómir súrip jatqan adam sekildi.
Óitkeni keńes dáýirinde adamǵa qajetti materialdyq dúnieler kóp bolǵan joq. Iá, keńes dáýirinde ádebietti kóp oqydy dep aitady. Ol ádebiettiń kóp oqylýy men araqtyń kóp ishilýi, bul sol zamandaǵy oilaityn adamdardyń shynaiy ómirden qashýynyń bir joly bolǵan. Tipti rýhani qundylyǵy azdaý bolsa da kitaptar oqylyp jatty.
Bizde halyqtyń eń qasiretti jyldarynyń ózi, halyqtyń repressiiaǵa ushyraýymen, eki ret álippesiniń ózgerýiniń ózi teńdesi joq adamzatqa qarsy qylmys. Mine, osylar bizdiń tarihymyzda kórkem ádebietimizde, ónerde ózindik ornyn tappaǵan. Osylardyń áseri bolar, qoǵamdyq kúshke ainalýymyz úshin aǵartýshylyqtyń da, saiasi ustanymnyń da qajettiligi bar.
«Bul – bilikke syn»
Qazaq qoǵamynda tabiǵi demokratiiaǵa umtylys bar. Teńdesi joq tarihymyz, dalamyzdyń keńdigi, Shyńǵyshan qalalarymyzdy qiratqannan keiin joiylǵany, 700-800 jyldar boiy negizinen kóshpendi bolǵandyǵy, shabýyldan soń sol kezdegi mádeni oshaqtar, birinshiden, qala mádenietinen alshaqtaý qaldy dese, ekinshi jaǵynan halqymyz ashyq, jańashyl, beiimdelgish bolýǵa tárbielenedi.
Halyqtyń osy artyqshylyǵyn paidalaný – bilikke syn. Demokratiiaǵa tabiǵi qushtarlyq bar bolsa ony sanamen bekitý kerek.
Ol úshin álemniń eń úzdik oishyldaryn, onyń ishinde demokratiialyq baǵyttaǵy oishyldaryn ana tilimizge aýdaryp otyrýymyz kerek. Basqany qoiǵanda, biz qazaq tilinde ál-Farabidi durys oqyǵanymyz joq. Qazaqtyń 99 paiyzy ál-Farabidiń kim ekendigin ǵana biledi, al onyń birde-bir kitabyn oqymaǵan.
«Halyq bir ǵana partiianyń bolýyn qabyldamaidy»
Meniń oiymsha, halqymyzdyń, qoǵamymyzdyń tarihi ereksheligi uzaq merzimdi bir ǵana partiianyń bolýyn qabyldamaidy. Bul jaǵynan kelgende biz japon, ne qytai, ne Malaiziia qoǵamy emespiz. Prezidenttiń mańaiyndaǵy keibir saiasatty taldaýshylar qatelesedi. Bizdi Aziia deidi, bizdi Shyǵys deidi. Iá, bizdi Shyǵys dep aitýǵa bolady. Biraq kimmen salystyrǵanda Shyǵyspyz?
Japoniiamen salystyrǵanda Batyspyz. Qytaimen salystyrǵanda Batyspyz. Al Túrikmeniiamen salystyrǵanda Shyǵyspyz. Sonda biz Japoniiadan batystaý bolýymyz kerek pe, joq álde Túrikmeniiadan Shyǵystaý bolýymyz kerek pe? Qoǵamdyq saiasi ózgeris ol geografiialyq ólshemmen ólshenbeidi. Bul ataý Eýropa turǵysynan alǵanda, biregei desek te, Aziia ár alýan. Máselen, Indiia bir órkeniet, qytaidyń órkenieti bólek. Tynyq muhity jaǵyndaǵylardyń ózi bir órkeniet. Sondyqtan Aziiany biregei dep aitýǵa bolmaidy. Bul kisiler qatelesedi. Qazir ýaqytsha bir partiia basymdylyqqa ie bolýy múmkin.
Uzaq merzimdi deńgeige kelgende báribir sol partiianyń ishinde de jikke bóliný paida bolady. Ony kórip te júrmiz. Jáne ary qarai da basqa partiialar birigip, myqty 3-4 partiia bolady dep oilaimyn.
Al monopolistik partiia bolý degen sóz ol jaqsylyqqa aparmaidy. Ony keńes dáýirinde de kórdik. Jalpy, keńes dáýiri adamdardyń boiynda kez kelgen ideologiiaǵa degen jiirkenishti qalyptastyrdy. Kópshilikti osylai aldap kelgeni keiin belgili bolyp qaldy. Adamdardyń partiialarǵa qyzyqpaitynynyń túbi sol keńes dáýirindegi jiirkenishte jatyr.
«Qoǵamnyń aýzy kúidi»
Oppozitsiia da qoǵamnyń bir bóligi. Qoǵamdaǵy kemshilikter bizde de bar. Bul azamattyq dástúrdiń kemshin tusy.
Azamattyq dástúr dep, men memleket basqarýda saiasatqa azamat retinde aralasýyn atar edim.
Keńes dáýiri de, patsha dáýiri de, bizdi qazaq halqyn jái turǵyn retinde, buratana halyq retinde ustaǵysy keldi. Keńes dáýirindegi bizdiń respýblika basqarǵan adamdarynyń ózinde shyn máninde, eliniń taǵdyryna tikelei áser etetin deńgeidegidei múmkinshiligi bolǵan joq.
Basqany aityp qaitemiz, máselen, úlken qonaqúidi salýǵa, Respýblika saraiyn salýǵa nemese Arasan monshasyn salýǵa Máskeýden ruqsat alý kerek bolatyn. Tipti aýdannyń basshylarynyń ózi aýdannyń máselesin sonaý Máskeýge baryp, sol jaqtan bekitip keletin. Aýzy kúigen úrlep ishedi deidi.
Qoǵamnyń aýzy kúidi. 70 jyl bir partiia ony aldap keldi. Keiin jarǵa ákep soqty. Ol partiianyń ózi 17 million adamym bar dep kelip edi. Partiia taraǵan kezde sol 17 millionnan: «Meniń partiiamdy nege taratyp jatyrsyń?» dep eshkim kóshege shyqqan joq.
Osynyń ózinen-aq partiianyń jalǵan ekendigi baiqalyp qaldy. Eń bastysy, Leninnen bastap, barlyǵy da halyq úshin dep, biraq Máskeýdiń túbindegi keremet-keremet záýlim saiajailarda ómir súrgendikteri de áshkerelendi emes pe.
"Jas qazaq úni" gazeti
2007 j.
