– Siz diplomatiialyq qyzmetke tym erte aralastyńyz. Jáne tym erte otstavkaǵa kettińiz. Áńgimeni osydan bastaiyqshy...
– Bizdiń oqyǵan ýaqytymyz Keńes Odaǵyna tuspa-tus keldi. 1991 jyldyń aiaǵynda ǵana Qazaqstan óziniń táýelsizdigin jariialady.
Al ol kezde biz ýniversitetti bitirip jatqanbyz. Oǵan deiin Keńes Odaǵynyń Konstitýtsiiasy boiynsha sóz júzinde egemendi memleket bolyp sanalsaq ta, is júzinde syrtqy saiasi jáne ekonomikalyq jaǵdaiymyzdy Máskeý sheshti, syrtqy saýda máselesin de Kreml retteitin.
Soǵan sai otandyq mamandar, sonyń ishinde diplomattar, halyqaralyq qarym-qatynas salasynyń mamandary Qazaqstanda daiyndalǵan joq. Syrtqy ister ministrliginiń quramynda, elshilikterde biren-saran ǵana qazaq ultynyń ókilderi jumys istedi. Olardyń arasynda Bolathan Taijan, Viacheslav Ǵizatov, keiingi jyldary Syrtqy ister ministrliginiń tutqasyn ustaǵan Qasym-Jomart Toqaev, Erlan Ydyrysov syndy azamattar boldy.
Bizde bul salada mamandar tapshy edi. Qazaqstan egemendigin alǵannan keiin,
1992 jyly kóp máseleni táýelsiz túrde sheshýge týra keldi.
Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde, biz jańadan Syrtqy ister ministrligine kelgen ýaqytta patriottyq sezim basym boldy. Sońǵy jyldary túrli sebeptermen ol sezim saiabyrsyǵandai kórindi. Memlekettik qyzmette júrgenderdiń birazy menimen kelisetin shyǵar.
Óitkeni qazirgi qoǵamda kóp nárse formaldi dúniege ainalyp ketti. Ózim talai jyl qyzmet etkendikten, Syrtqy ister ministrligine tas laqtyrǵym kelmeidi. Degenmen ondaǵy jumystyń alǵashqy kezderdegidei qyzyqty bolmai qalǵanyn, ary qarai baýrap ákete almaǵanyn jasyra almaimyn. Qyzyǵýshylyq azaidy.
Basqasha aitsaq, sońǵy jyldary elime paida keltirip júrmin-aý degen sezim saiabyrsydy. Diplomatiialyq qyzmetten ketýime munyń da áseri boldy.
– Rasynda da, sońǵy jyldary memlekettik qyzmetke degen qyzyǵýshylyq saiabyrlady. Burynǵydai jappai umtylý baiqalmaidy...
– Bir jaǵynan sizdiń aitqanyńyzben kelisemin. Memlekettik qyzmet salasynda jemqorlyq, jeń ushynan jalǵasqan sybailastyq etek alyp barady.
Jumysqa tamyr-tanystyqpen turý áli kúnge deiin ózekti másele kúiinde qalyp otyr. Kásibi deńgeige kóp nazar aýdarmai, jaǵympazdyq kriteriii boiynsha jumysqa alý siiaqty keleńsizdikter de tolastaǵan joq.
Qazirgi bizdiń qoǵamda qarjylyq jaǵdaiy jaqsy, qymbat kólik minetin, záýlim saraida turatyn kimder? Jastar oǵan mindetti túrde qaraidy. Bizdiń qoǵamda bul talaptarǵa tolyq jaýap beretinder – sheneýnikter. Iaǵni – memlekettik qyzmetkerler. 10 myń dollarlaǵan jalaqyny kim alady?
Ulttyq kompaniialardyń ókilderi alady. Jaqsy ómir súrgisi keletin jastar, árine, osyǵan qarap baǵdar alady. Biraq biz aityp otyrǵan toqsanynshy jyldardyń bas kezindegi otansúigishtik, patriotizm bul arada ekinshi, úshinshi dárejede qalyp tur.
Bul jastardyń kinási emes. Bul qoǵamdaǵy rýhani jáne ulttyq basymdyqtardyń tasada qalǵanynyń, shenge, ataqqa, aqshaǵa, dáýletke tabynǵan zamannyń keleńsiz kórinisi. Sóz júzinde emes, is júzinde jaǵdaidy jaqsartpaiynsha, biz aityp otyrǵan keleńsiz jaittar tolastamaidy.
– Siz úshin sheneýnik obrazy qandai?
– Mysaly, depýtattardy «halyq qalaýlylary» deimiz. Al oryssha sál basqasha, «slýgi naroda» dep atalady. Ekeýine júkteletin mindet eki túrli. Iaǵni sheneýnik nemese depýtat, shyn máninde, halyqqa qyzmet etýi kerek. Sóz júzinde solai bolǵanymen, is júzinde múldem basqasha. Bul ókinishti-aq jait. Sebebi bizdiń qoǵamymyzda qandai túitkildi máseleler bolsa, ol áleýmettik salanyń máselesi bola ma, sharýashylyqqa qatysta bola ma, báribir, onyń tetigi memlekettik qyzmetkerlerdiń qolynda.
Ókinishke qarai, jyldan-jylǵa áleýmet pen sol áleýmettiń múddesin memlekettik turǵyda sheshetin memlekettik qyzmetkerlerdiń arasyndaǵy jik ulǵaiyp bara jatyr.
Halyqtyń múddesin kózdeý, halyqtan ózin joǵary ustamaý siiaqty qarapaiym qaǵidalardyń ózi de umyt bolyp barady.
Nege deseńiz, sheneýnikterge jetkilikti jaýapkershilik júktelmeidi. Olardyń jumysyn halyq ta, qoǵamdyq uiymdar men saiasi partiialar da baqylai almaidy. Memlekettik qyzmetkerdiń memlekettiń turǵyndarynyń aldyndaǵy jaýaptylyǵy óte tómen deńgeide. Sheneýniktiń qyzmeti qoǵam úshin anyq jáne aiqyn bolýy kerek desek, bizde bul jaǵy da syn kótermeidi. Kóp jaǵdaida kómeski kúiinde qalyp qoiyp jatady.
Qaibir jyldary Shveitsariiaǵa jolym tústi.
Tústiń kezi, kofe iship otyrǵanbyz. Qasymyzǵa bir kisi kelip otyrdy. Sóitsek, ol sol eldiń premer-ministri eken. Qasynda kúzetshileri joq, ózi jaiaý keldi. Óte qarapaiym kiingen. Otyrǵandardyń barlyǵy birdei ony tanyp ta jatpady. Kofesin iship, krýasanyn jedi de, shyǵyp ketti. Osy bir kishkentai ǵana mysaldyń ózi kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Shveitsariia kishigirim bolǵanymen, damýy jóninen, ekonomikalyq jaǵdaiy, saýda jáne investitsiialyq múmkindigi jaǵynan Qazaqstannan júz jylǵa ozyp ketken memleket.
Ol jerdegi halyqtyń ómir súrý deńgeiiniń joǵarylyǵy sonshalyq, jan basyna shaqqandaǵy ónimi 20-25 myń dollardan keledi. Dúniejúzindegi alǵashqy bestikke kiretin elderdiń biri.
Meniń oiymsha, bul memlekettiń osyndai keremettei jetistikke jetýiniń kilti memlekettik qyzmetkerler men halyqtyń arasyndaǵy alshaqtyqtyń neǵurlym az bolýynda jatyr. Memlekettik bilik halyqqa jaqyn bolmaiynsha, damý da, ilgerileý de bolmaidy.
Ol úshin demokratiialyq qundylyqtar áspettelip, ashyq azamattyq qoǵam qalyptasýy tiis. Sóz bostandyǵyna erik berilýi kerek. Erkin jáne ádil sailaý ótkizý sóz júzinde emes, is júzinde kórinis tabýy kerek. Sonda ǵana sheneýnikterden nátije talap ete alatyn bolamyz.
Taǵy bir mysal esime túsip otyr. Kezinde Iordaniia degen memlekette boldym. Sol eldiń patshasy Abdolla ekinshi Muhammed paiǵambardyń (s.a.ý.) tikelei urpaǵy. Iordaniia degen damyǵan, bai elderdiń biri. Patshasy halyqqa syily. Aitaiyn degenim, sol kisi jumystan úiine qaitqanda kóligin ózi júrgizetin. Jáne ol kisi kele jatqanda eshqashan joldy jabý degen bolmaityn. Árine, qasynda kúzetshi kólikter júredi. Biraq patsha da elmen qatarlasyp júre beretin. Bul da qarapaiymdylyqtyń bir belgisi. Bizde qalai? Memleket basshysymen talaspai-aq qoiaiyq. Qaýipsizdik máselesi bar, basqa bar. Bizde prezidentti qoiyp, ákimderdiń ózi de joldy japtyryp tastap júredi.
Tipti, jol politsiiasy basshylarynyń ózi osyndai artyqshylyqty paidalanady. Halyqpen ara-jigi osynshalyq alshaq bola tura, bizdegi sheneýnikterdiń «eldiń igiligi úshin qyzmet etip jatyrmyz» degen qurǵaq sóziniń qanshalyqty quny bar? Oǵan eldiń senimi qalai bolmaq? Bul, árine, oilanatyn nárse.
– Otandyq diplomattardyń arasynan memleketshil diplomat dep kimderdi erekshelep aitar edińiz?
– Ras, bizde diplomatiia salasynyń mamandary bolǵan joq. Keńes Odaǵynyń kezinde Qazaqstanda diplomattar daiarlanbaityn. Biren-sarany Máskeýdegi, Peterbordaǵy oqý oryndarynda, aitalyq, Máskeýdiń halyqaralyq qatynastar institýty, Máskeý memlekettik ýniversiteti janyndagy Aziia jáne Afrika institýty, Leningrad memlekettik ýniversitetindegi shyǵystaný bóliminde oqydy.
Nemese Syrtqy ister ministrligi janyndaǵy joǵarǵy diplomatiia akademiiasynda tálim alatyn. Onda ulttyq kadr esebinde Qazaqstannyń da ókilderi oqydy. Bertin kele olar Syrtqy ister ministrliginde, shetelderdegi elshilikterde qyzmet istedi. Birtalaiy keiin qaitty, endi birazy Táýelsiz Qazaqstannyń saiasatyna beiimdelip jumys istei bastady. Naqtyly tulǵalardy atap aitatyn bolsam, meniń esime eń aldymen Bolathan Taijan oralady.
– Siz shákirt retinde ustaz Bolathan Taijannan ne úirendińiz?
– Eń aldymen, memleketshildik pen ultjandylyqgy úirendik. Qazir teledidardy qosa qalsaq, eki sheneýniktiń bireýi otansúigishtik, patriottyq tárbie týraly sóilep jatady.
Biraq solardyń istep júrgen tirligine qarasaq, sózi men isiniń arasynda sabaqtastyq joqtyǵyn ańǵaramyz.
1996-98 jyldar aralyǵynda Mysyrdaǵy elshilikte Bolathan Taijannyń qolastynda jumys istedim. Ol kisi Mysyrdaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshi bolatyn. Kairde otyrǵanymen, Marokko, Livan, Liviia, Siriia, Iordaniia elderindegi elshilik qyzmetti qatar atqardy. Ol kisi shynaiy memleketshil tulǵa bolatyn. Kóp nársege syni kózqaraspen qaraityn.
Qazaqstannyń, qazaqtyń múddesine qaishy keletin máselede tartynyp qalmaityn. Ondaida jasqanshaqtamai, jaltaqtamai, týrasyn aitatyn. Bir aita keterligi, Mysyrdaǵy elshilik 1993 jyly ashyldy.
Birinshi kúnnen bastap is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizdi. Toqsanynshy jyldardyń aiaǵyna deiin Qazaqstannyń sheteldegi elshilikteriniń arasyndaǵy is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizetin jalǵyz mekeme bolyp keldi.
Qalǵandary toqsanynshy jyldardyń aiaǵyna deiin eki tildi qatar alyp júrse, endi bir eldegi elshilikter tolyqtai orys tilinde is júrgizdi.
Sebebi elshilerdiń ózderi qazaq tilin bilmeitin.
Bolathan Taijan sol kezde Qazaqstannyń elshilikterinde qyzmet atqaratyn azamattar, elshisinen bastap, tómengi deńgeidegi qyzmetkerlerine deiin tolyqtai qazaq tilin meńgergen azamattar bolýy tiis degendi másele etip kóterdi.
Óitkeni diplomatiia salasynda júrgen azamattar – Qazaqstannyń betperdesi. Qazaqty shetelde solarǵa qarap tanidy.
Eger olar qazaqtyń tilin bilmese, mádenietinen jurdai bolsa, Qazaqstandy qalai tanytpaq? Osyny Bolathan aǵa qatty ustandy. Bul máseleni biliktiń aldynda talai ret kóterdi de.
Al ózi qyzmet atqaratyn elshilikterde bul talapty tolyqtai oryndap otyrdy. Bizde, mysaly, qazaqshany bilýdi bylai qoiǵanda, ulty qazaq emes azamattar jumys istegen emes. Ol kisi bul máseleni printsipti túrde qadaǵalap otyrdy. Osyǵan orai talai qysym da kórdi.
Syrtqy saiasi basymdyqtarǵa kelgende de ulttyq múddeni birinshi orynǵa qoiatyn. 1995 jyly Qazaqstan Islam Konferentsiiasy uiymyna múshe bolyp enetin boldy. Bul másele kóp ýaqyt talqylandy.
Týrasyn aitý kerek, sol ýaqytta memlekette laýazymdy qyzmet atqaratyn jekelegen azamattar budan seskendi, shoshyndy da. «Islam Konferentsiiasy uiymyna múshe bolyp jatsaq, munymyzǵa Resei qalai qaraidy? Amerika qyryn qarap qalmai ma?» degendei jaltaqtaý boldy. Sol kezde osy basymdyqty túsindirý, uǵyndyrý isinde Bolathan Taijan úlken qyzmet atqardy.
Bul kisi ózi durys dep sanaǵan dúnieni óte batyl ári saýatty túrde jetkizip aita alatyn. Qaimyqpaityn. Qazaqstannyń osy uiymǵa múshelikke ótýine ol kisi úlken eńbek sińirdi.
Memlekettik qyzmetker ózi ishtei batyl bolýy kerek. Bastyqtyń aitqanyna bas shulǵi beretin adam naǵyz memlekettik qyzmetker bola almaidy. Kelispeitin nársesi bolsa, ony mindetti túrde aitýy kerek. Eldiń múddesine qaishy keletin tusta qarap qalmaýy tiis. Sonda ǵana utymdy, ońtaily sheshim qabyldanady. Bolathan Taijan dál sondai azamat bolatyn.
Búgingi kúni bizdiń memlekette nelikten basy bar da aiaǵy joq baǵdarlamalar kóp?
Óitkeni sheneýnikter ózderi túsinip tursa da, ańǵaryp tursa da, bastyǵyna qarsy shyqpaidy. Joq nárseden seskenip, bárine bas shulǵi beredi. Sonyń saldarynan óte shiki baǵdarlamalar paida bolady.
Áńgimelesken, Juldyz ÁBDILDA
"Alqa" jýrnaly, 2010 jyl
