Bul ólke Alashtyń talai jyr – shejiresine arqaý bolǵan. Qai dáýirdi alsań da, bul ólke qol bastaǵan batyrlarymen, sóz bastaǵan sheshenderimen, qasiet qonǵan áýlielerimen, sýyryp-salma aqyn-jyraýlarymen dańqty. Al sýynyń beti kópirshiktenip jatatyn Sabyndy kólge ańyz boiynsha Baian sulý sabynyn túsirip alǵan desedi.
Bul ólke – Baianaýyl. Bul araǵa saiahattap keletin sheteldikter Baianaýyldy «Ertegiler eli» dep ataidy. Tegin emes. Tastaryna qarańyzdarshy. Tabiǵattyń ózi til bitirgen olarǵa. Tabiǵattyń qudiretimen qashalǵan.
Iá, senbessiz. Kózińizben kórýińiz kerek ol úshin.
«Kempirtas», «Kepter», «Túplitas», «Ulyǵan bóri», «Grýzin», «Pýshkin profili», «Tank», «Er-toqym», «Ulý», «Maimyl». Bul tastardy kórgen sheteldikter tań-tamasha bolǵan ǵoi. Biz birsypyrasyn ǵana jazdyq. Esimizde qalǵany osy. Bulardan basqa da myńda bir beine bar Baianaýylda...
Máshhúr Júsip Kópeev, Júsipbek Aimaýytov, Qanysh Sátpaev, Sháken Aimanov syndy qazaqtyń kógine kún bolyp, órmelegen dara tulǵalar osy Baianaýyldyń topyraǵynda ómirge keldi.
Biraq biz áli de bolsa, Baianaýyldy jetkilikti deńgeide bilmeimiz. Onyń tarihyna qanyq emespiz. Onyń tabiǵatymen tanys emespiz. Otandyq deńgeidegisi óz aldyna, onyń álemdik týrizmnen oiyp turyp oryn alar álýeti bar, negizinde. Tek jarnamasy az. Nasihaty joqtyń qasy.
Aitalyq, siz eń sirek kezdesetin emdik shópter Baianaýyl topyraǵynda ósetinin bilesiz be? Biz bilgen joqpyz, mysalǵa.
Baianaýylǵa saparlap barǵanda aldymen osyndaǵy ólketanýshylarmen, «Baianaýyl» ulttyq parkiniń qyzmetkerlerimen tildeskenbiz. Mynany aitty.
Talai dertke daýa bolatyn jabysqaq qandy qaraaǵash jer álemde tek úsh jerde ǵana kezdesedi eken. Biri – Kanadada, biri áli adam aiaǵy baspaǵan Kol degen aidaladaǵy aralda jáne Baianaýylda. Qara qandy aǵashtyń tarihy da tereńde jatyr. Dinozavrlar dáýirinen bastalady. Kórdińiz be? Álgi aǵash jer tańdaidy eken sosyn. Taza, sýly, nýly jerde ǵana ósedi. «Qyzyl kitapqa» engen. Kesýge, bir butaǵyn julýǵa ruqsat joq. Qasyna turyp, sýretke túskende japyraqtarynan, domalaqtana buiyǵylana ósken boiyna qarap, ózge aǵashtardan ózgesheligin de baiqaisyz.
Baianaýyl ulttyq parkiniń inspektorlary Altynbek Qurmanov pen Dariiabek Qulniiazov ólkeniń týristik tartymdylyǵyn keńinen tarqatyp aityp berdi bizge. Tyńdadyq. Kóp biledi bular. 25 jyl boiy Baianaýyldyń arǵy-bergi tarihyn saralaǵan, árbir taý-tasymen tanys.
«Bizdiń aýdanda bul sala (týrizmdi aitady) áli de bolsa, alǵa baspai turǵany ras, negizinde. Oǵan sebep te jetkilikti. Degenmen, qazir qolǵa alynyp jatqan jobalar arqyly bolashaqta úlken álýetti týristik baza qurýǵa bolady dep oilaimyn», – deidi Altynbek Qurmanov.
Aitýynsha, osydan 15 jyl buryn Baianaýylda nebári 2 týristik marshrýt bolǵan, qazir olardyń sany 11-ge jetip otyr.
«Týrister de tańdaidy ǵoi. Sheteldik qonaqtar tylsym dúnielerge áýes. Olar jii baratyn orynnyń biri – Jasybai kóliniń batys jaǵyndaǵy Qońyráýlie úńgiri. Keibirine jetý qiyn. Bálkim, sonysymen qyzyqty shyǵar. Biraq uzaq jol sharshatady. Ol úshin talapqa sai kólik joldary, infraqurylymdar bolýy kerek. Ilgeride aityp ótkenimdei, bizde on bir marshrýt bar. Sonyń biri – Qyzyltaý qoryǵy. Onyń bir jaǵyn áýlieli Qyzyltaý dese, ekinshi tusyn áýlieli Saryóleń qonysy dep ataidy. Sońǵysynan jeti birdei áýlie shyqqan. Sýy janǵa shipa «Áýliebulaq» ta sol jerde», – deidi ólketanýshy.
Aitpaqshy...
Astanada EKSPO ótip jatyr qazir. Jaz aiy. Adam boi jazǵysy, demalǵysy keledi. Kúni keshe osy kórmeniń tóraǵasy Ahmetjan Esimov EKSPO-ǵa 2 millionynshy qonaqtyń kelgenin aitty. Súiinshi suraǵany ǵoi. Bulardyń ishinde sheteldikter az emes. Alys qurlyqtan kelgen amerikalyqtar da, irgemizdegi qytailar da júr. Bilsek, Reseiden kelgen qonaqtar da jetip artylady. Solardy nege ustap qalmasqa? Kórmeni bir aralar, eki aralar odan keiin ne isteidi? Olardy Qazaqstannyń týristik ortalyqtarymen nege tanystyrmasqa? Olar jer álemde Baianaýyl degen jeruiyq bar ekenin bile me? Aitalyq, siz...
Jasybaiǵa bardyńyz ba?
Qazaqstandaǵy eń taza kólderdiń biri bul. Túbi tegis, sýy tushy. Sýy jer astynan keledi. Teri aýrýlaryna daýa. Baianaýylda budan syrt Sabyndykól jáne Toraiǵyr bar. Sulýlyǵy tamsandyratyn sý aidyndarynyń ainalasy qaraǵaily ormandarǵa toly.
Onyń atymen jáne paida bolýyna bailanysty ańyzdar kóp. Solardyń birine toqtalaiyq. XVIII ǵasyrda Oljabai men Jasybai batyrlar basqarǵan qazaq sarbazdary Baianaýyl ormandarynda jońǵar qolyn talqandaidy. Asýlardyń birinde osy kúnge deiin jaý sadaqshysynyń qolynan ańdaýsyzda mert bolǵan Jasybaidyń máiiti jatyr. Kól men asý sonyń esimimen atalady.
Kelesi ańyz bylai syr shertedi: úsh aǵaiyndy Oljabai, Kenjebai men Jasybai kimniń kúshti ekenin synap kórmek bolypty. Qazir Jasybai ziraty turǵan eski asýdan tas laqtyrady. Birinshi kezekti Oljabai alady. Kenjebai laqtyrǵan tas Oljabaidyń tasynyń ústine túsip, jerge batyrady, astynan sý shyǵyp, shuńǵyrdy toltyra bastaidy. Jasybaidyń tasy da osylarǵa qosylyp, sýdyń atqylap shyǵýyn jyldamdatady, biraq tastyń ústińgi jaǵy sýdyń betinde qalady, keiin betkeiine aǵashtar men shópter ósip shyǵady. Týrister bul jerdi «Mahabbat araly» dep ataidy, al kól Jasybai batyrdyń esimimen atalady.
Biz bilsek, Reseiden keletin týrister Qazaqstannyń tarihi, áýlieli oryndaryna qatty qyzyǵady.
Toraiǵyrdy kórdińiz be?
Eldiń aýzynda júrgen jalǵyz Jasybai ǵana bir qyzyǵy. Alaida, oǵan jaqyn jatqan taǵy bir kól bar. Tabiǵatynyń sulýlyǵy Jasybaidan aspasa, kem túspeidi. Toraiǵyr kóli. Kól jaǵysyndaǵy aýyl. Osy aýylda tarihi oryndar barshylyq. Sáken Seifýllinniń «Tar jol taiǵaq keshýin» oqyǵan bolarsyz. Azap vagonynan qashyp, Toraiǵyrda turatyn naǵashy jurtyn panalaýshy edi ǵoi. Aýyldyń janyndaǵy jartasqa jasyrynǵan. Sol jartas qazir «Sáken jar» dep atalady.
Toraiǵyr kóline jaqyn jerde arǵy babalarmyz – saqtardan qalǵan qorǵan bar. Ǵalymdardyn zertteýinshe, bul jerde ýaqyt júielerin zertteitin ortalyq – observatoriia bolýy ábden múmkin. Osynda qoiylǵan ár tastyń ózindik qupiiasy bar. Solardyń ornalasýyna qarai babalarymyz ýaqytty, aidy sanaǵan, jyl mezgilderiniń qandai bolatynyn boljaǵan eken.
Sheteldik týristerdi de qyzyqtyratyn osy – Toraiǵyr aýyly eken. Baianaýyldyń eń biik taýy Aqbet ornalasqan osy jerde. Aqbet qyz súigenine qosyla almai, biik quzdyń basynan qulap ólgen desedi. Sheteldik týristerdi qyzyqtyratyn da osy jaltyraǵan, birbetkei shyńyltyr quz-jartastar, úńgirler. Aldyńǵy bir jyldary kelgenimizde jap-jaltyr jylmaǵai tastarǵa jabysyp, joǵary qarai birinen soń, biri órmelep bara jatqan sheteldik alpinisterdi kórgenbiz. Olar da Aqbet qyzdyń ańyzyna qulaq túrip, taǵzym etip, Baianaýyldyń ǵajaiyp keremetine 1027 metr biiktikten tómenge qaraýǵa qumar.
Aýyl turǵyndarynyń aitýynsha, alys-jaqyn shetelden kelgen týrister Aqbettiń quzar basyna shyǵýdy eń kúrdeli ekstremaldy joryqtardyń biri dep sanaidy.
Biz biletin málimetterdi Baianaýyl ultty parkiniń inspektorlary Altynbek Qurmanov pen Dariiabek Qulniiazov taǵy bir tyń derekpen tolyqtyrdy.
«Ataqty «Dos –Muqasan» ansambli 1967 osy Toraiǵyr aýylynda ómirge keldi, Politehtiń stýdentteri jazǵy semesterde osy jerde qurylys jumystaryna qatysqan...", – deidi olar.
Muryntalda Buqar jyraý jatyr...
«Arǵy-bergi tarihymyzdy tanyǵysy keletin týrister úshin Muryntal degen eldi-mekenin kórýdi usynar edim», – deidi Altynbek Qurmanov. Beker aitpaidy.
Keshegi alty Alashqa áigili Qazybek bidiń dónesin salǵan sóre taqtai sonda saqtalyp tur eken. Onyń ústine aty ańyzǵa ainalǵan Jaiaý Musanyń kesenesi de sol mańda. Al odan ári qarai júre bersek, úsh júzge aty málim Buqar Jyraýdyń kesenesi bar.
«Sábi súigisi kelgender osy araǵa keledi...»
Bul úńgirdi «tabiǵattyń tańǵajaiyp týyndysy» deidi biletinder. Baianaýyldaǵy Aqqaraǵai degen taýdyń eteginde ornalasqan. Kieli, sharapaty tier qasietti jer. Shoqan da, Qanysh aǵamyz da, Potanin de bul jerge teginnen-tegin kelmegen ǵoi.
«Biz jaqtyń adamdardy bul jerdi «Áýlietas» dep te ataidy. Úńgirdiń uzyndyǵy - 30 metr, eni - 2,5 metr, al biiktigi 1,8-2,0 metrdi quraidy. Kireberisi keńdeý keledi, al túbine qarai birtindep tarylyp, tastaǵy jaryqshaqtardan engen sýdan túzilgen kólshikpen aiaqtalady. Dertine daýa izdep kelgen adamdar úńgir sýynyń shipalyq qasieti bar ekenine áldeqashan kóz jetkizgen. Sýy tushy ári kóptegen aýrýǵa em.
Búginde qasietti úńgir qalyń jurtqa saia bolyp, kieli orynǵa ainalǵan. Úńgirge kóteriletin baspaldaqtardyń uzyndyǵy 110 metr, árbir 10-15 metr saiyn demalýǵa arnalǵan alań bar. Bilsem, úńgirge kelýshilerdiń basym bóligi – bala súiip, ata-ana atanǵysy kelgen erli-zaiyptylar. Byltyr bul jerge kelgen azamattardyń sany rekordyq kórsetkishke jetti. Resei, Qytai, tipti, Birikken Arab Ámirlikterinen týrister keldi», – deidi Altynbek Qurmanov.
Taisiia Baianaýylda turady
Pavlodardaǵy qazaǵy bar, orysy bar tek qazaqsha sóileitin bir ólke bolsa, ol – Baianaýyl. Bul jerdiń orysy qazaqqa ainalyp ketken. Jatyrqamaisyń. Jaqyn tartasyń. Óitkeni, seniń tilińde sóileidi. Baýyrmal. «Qazaqpyn» deidi ózderin.
Baianaýylǵa jasaǵan saparymyzdyń barysynda respýblikalyq «Abai oqýlary» baiqaýynyń 2009 jylǵy bas júldegeri, «Memlekettik til – meniń tilim», «Qazaqshańyz qalai?» baiqaýlarynyń jeńimpazy Taisiia Stradaevamen jolyqtyq. Baianaýyldyń baýraiynda ósken qazaqy qalypty orys qyzyna bir kórgende tańǵala qaraǵanymyz ras. Taisiia qazir Toraiǵyr aýylynda turady.
«Aýyl bolǵanda da bizdiń aýyl ózgelerden erekshe ǵoi! Áigili Sultanmahmut Toraiǵyrovty ómirge ákelgen jer. Al tabiǵaty qandai! Tamyljyp tur. Meniń ónerge, ádebietke jaqyn bolýyma týǵan jerimniń tabiǵaty, Sultanmahmuttyń shyǵarmashylyǵy áser etti dep oilaimyn. Ainalyp kelgende, osy qos sezim meni erkeletip, ainalaǵa qyzyqtyryp ósirdi.
Men úshin Baianaýyl, Toraiǵyr aýyly, qazaq jeri, atameken degen ǵumyrlyq bailyǵymdai. Osy bir kieli uǵymdardy esh jerge, esh ataýlarǵa aiyrbastamas edim, bilseńiz. Sultanmahmut Toraiǵyrov atyndaǵy qazaq mektebinde oqyǵanymdy maqtan tutamyn. Ras, barlyǵy mendei bolmaýy múmkin. Kei kezderi osy ózimizdiń Baianaýyldyń ózinde oryssha shúldirlep júretin qazaqtyń balalaryn, tipti, úlken kisilerdi de baiqap qalamyn. Baiqaisyz ba, bitúrli, jaraspaidy ózderine. Solar týǵan tildiń, qasietti týǵan jerdiń qadirine jetpei júrgendei kórinedi», – deidi Taisiia.
Baianaýylǵa saiahat munymen aiaqtalmaidy, árine. Uly dalanyń uly tarihynda bul ólkeniń alar orny erekshe.
Aiaýlym ShAIMARDAN
