Baqytty otbasyn qurýdyń jeti tásili
Búgin Almaty oblysynyń jeke sot oryndaýshylarynyń Óńirlik palatasy men kóterip otyrǵan, sheshimin izdeýdi talap etetin másele, halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń - otbasy músheleriniń alimenttik qatynastarynyń múddelerin qozǵaidy.
Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik áleýmettik saiasatynyń basym baǵyty - azamattardyń neke-otbasy qatynastary bolyp tabylatyny belgili.
Damýdyń qazirgi kezeńinde otbasy-áleýmettik jáne rýhani institýt retinde ózgeristerge ushyrady, tipti otbasylyq daǵdarys týraly aitýǵa bolady. Zańdy túrde bekitilmegen ajyrasýlar men zańsyz ómir súrý sany ósýde. Neke zańdy kúshi joq jáne tiisti quqyqtyq saldarlar týǵyzbaityn dini joralar boiynsha jasalady. Bir ata-anasy bar otbasylar men nekeden tys týylǵan balalar kóbeiip jatyr.
Sońǵy jyldary Qazaqstanda, postkeńestik keńistiktegi basqa respýblikalardaǵydai, neke qiiý deńgeiiniń turaqty tómendeýi jáne ajyrasý sanynyń artýy baiqalady.
2019 jylǵy birinshi toqsannyń statistikalyq derekterine sáikes QR boiynsha jasalǵan nekeler sany 27,9 myńdy qurady, bul ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 1,8% - ǵa az. Bul rette qalalyq jerdegi nekelerdiń úlesi aýyldyq jerden 2 ese joǵary.
Ajyrasýlar sanynyń artýy el úshin mańyzdy másele bolyp tabylady. Eger 2017 jyly ajyrasýdyń 55 myń faktisi nemese tirkelgen nekeler sanynyń 39% bolsa, 2019 jyly 60 myńǵa jýyq nemese 43% boldy.
Óz kezeginde, 2020 jyldyń toǵyz aiynda alimentterdi óndirip alý týraly atqarýshylyq is júrgizý statistikasy Almaty oblysynyń jeke sot oryndaýshylarynyń oryndaýynda 21,4 myń qujat bolǵanyn kórsetedi, bul ótken jyldyń sáikes kezeńinen 8,7% - ǵa artyq.
Alimentterdi óndirip alý týraly statistikalyq derekter boiynsha bul kórsetkish 20 myńnan astam balanyń taǵdyryna alańdaýshylyq týǵyzady, sebebi ol 40 myńǵa jýyq ata-ananyń balany kútip-baǵý jónindegi kelisimge qol jetkizbegenin kórsetedi.
Joǵaryda aitylǵandardy eskere otyryp, aliment qatynastarynyń týyndaýyn boldyrmaityn - baqytty otbasyn qurýdyń kelesi JETI ádisin qarastyrýdy usynamyz.
Birinshi. Azamattyq hal aktilerin tirkeý organdarynyń (AHAT) jas juptarmen baqytty otbasyn josparlaý jáne qurý ádisteri týraly mazmundy konsýltatsiialyq áńgimeler nemese seminarlar ótkizý tájiribesin ázirleý.
Qazirgi ýaqytta otbasyn josparlaý baǵdarlamalary otbasyn damytý strategiiasynyń mańyzdy bóligi bolyp sanalady. Otbasyn josparlaý genderlik teńdik, reprodýktivti densaýlyq, jynystyq bilimge qol jetimdilik siiaqty salalarda artyqshylyq beredi. Josparlaý ádisteri men tásilderi jas jubailarǵa otbasylyq qundylyqtardy damytýǵa jáne nyǵaitýǵa, ata-ananyń bedelin arttyrýǵa, jas otbasyndaǵy túsinbeýshilikterdi saqtaýǵa, jeńýge, bir-birin tyńdaýǵa jáne estýge úirenýge kómektesedi, osylaisha erli-zaiyptylar ǵana emes, balalar da jaily qarym-qatynasta bolady.
Asyǵys neke qurýdyń jáne ony úlken qatelikke ainaldyrýdyń sebepteriniń biri - ózderin túsinbeýshilik. Ózderińiz biletindei, jastar qolaily serikteske qaraǵan kezde, olarǵa qoiylatyn talaptar óte anyq emes (mysaly: Men jaqsy, kóńildi, tartymdy jáne saiahatqa daiyn adamdy tapqym keledi). Bul tilekter naqty emes, sonymen olar baqytty bolýǵa úmittenip, seriktester shynymen talap etetin nárselermen tyǵyz bailanysta joq.
Osyǵan bailanysty jas jubailardyń mindeti - seriktestiń tabiǵi sezimderin anyqtaýǵa kómektesetin bir-biriniń tutqalaryn tabý. Nelikten olar qandai is - áreketterden nemese sózderden keiin paida bolatynyn jáne eń bastysy-adamdardyń qandai túri uqsas reaktsiiany týdyratynyn jáne kerisinshe adamdy tynyshtandyratynyn túsiný qajet. Jaqsy seriktestik – bul eki saý adamnyń arasynda paida bolatyn nárse. Eger salaýatty qarym-qatynas tájiribesi bolmasa, adam "súiikti bolý" sezimin qanaǵattaný sezimimen bailanystyrmaýy múmkin.
Ekinshi. Halyqtyń erli-zaiyptylyq ómir máselelerindegi saýattylyǵyn arttyrý. Ádebiet pen BAQ arqyly erli-zaiyptylardyń jaǵymdy beinesi jáne olardyń úilesimdi neke qatynastaryn jariialaý.
Kóptegen otbasylyq janjaldardyń negizinde áleýmettaný, meditsina, seksologiia, psihologiia, etika, ekonomika jáne t.b. salalarynda erli-zaiyptylyq ómirde qajetti tiisti bilimniń bolmaýy jatyr, sondyqtan mektepterde, ýniversitetterde, kásiporyndarda jáne t. b. erli-zaiyptylyq ómir máseleleri boiynsha sabaqtar júrgizýdi neǵurlym joǵary deńgeige qoiý oryndy bolar edi.
Erli - zaiyptylardyń qajettilikteri ártúrli jáne olar álemdi basqasha kóretini túsinikti, biraq durys qurylǵan qatynastar kóbinese yntymaqtastyq bolyp tabylady. Mámile nemese ymyraǵa kelý emes, bir-biriniń múmkindigine úilesimdi qosymsha retinde qaraý.
Úilesimdi qarym-qatynas bir-birine degen náziktikte, senimdilikte, qamqorlyq pen jaqyn bolýǵa, bir-birin qorǵaýǵa jáne qoldaýǵa daiyn ekendiginde kórinedi.
Mysaly, er adamnyń basym qasieti – ózin durys sanaý, kóshbasshy bolý jáne sol siiaqty qabyldaný. Al áiel oǵan kóshbasshylyq pen kóshbasshylyq quqyǵyn bere otyryp, onyń artynan júrýge múmkindigi bar. Jáne bul qorlaýǵa eshqandai qatysy joq ekenin túsiný kerek. Bul adamdy eń jaqsy dep tańdap, ózińin tańdaýyńa adal bolyp, oǵan jáne onyń sheshimderine senip, eń jaqsynyń artynan júrý dep ustanýy kerek. Qiyn kezeńderde kúieýine qoldaý kórsetýdi toqtatý - baqytty otbasynyń sońy dep aitýǵa bolady.
Úshinshi. Erli-zaiyptylardyń úilesimdi otbasylyq rólderi men eńbek qyzmetin nasihattaý.
Aita ketý kerek, mektepterde de, joǵary oqý oryndarynda da, tipti keibir otbasylarda da jastardyń otbasylyq ómirden góri kásibi jaǵyna kóbirek kóńilin bólgizdiredi.
Erler men áielderdiń otbasylyq rólderi men eńbek qyzmetiniń úilesimdi sáikestigin, sondai-aq jumys isteitin áiel-analardyń bedelin kóterýdi nasihattaý nátijesiz qalmaityn siiaqty. Biz ataǵan sharalar bolashaq qurylysshylar urpaqtarynyń tolyqqandy úilesimdi damýy úshin jáne mańyzdy bolyp tabylatyn qolaily salaýatty otbasylyq atmosferamen turaqty nekege turý úshin qajet.
Tarihi dástúrler men mádeni normalarǵa bailanysty otbasyndaǵy balalarǵa qamqorlyq jasaýdyń negizgi ýaqyty áielderge júkteldi. Kóptegen onjyldyqtar boiy áielder erlermen teń dárejede jumys istese de, otbasylyq mindetterdi qaita bólý, erler men áielder arasynda bolmady, bul áielderge eki ese júkteme júktedi.
Árbir áieldiń tańdaý quqyǵy, mansap qurýǵa, otbasymen ainalysýǵa nemese osy eki protsesti biriktirýge quqyǵy bar ekenin túsiný kerek. Óziniń eńbek áleýetin iske asyrý úshin áielderge otbasy men jumys teńgerimin saqtaýdyń tiimdi tetigi qajet. Memleket otbasyn qurǵysy keletin jáne mansabyn damytqysy keletin áielderge barlyq qyzmetin sátti úilestirýge múmkindik beretin birqatar sharalar men kepildikterdi engizýi kerek.
Tórtinshi. Jastardyń sanasyna resmi nekeniń oń beinesin jáne onyń jaǵymdy artyqshylyqtaryn jetkizý.
Resmi neke AHAT organdarynda neke qiiýdy jáne jańa otbasynyń memleket qorǵaýynda bolýyn kózdeidi. Nekeden keiin adamdar ózderi úshin erli-zaiyptylar - jańa mártebege ie bolady. Sol sátten bastap olardyń qatynastaryna jariialy - quqyqtyq negiz beriledi, bul osy qatynastardy memleket tarapynan da, qoǵam tarapynan da tanýdy bildiredi. Bul endi zańmen retteletin bir-birine jáne memleketke quqyqtar men mindetterdiń paida bolýyn kórsetedi. Qoǵamnyń jańa jasýshasy - otbasy qurylady.
Otbasylyq zańnama nekeni tirkegennen keiin azamattar men olardyń balalarynyń otbasylyq qatynastaryn tolyq qorǵaidy. Resmi nekede, eger balalar nekede týylsa, áke bolýdy belgileýdiń qajeti joq. Resmi kúieýi men áieli (jubailary) birinshi kezektegi muragerler bolyp tabylady. Tirkelgen erli-zaiyptylardyń kóptegen artyqshylyqtary bar, mysaly, álemniń kez-kelgen qonaq bólmesinde bir bólmede turý, ushaqta nemese poiyzda jaqyn jerde oryn berý. Bankter erli-zaiyptylarǵa jii jáne ońai ipotekalyq nesie beredi. Neke buzylǵan kezde erli-zaiyptylar birlesip satyp alǵan múlikke qatysty teń quqyqtar alady. Erli-zaiyptylar bir-birine jaýap beredi jáne bir-birine materialdyq jaǵynan kómektesýge mindetti. Psihologiialyq jaǵynan, tirkelgen neke ata-analar men olardyń balalarynyń basqa azamattarmen qarym-qatynasyna oń áser etedi. Tirkelmegen neke zańdy túrde eshqandai birlesken mindetterdi týdyrmaidy.
Besinshi. Otbasy institýtyn nyǵaitý, erli-zaiyptylardyń eńbek áleýetin iske asyrý úshin jaǵdailar jasaý.
Qazirgi álemde biz ótkir demografiialyq problemalarmen betpe-bet kelip otyrmyz: týý deńgeiiniń tómendigimen joǵary ólim, tolyq emes otbasylar, qoǵamdaǵy otbasylyq qundylyqtardyń tómendeýi jáne taǵy basqalardy aitýǵa bolady. Búgingi tańda otbasy men neke negizderi buzylǵan kezde balalardy patriotizm, gýmanizm, aǵa urpaqty qurmetteý rýhynda tárbieleý kerek, eń jaqsy otbasylyq, tarihi, mádeni jáne ulttyq dástúrlerdi jaqsy bilýdi, jaqsylyq pen ádilettilikke sendirý qajet. Otbasylyq dástúrlerdi jańǵyrtý-jalpyulttyq ideia. Otbasynyń basty qundylyǵy-adamdardyń rýhani birlestigi. Súiikti ata - analar, súiikti jáne qalaýly balalar-bul bizdiń úmitimiz, bul bizdiń bolashaǵymyz.
Erli-zaiyptylardyń eńbek áleýetin iske asyrý úshin jaǵdai jasai otyryp, otbasylyq kásipkerlikke nazar aýdarý qajet. Sarapshylardyń pikirinshe, eýropalyq kompaniialardyń shamamen 60%-yn urpaqtan-urpaqqa beriletin otbasylyq biznes kásiporyndaryna jatqyzýǵa bolady.
Árine, otbasylyq kásipkerlikti memleket pen biznes - qoǵamdastyq kóbirek qoldaýy kerek, bul birinshi kezekte otbasy músheleriniń Kásipkerlik qyzmetin damytýǵa baǵyttalǵan arnaiy maqsatty baǵdarlamalardy ázirleýdi jáne iske asyrýdy qarastyrady.
Otbasylyq kásipkerlik - bul jeke otbasy múshesiniń biznesin uiymdastyrý nemese barlyq otbasy músheleriniń jeke menshigi. Kásiporyn iesiniń óndiristik qyzmetke qajetti materialdyq resýrstary men kúrdeli jabdyqtary bolýy kerek jáne qyzmetin jeke baqylaýy tiis.
Otbasylyq kásipkerliktiń áleýmettik mańyzdylyǵy BUU-nyń halyqaralyq quqyqtyq qujattarynda kedeilikpen kúrestiń strategiialyq baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylatyndyǵymen erekshelenedi.
Birqatar batys elderinde otbasylyq kásiporyndardyń jumys isteý tájiribesimen almasý úshin pikirtalas alańdaryn usynatyn arnaiy birlestikter bar. Bul halyqty kásipkerlik qyzmetke belsendi tartýǵa, otbasylyq is dástúrlerin damytýǵa jáne otbasylyq biznes - áýletterdi qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Osylaisha, otbasylyq kásipkerlik qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidy qamtamasyz etip qana qoimaidy, sonymen birge bolashaq iskerlik ortaǵa baǵyttalǵan oń kózqarasty qalyptastyrady. Osyǵan bailanysty otbasylyq biznesti damytý úshin quqyqtyq, ekonomikalyq jáne uiymdastyrýshylyq jaǵdailar jasaý óte ózekti bolyp kórinedi.
Altynshy. Asyǵys ajyrasýdyń aldyn alý, azǵyn ómir saltymen kúresý jáne erli-zaiyptylardyń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý.
Asyǵys ajyrasýdyń sebepteriniń biri - jas jubailardyń bir-birine, jańa jaǵdaiǵa (rólderdi, stereotipterdi jáne minez-qulyq stilderin ózgertý) jáne jańa týystarǵa beiimdelmeýi.
Qarym-qatynastyń jańalyǵy psihologiialyq sipattaǵy problemalardyń paida bolýyna ákeledi, nátijesinde janjaldar, túsinbeýshilikter, kelispeýshilikter, narazylyqtar jáne t.b. bul shyn máninde úlken ómirlik tájiribesi bar otbasylar úshin úlken problema, biraq jas otbasy úshin bul "alańdaǵy" problema. Qarym-qatynas jasaý, kelisý, talqylaý, ymyraǵa kelý qabileti, tutastai alǵanda, bul alǵashqy otbasyńda ata-anamen birge alǵan nemese ýaqyt óte kele qurylǵan otbasynda alǵan daǵdylar. Sondyqtan ata-analary, aǵalary men ápkeleri bar úlken tolyq otbasynda óskender birden qalypty qarym-qatynas jasaidy. Qazir bul óte sirek kezdesedi. Sondyqtan, jastar janjaldy otbasylyq jaǵdailardy saýatty sheshý talanttarynan aiyryldy. Osyǵan bailanysty bizge seriktesti tanýda bilikti kómek pen oqytý, dialog júrgizý, ymyraǵa umtylý, neke-otbasy jáne jynystyq qatynastar máselelerine jaýapkershilikpen qaraý qajet.
Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar jaqyn jáne alys shetelderde kezdesetin ózekti áleýmettik problemalardyń biri janjaldy jáne turaqsyz otbasylardyń bolýy bolyp tabylatyny barshaǵa málim. Bul qubylys óte kúrdeli jáne jan-jaqty, áleýmettik-ekonomikalyq, psihofiziologiialyq, turǵyn úi-turmystyq jáne basqa faktorlarmen ózara bailanysty. Sondyqtan, osy máselege júginý, erli-zaiyptylardyń qarym-qatynasyndaǵy janjaldy jaǵdailarmen birge júretin ártúrli sebepterdi zertteý otbasylyq ómirdegi jaǵymsyz sátterdi jeńý úshin aldyn-alý sharalaryn júzege asyrýǵa yqpal etýi múmkin.
Qazirgi ýaqytta memleket búgingi zamanǵy otbasyn turaqtandyrý boiynsha sharalar qabyldai otyryp, basty is-sharalardyń birine, otbasylar úshin eń qaýipti jáne ajyrasýlar sanynyń kóbeiýine ákeletin maskúnemdikke qarsy kúreske nazar aýdarýy kerek.
Áleýmettik saiasat turǵysynan alǵanda, otbasy-bul músheler neke nemese týystyq qatynastarmen, sondai-aq ómir men moraldik jaýapkershilikpen bailanysty shaǵyn toptyń erekshe túri. Otbasynyń negizgi áleýmettik mańyzy qoǵamnyń halyqtyń fizikalyq jáne rýhani kóbeiýine tabiǵi qajettiligimen negizdelgen.
Óz kezeginde, áleýmettik jaýapkershilik - bul sheshim qabyldaý protsesinde áleýmettik qaryzdy júzege asyrý úshin osy sheshimderdi qabyldaityn adamdardyń nemese uiymdardyń múddelerin ǵana emes, sonymen birge keń áleýmettik toptardyń jáne tutastai qoǵamnyń múddelerin, qundylyqtary men maqsattaryn eskerý qajet bolatyn etikalyq qaǵida.
Osyǵan bailanysty erli-zaiyptylardyń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý otbasylyq saiasat pen etikalyq qaǵidattardy eskere otyryp qajet.
Jetinshi. Aýyldyq jerlerde, qalalar men aýdandarda otbasyn saqtaý jáne alimenttik qatynastar máselelerinde otbasylarǵa kómek kórsetýdiń tarmaqtalǵan jáne kásibi-jumys isteitin qyzmetin qurý.
Saýalnama kórsetkendei, kóptegen otbasylar belgili bir máseleler boiynsha bilikti kómek alýǵa bolatyn Halyqty áleýmettik qorǵaý ortalyqtary men basqa mekemelerdiń bar ekenin bilmeidi.
Neke otbasylyq zańnamasy ortaq múlikti bólýge, eńbekke jaramsyz jubaiyn, sondai-aq kámeletke tolmaǵan balalardy kútip-baǵýǵa arnalǵan qarajatty tóleýge qatysty neke buzylǵan kezde erli-zaiyptylar arasynda týyndaityn mediatsiia tártibimen nemese sot tártibimen qaralatyn daýlardy sheshýdi qarastyrylǵan.
Óz kezeginde kóptegen jas otbasylar qiyn ómirlik jaǵdaida ózderine ǵana senýge tyrysatyndaryn aitady.
Otbasynyń ajyrasýy - bul otbasylyq disgarmoniianyń sońy, bul pisip-jetilgen jáne shuǵyl máseleni sheshýden aýlaq bolýy. Erli-zaiyptylardyń qarqyndy qarym-qatynasynyń dinamikasyna áser etý tiimdi aldyn-alý sharasy bolar edi. Osyǵan bailanysty neke-otbasy kenesteriniń qyzmeti ózekti jáne qajetti bolyp kórinedi.
Qarama-qaishylyqty áleýmettik-demografiialyq qubylystardy kórsete otyryp, neke qatynastarynyń turaqsyzdyǵy, ajyrasýlardyń edáýir sany jáne balalary bar tolyq emes otbasylardyń joǵary úlesi. Olardy, ádette, qazaqstandyq tranzittik ekonomikamen birge júretin jáne otbasynyń negizgi fýnktsiialaryn iske asyrý tetigindegi Eleýli irkilister týraly málimet beretin daǵdarystyq kórinisterdiń qataryna jatqyzýǵa bolady. Sonymen qatar, joǵaryda atalǵan daǵdarystyq qubylystar búgingi kúnniń eń ótkir syn-qaterin quraidy, ony qoǵam túsinýi kerek jáne oǵan tiisti túrde jaýap berýi kerek.
Jeke sot oryndaýshylarynyń palatasy joǵaryda kórsetilgen sharalardy usyna otyryp, otbasylyq qatynastardyń tikelei qatysýshysy bola otyryp, azamattardyń neke-otbasylyq qatynastaryn jaqsartýǵa jáne daýly alimenttik qatynastardy azaitýǵa úmittenedi.
Óz kezeginde Almaty oblysynyń jeke sot oryndaýshylarynyń óńirlik palatasy pikir almasýǵa, sondai-aq aliment óndirý máseleleri boiynsha barlyq azamattarmen yntymaqtastyq ornatýǵa daiyn ekendigin bildiredi.
Otbasy – syilastyq pen jarasymdylyqtyń mekeni bolýy tiis. Shańyraqtaryńyz shaiqalmasyn!
Muhtar Baiqulov, Almaty oblysy Jeke sot oryndaýshylarynyń Óńirlik palatasynyń basshysynyń orynbasary
