Iá, turmystyq zorlyq-zombylyqtan áielder de, erler de zardap shegýi múmkin, biraq, ádettegidei eń osal adamdar tobyna áli de áielder jatady.
Turmystyq zorlyq-zombylyq máselesi bizdiń elimizde ǵana emes, ómir súrý sapasyna qaramastan búkil álem úshin de ózekti bolyp tur. Qazaqstanda áielder men qyzdarǵa qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq kún saiyn jasalyp jatyr. Buǵan quzyrly organdardyń kún saiyn jariialap jatatyn derekteri dálel bola alady, ózimizdiń de kýá bolǵan kezderimiz az emes. Júzdegen otandastarymyz jaqyndarynyń qolynan óz úilerinde qaza tabady. Burymdylardyń sharasyzdyqtan adam óltirip, temir torǵa qamalǵandary da jeterlik. Sondai-aq, statistika Qazaqstanda sońǵy bes jylda áielderge qarsy jasalǵan aýyr qylmystardyń sany 153 paiyzǵa, otbasy men turmystyq salada 2,3 esege óskenin aiǵaqtaidy.
«Kem degende 160 elde turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zań bar, al 144 elde jumys ornyndaǵy jynystyq zorlyq-zombylyq týraly zań qoldanysta. Degenmen, osyndai qujattar bola tura, bul olardyń árqashan halyqaralyq standarttar men usynymdarǵa sáikes keletinin nemese olardyń qatań túrde oryndalatynyn bildirmeidi», - dep kórsetilgen BUU-nyń áielderge qatysty esebinde.
Sonymen qatar, Qazaqstanda áleýmettik-turmystyq máselelerdi kóteretin, mitingterge, sherýlerge, ereýilderge shyǵatyn áielderdiń sany artyp keledi. Bul rette azamattyq qoǵam uiymdarynyń, jekelegen múddeli belsendilerdiń, buqaralyq aqparat quraldarynyń mańyzdy ról atqaratyny atap ótken jón.
Sondai-aq, BUU Áielder uiymy otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq túrlerin de sipattaidy. Óitkeni, bul tek fizikalyq kúsh qoldanýmen ǵana shektelmeidi, serikteske álimjettik tanytý arqyly aýyrtpalyq keltirýdi nemese soǵan áreket etýdi, meditsinalyq kómek kórsetýden bas tartýdy nemese alkogoldi jáne esirtki qoldanýǵa májbúrleýdi qamtidy. Mysaly, ekonomikalyq qiianat qarjylyq resýrstardy tolyq baqylaý, aqshaǵa qol jetkizýden aiyrý jáne mektepke nemese jumysqa barýǵa tyiym salý arqyly qarjylyq táýeldilikti týdyrý nemese qurý sharalaryn bildiredi.
Psihologiialyq zorlyq-zombylyq qorqytý arqyly májbúrleýden baiqalady. Emotsionaldyq zorlyq-zombylyq adamnyń ózin-ózi baǵalaýyn únemi synaý arqyly tómendetýdi qamtidy. Munyń saldarynan jábirlenýshiniń qabiletteri tómendeidi; aýyzsha qorlyq sózderge kónbistik tanytady; seriktestiń balalarmen qarym-qatynasyna ziian keltiredi; dostarymen jáne otbasymen kezdesýde kedergilerge tap bolady.
Halyqaralyq uiymnyń sarapshylary áielge qandai belgiler qaýip tónip turǵanyn bildiretinin atap ótken. Agressor jábirlenýshiniń árbir áreketin basqarady. Qai jerde jáne kimmen júrgenin únemi qadaǵalap otyrady. Dostarmen jáne týystarmen qarym-qatynasyna qarsy turady, jumysqa nemese mektepke barýyna kedergi keltiredi. Sonymen qatar zorlyq kórsetýshi óziniń habarlamalaryna, elektrondyq poshtalaryna jáne qońyraýlaryna dereý jaýap berýin talap etedi.
Qiianatshy qyzǵanysh kórinisterin uiymdastyrady jáne serigin únemi satqyndyqpen aiyptaidy. Sonymen qatar oǵan qatysty kez kelgen sheshimdi qabyldaýǵa tyrysady, ne jeitinin, qandai kiim kietinin, tipti dári-dármekterdi nemese kontratseptivterdi qalai qabyldaǵanyn baqylaidy. Munyń barlyǵy qorlaýǵa múmkindik beredi. Syrtqy túrin, qyzyǵýshylyqtaryn nemese intellekt deńgeiin kelemejdep, renjitedi. Serigin basqa adamdardyń aldynda masqaralaýǵa, múlkine ziian keltirýge jáne qymbat dúnielerin joiýǵa tyrysýy múmkin.
Otbasylyq tiran tez ashýlanyp, agressiiaǵa beriledi, onyń ashýyna ne sebep bolýy múmkin ekenin boljaý eshqashan múmkin emes. Ol óziniń ashýlanǵany úshin serigin kinálaýy múmkin. Ol seksýaldyq zorlyq-zombylyqqa, sonyń ishinde basqa da jábirleý, qorlaý áreketterine beiim olardy qoldanýǵa árdaiym daiyn.
Birikken Ulttar Uiymy jaqyn adamdardyń qorqynyshynan zardap shekkenderge usynystaryn da ázirlegen. Máselen, senimdi dosyńyzben, januiańyzben nemese kórshińizben muńyńyzdy bólisińiz. Kómek qajet bolǵan jaǵdaida birge áreket etý josparyn jasańyz. Qaýipsiz bailanysýǵa kómektesý úshin qupiia kodty nemese birneshe kodtyq sózderdi, sóilemderdi nemese emodzilerdi oilap tabýǵa bolady. Dárihanaǵa nemese azyq-túlik dúkenine barý kerek degen syltaýmen de qashý strategiiasyn ázirleýge, sol jerde telefonmen kómek suraýǵa múmkindik bar. Kúnniń ártúrli ýaqytynda úiden shyǵýdyń birneshe dáleldi sebepterin oilasytyr qoiǵan jón. Árqashan qýaty tolyq telefondy qolyńyzda bolǵany durys.
Statistikaǵa súiensek, álemde turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan áielderdiń 40 paiyzǵa jýyǵy kez kelgen kómekke júginedi. Kóp jaǵdaida otbasy músheleriniń, dostarynyń, sirek jaǵdaida resmi mekemelerdiń arashalap alýyn suraidy. 10 paiyzdan azy politsiiaǵa aryzdanady. «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń naqty statistikasy resmi derekterden áldeqaida joǵary», - deidi mamandar.
«Biz turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly usynystardy qoldaimyz. Degenmen, qoǵam ózgermese, eń qatal zańnyń ózi oryndalmaitynyn túsiný kerek. Kez kelgen nysandaǵy zorlyq-zombylyqqa múldem tózbeýshilikti qalyptastyrý, zardap shekkenderge kómek pen qoldaý kórsetý jáne jaqyn jerde bireýdiń basyna qiyndyq tússe, únsiz qalmaý kerek. Biz sonda ǵana genderlik zorlyq-zombylyqty joia alamyz», - dep jazady BUU-nyń Áielder keńesi.
Qazaqstandyq feministik qozǵalystyń belsendisi, FemAgora feministik qorynyń negizin qalaýshylardyń biri Fariza Ospan da otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty basynan ótkergen, sondyqtan ol bul problemany jaqsy túsinedi ári jan-tánimen sezinedi.
«Zorlyq-zombylyq barlyq jerde bar, ol ár elde bolýy múmkin, bul mentalitetke emes, júiege qatysty. Kóbinese agressor politsiianyń jábirlenýshige senbeýi múmkin ekenin biledi», – deidi F.Ospan.
Fariza Ospan daǵdarys ortalyqtarymen jan-jaqty jumys isteý, olarǵa qarjylyq jáne aqparattyq qoldaý kórsetý, politsiia qyzmetkerlerin oqytý, turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmystyq jaýapkershilikke tartatyn zań ázirleý, máseleni túrli derekkózderde kórsetý ýaqyt kúttirmeitin sharýalar ekenine senimdi.
Belsendi turmystyq quqyq buzýshylyqtardy tirkeýdi deklarativtilikten áshkereleý sipatyna kóshirý jospary týraly da pikir bildirdi. Onyń aitýynsha, agressordy psihologpen jumys isteýge májbúrleý óte mańyzdy. Agressiiamen bailanysty problemalar týyndaǵan jaǵdaida, zorlyq-zombylyq jasaityn adamǵa psihologiialyq terapiianyń mindetti ótýin taǵaiyndaý qajet. Biraq sonda da agressiia máselesi tez joiylmaidy. Terapiiadan ótýdi qajet etedi, sonda ǵana ol qatelikterin túsinetin bolady. Sonyń ózinde jaýapty ókilder turmystyq zorlyq-zombylyq kórgen otbasyndaǵy jaǵdaidy qadaǵalap, áielien, balalarymen, kórshilerimen bailanysta bolǵany abzal.
Psiholog Saltanat Máýseiitova da eldegi ár otbasyndaǵy zorlyqshyl jandar mamandardyń kómegine muqtaj dep esepteidi. Onyń sózine qaraǵanda, agressorlar kóbinese óz emotsiialaryn basqarýdy bilmeidi, qaqtyǵysty durys dep sanaidy. Al psiholog onymen jumys istegende, sezimderine tótep bere alýy tiis. Psihologtar ondai azamattarmen jumys istegende bala kezindegi sitýatsiialarǵa nazar aýdarýy kerek, jas kezinde ómirinde zorlyq-zombylyq bolǵan-bolmaǵanyn, onyń qandai bolǵanyn anyqtaǵany jón. Osynyń ózi naqty diagnoz qoiýǵa septesedi. Keide agressiianyń sebebi áleýmettik problemalar, tańylǵan jáne durys túsindirilmegen dini senimder bolýy múmkin. Kóbinese buzaqylardyń ózderi balalyq shaǵynda qorlyq kórgen bolyp shyǵady.
Fariza Ospannyń aitýynsha, Qazaqstandaǵy qoǵam áldeqaida patriarhaldyq sanatqa jatady. Sonymen qatar, bul salada sheshim qabyldai alatyn áielder jii kezdespeidi, al biliktegi er adamdar turmystyq zorlyq-zombylyqtyń ne ekenin jábirlenýshi turǵysynan túsinýi ekitalai.
Saltanat Máýseiitova zorlyq-zombylyqtyń eń qiyn túri psihologiialyq ekenin, óitkeni ol óte jasyryn túrde: syn, passivti agressiia, elemeý, orynsyz ázil-qaljyń, sodan keiin onyń bári qorlaýǵa, odan keiin fizikalyq kúsh kórsetýge ulasatynyn atap ótti. Kóbinese zorlyq-zombylyqtyń psihologiialyq túri basqa túrlerimen birge júredi.
Nelikten áielder ózin zorlaýshylardyń qasynda qala berýdi qalaidy? Eger otbasyndaǵy áiel qandai da bir zorlyq-zombylyq kórgen bolsa, onda ol buǵan shydamdylyq tanytady jáne kómek suraý sátin jii keiinge qaldyrady. Iá, qoǵam da, týystary da muny qalypty jaǵdai dep belgi beredi. Eger bul klassikalyq agressor bolsa, onda ol áieldi aldymen otbasynan, sodan keiin dostarynan, jumystan alshaqtatady. Bul áieldiń jalǵyz bailanysy – kúieýi bolyp qalady, ol ony únemi eshkimmen aralaspaýǵa itermeleidi. Ýaqyt óte kele áiel bul óziniń boiyndaǵy problema emes ekenine sene bastaidy, sondyqtan ol ketpeidi. Agressor da onyń qasynda qalýy úshin bárin jasaidy.
Keide turmystyq zorlyq-zombylyq oryn alady, áiel renjidi, úiden daǵdarys ortalyqtaryna, týystaryna ketip tynady. Biraq kóp uzamai bitimgershilik kezeńi bastalady.
Bul oraidaǵy taǵy bir másele – qajetti zańdardyń joqtyǵy: turmystyq zorlyq-zombylyq qylmystyq emes, ákimshilik quqyq buzýshylyq sanatynda ǵana, sondyqtan áiel bul úshin tiran eriniń jazalanbaitynyn túsinedi.
«Daǵdarys ortalyqtary óte kóp. Onda áleýmettik qyzmettiń segiz túri bar: zańgerler, psihologtar, áleýmettik qyzmetkerler, pedagogtar, iaǵni barlyq ótinishterge kómektesetin mamandar. Sondai-aq olar balalardy mektepke ornalastyrýǵa kómektesedi, balabaqshalarmen memorandýmdar bar, zardap shegýshi áieldi jumysqa ornalastyrady, eger ol jumysqa ornalaspasa, qysqa merzimdi kýrstarda oqýǵa múmkindik beriledi. Ol jerde alty aiǵa deiin turýǵa, jumys taýyp, qosymsha tabys tabýǵa quqyǵy bar, osy ýaqyt aralyǵynda áielder kóbine ketip qalady, biraq keibireýleri qaityp keledi», – deidi Saltanat Máýseiitova.
Eger zorlyq-zombylyq qurbany týystarynan, qoǵamnan, politsiiadan, sottan kómek ala almasa, onda tipti qorqynyshty bolýy múmkin. Óitkeni, ol da qylmys jasaýǵa qabiletti adamǵa ainalady.
«Áielder tózimniń shegine jetkende zábir kórsetýshini óltirip tynady. Sebebi, ol osy otbasynan shyǵa almaitynyna kózi jetken, agressor ony qaidan bolsa da taýyp alady, tipti, ómirine, balalaryna ziian keltirýi múmkin. Al mundai jaǵdaida burymdylar názik bolsa da, eshteńeden taiynbaidy», - dep túsindirdi Saltanat Máýseiitova.
Bul ózin-ózi qorǵaý úshin jasalǵan kisi óltirý bolýy múmkin nemese bul josparlanǵan kisi óltirý bolýy múmkin ekenin túsindirdi. Biraq eki jaǵdaida da qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaýdyń jumys isteitin júiesi qurylsa, qaiǵyly jaǵdaidyń aldyn alýǵa bolar edi.
Jambyl oblysynda «Tirshilik» jedel-profilaktikalyq is-sharasy aiasynda politsiia qyzmetkerleri ishki ister organdarynda «kúzet tártibi», «erekshe talaptar» sanattary boiynsha esepte turǵan turǵyndarmen áńgimelesýge erekshe kóńil bóletinin atap ótken jón. Bul sanattarda maskúnem, nashaqor, durys emes otbasylar da bar. Sondai-aq, politsiia qyzmetkerleri azamattarǵa quqyq buzýshylyq úshin qandai jazalar qaýip tóndiretinin jan-jaqty áńgimelep beredi. Ózderine qatysty qorǵaý nusqamasy nemese arnaiy talap shyǵarylǵan azamattardyń belgilengen shekteýlerdi saqtaýy tekseriledi.
Mine, osyndai júie, eń bolmaǵanda elimizdiń barlyq aimaǵynda óz deńgeiinde júrgizilýi tiis. Bul kóptegen qaiǵyly oqiǵalardyń aldyn alady.
Anar Sabyrova
