Dalanews.kz saraptamany sait oqyrmandarynyń nazaryna usynǵandy jón kórdi.
Orta Aziiany sóz etkende Batys pen AQSh birinshi kezekte Ózbekstanmen til tabysýy tiis. Ýaqyt óte kele bul el aimaqty alǵa súireitin, kóshbasshy memleketke ainalady. Alaida buǵan Qytai men Resei kiliger bolsa, Tashkent áýelgi júrisinen jańylyp, álgi ekeýiniń jeteginde ketýi múmkin.
“Orta Aziia sońǵy eki ǵasyrda alǵash ret eshkimniń qas-qabaǵyna qaramai emin-erkin ómir keshýde. Aimaq elderi eshkimniń bodany emes. Ózbekstan ázirdiń ózinde aimaqtyń tizginin ustaýǵa jaraityn álýetke ie. Tashkentke óziniń ǵana emes, aimaqtyń taǵdyryn aiqyndaityn aýyr missiia júktelgen. Irgesindegi eki derjavanyń qysymyna shydas beretin shamasy bar. Bul úshin Batys Ózbekstandy qoltyǵynan demep, barynsha qoldaý kórsetýi qajet”, – deidi Forbes sarapshysy.
…
Pikirinshe Ózbekstannyń órkendeýi irgesindegi Aýǵanstanǵa da oń áser etedi. Aýǵandaǵy ahýal asqynar bolsa, budan birinshi kezekte Batys elderi zar ileidi.
Batystyń búgini ǵana emes, bolashaǵyna da qater tónýi múmkin.
Sońǵy jiyrma jyldy islam órkenietine qarsy kúreske sarp etken Eýropanyń dál qazir kúshi sarqylǵan. Musylman álemimen alysyp-julysyp júrgende – Resei men Qytaidyń tyńaiyp, nyǵaiyp alǵanyn tym kesh ańǵarǵan.
“Ótken jiyrma jyl bosqa ketti. Jalǵan, qur qiial men qaýesetke qurylǵan aldamshy qaterdi jeleý etip jiyrma jylymyzdy joǵalttyq. Negizgi qarsylasymyz áste Islam álemi emes edi.
Endi keshiksek Qytai men Resei sorymyzdy qainatady. Bul ekeýi kúlli órkenietke qaýip tóndirip tur. Aýǵanstandy Batysqa qarsy qarý retinde paidalanýy ǵajap emes.
Qytai da, Resei de talaidan beri Orta Aziiany ainalsoqtap júr. Aimaqqa ámirimdi júrgizsem, arzan shikizatqa aýyz salsam, munai men gazǵa, altyn men ýranǵa basybaily ielik etsem dep armandaidy. Orta Aziiany ýysynda ustaǵan derjava Iran men Pákistandy da iliktire alady”, – deidi sarapshy.
Aitýynsha Beijiń aimaq arqyly ilgeridegi eki eldiń negizgi saýda seriktesi bolýdy kózdeidi. Kúni keshe Tegeranmen 400 mlrd dollardyń kelisimshartyna qol qoiǵan Beijiń Irannyń arzan munaiyn toqtaýsyz tasymaldaityn múmkindikke ie boldy. Tegeranǵa óz kezeginde sanktsiianyń qyspaǵynan qutylyp, tabys tabatyn jol ashyldy.
Melik Kailan topshylaǵanyndai Beijiń osy arqyly dollardy halyqaralyq ainalymnan yǵystyryp shyǵarmaq. Qytai valiýtasy Irannyń qorjynyn qampaitar bolsa, Tegeran da óziniń iadrolyq baǵdarlamasyn qaita “tiriltýi” múmkin.
…
“Máskeý? Resei Orta Aziiany ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap keldi. Kreml aimaqty sońǵy eki ǵasyr boiyna bilep-tóstedi. Qazir de alysqa uzatqysy joq. 90-shy jyly táýelsizdik alǵan aimaq elderi álige deiin Máskeýge jaltaqtaidy. Óz taǵdyryn ózi aiqyndaiyn dese Kremlden imenedi. Orta Aziia áli de bolsa ózine ǵana tán súrleýge túse almai keledi. Buǵan Resei erik bermei otyr”, – deidi sarapshy.
Melik Kailan osy arada bir jyldary Qazaqstannyń Reseidiń buǵaýynan bosap shyqqysy kelgenin mysalǵa keltiripti. Alaida munyń qai kezde bolǵanyn, naqty qalai kórinis bergenin naqtylamaǵan eken.
Aitýynsha qazir aimaq elderi bas biriktirýdiń ornyna, tarydai shashyrap jatyr. Kópshiliginiń ekonomikasy Reseige táýeldi. “Stan” deitin jalǵaýy bar aimaqtaǵy elderdiń derliginde Kremldiń áskeri bazalary ornalasqan.
…
Orta Aziiany ekspantsiialaýdan Qytai da qalys qalar emes. Sarapshynyń aitýynsha Beijiń “Bir jol - bir beldeý” jobasy arqyly Orta Aziianyń elitasyn korrýptsiianyń batpaǵyna batyrady. Qytaidyń astaýynan jem jegen sheneýnik avtomatty túrde Beijiń qulaqkesti qulyna ainalady.
“Qazaqstandaǵy munai ken oryndarynyń 25 paiyzyna Qytai kompaniialary ielik etedi. Túrkimen gazynyń teń jartysyn igerip otyr. Beijiń munymen shektelmesi anyq.
Aimaqtaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerine aýyz salyp, osy kásippen ainalysatyn Qytaidyń kóne kásiporyndaryn Orta Aziiaǵa kirgizýdi kókseidi. Qyrǵyzstan men Tájikstan Qytaidyń “Eksimbankine” belsheden qaryz”, – deidi Kailan myrza.
Uzyn sózdiń qysqasy, Batystyń bar úmiti - Ózbekstanda. Orta Aziiadaǵy ózge elderdi Qytai men Resei teń bólisip alýdan tartynbaidy. “Al biraq Tashkentke tisi batpaidy”, – deidi sarapshy.
25 jyl boiy el bilegen Islam Kárimovtyń dáýirinen keiin Ózbekstan ainalasy bes-alty jyldyń ishinde qaýyrt ózgerip, edel-jedel órkendei bastaǵan. Mirziiaev kelgeli tórt jylda Ózbekstan Kárimovtiń saiasi murasynan birjolata bas tartqan.
“Kárimovtyń tusyndaǵy Ózbekstan men Mirziiaevtyń tusyndaǵy memleket eki bólek el. Túnekúni ǵana Tashkentke sapar shektim. Eldiń ózgerip, túrlenip jatqany birden baiqalady. Kárimovtyń tusyndaǵy Soltústik Koreianyń ustanymyna uqsas saiasi júie marqummen birge kelmeske ketipti.
Mirziiaevtyń kezindegi Ózbekstan – Singapýr men Malaiziianyń ekonomikalyq damý jolyn baǵdarǵa alǵan eken. Tashkenttiń týristik potentsialy óz aldyna bólek áńgime. Kúnderdiń kúni osy eldegi tarihi eskertkishterdi tamashalaý úshin Ózbekstanǵa júzdegen, myńdaǵan týrist aǵylyp keledi. Samarqan men Buqara Venetsiiany basyp ozady”, – deidi Forbes sarapshysy.
Ózbek jerin qumary qanǵansha aralaǵan Melik Kailan jergilikti jurtpen de didarlasqan eken. Qazirgi saiasi júiege kóńili tolmaityn, ókpeli adamdy keziktirmepti. Ózbekter el úkimetine dán riza. Mirziiaevtyń maqtaýyn asyrǵan halyq kóp.
“Batys osy jaǵdaidy, osy múmkindikti múlt jibermeýi kerek”, – deidi ol.
…
Ol úshin Tashkentti Kremlden ajyratyp alatyn strategiiany qazirden bastap ázirlegen jón.
Sarapshy pikirinshe Mirziiaev biliginen úlken úmit kútetin ózbekterdiń optimizmin Qazaqstanmen salystyrýǵa kelmeidi. Nazarbaev biliginiń alǵashqy 10 jylynda qazaqtar da dál osyndai kúi kúshken. Alaida úmit aqtalmaǵan.
“Mirziiaev Kárimovtyń de, Nazarbaevtyń da jolymen júrgisi joq. Kerisinshe, solardyń qateliginen sabaq alǵan syndy. Demokratiiany bótensinbeitin minezimen Batysty baýrap alǵany ótirik emes. Oi erkindigin, sóz bostandyǵyn qoǵamnyń aiaq alysyna qarai birte-birte keńitip keledi. Mirziiaev bul arada da kóregendilik tanytyp otyr. Orta Aziiada Saakashvilidiń saiasatyn júzege asyrý múmkin emes. Tym-tym batystanyp keter bolsa Qytai men Reseidiń nazaryna iligerin túsinedi”, – deidi sarapshy.
Onyń aitýynsha Mirziiaev bilikke kelgen bastapqy jyldardy kórshilermen aradaǵy bailanysty jaqsartýǵa jumsaǵan. Orta Aziiany bir judyryqqa jumyldyryp, ózindik saýda naryǵyn qalyptastyrǵysy kelgen.
Aimaq elderi aýyzbirshilikte bolsa, túrkitildes elderdiń shańyraǵyn eshkim shaiqalta almaidy degen ustanymda bolǵan. Munymen shektelmei Batys pen AQSh investorlary úshin ózbek shekarasyn aiqara ashyp tastaǵan.
Ózbek basshysy Batys investorlary eldiń ekonomikalyq ál-qýatyn artyrǵannan bólek, qajet kezde qaýipsizdigin de qamtamasyz etedi dep senedi.
“Mirziiaev álemge Máskeýdiń kózimen qaraǵysy kelmeidi. Kremldiń aitqanyna quldyq uryp, bas shulǵi beretin jasyq, jasqanshaq minezden ada. Qytaiǵa da baǵynǵysy joq. Beijińmen terezesi teń dárejede sóileskendi qalaidy.
Batystyń Tashkentke qol ushyn sozatyn kezi – osy tus. Ózbekstandy Resei men Qytaidyń ýysynan shyǵaryp alǵymyz kelse Mirziiaevqa jan-jaqty ári túrli deńgeide qoldaý kórsetý qajet. Ózbek biligi Batyspen qoiyn-qoltyqtasyp jumys isteýge ket ári emes. Bul múmkindikti jiberip almaý kerekpiz”, – deidi Melik Kailan.
…
Onyń pikirinshe Ózbekstan “Resei men Qytai qudai qosqan kórshi. Taǵdyrǵa moiynusynýdan ózge jol joq…” deitin quldyq sananyń tas-talqanyn shyǵarýǵa taqaý tur.
Tashkent erkindik men shynaiy táýelsizdikke umtylýda. Eki búiirindegi gegemonnyń tasasynan shyǵyp, óz jolymen júrgendi qalaidy. Biraq Batystyń kómeginsiz bul missiia oryndalmaidy.
“Osy kúnge deiin Máskeýdiń qysymyna ushyraǵan, ári bizben odaqtasýǵa nietti talai memlekettiń obalyna qaldyq. Olardy der kezinde demeý kerek edi. Endigári bul qatelikti qaitalamaýǵa tiispiz.
Úndemegen úidei báleden qutylmaidy. Máskeý Grýziiaǵa basyp kirmek boldy, úndemedik. Ýkrainaǵa álimjettik jasaǵysy keldi taǵy da tasada qaldyq. Ótken kúngi sátsizdikter sindromǵa ainalyp ketpesin! Ózbekstandy eskerýsiz qaldyrmaýymyz qajet, Tashkent bizdiń senimdi serigimizge ainalýǵa tiis”, – deidi sarapshy.
Ázirlegen Dýman BYQAI
