Túrli-tústi tarih
Kóldiń aty kóne túrki, mońǵol tilinen «Uly kól», «Taýly kól» degen maǵyna beredi degen derek bar. Iaǵni, «Uly kól» sózi túrki jáne mońǵol sózderiniń birigýimen paida bolǵan desedi. Keibir derekte Alakól orta ǵasyrda «Gýrgenor», «Alaqtakól», «Alateńiz», «Alaqta» dep atalǵanyn jazady, taǵy birinde Alakól «Túrge-Nur» dep te atalǵany aitylady. Ol mońǵol tilinde «kópir-kól» degen maǵyna beredi. Jergilikti halyq «kóldiń aty onyń túsine bailanysty qoiylǵan» degenge kóbirek ilanady. Rasynda bir qaraǵanda onyń túsin ajyratý qiyn. Kóldiń kókjiekpen tustasqan jaǵy qoiý kók bolyp kórinse, ortasy kók-jasyl, al jaǵasy ashyq kók túske boialyp jatady. Oǵan qosa aq jaldy tolqyndar kóldiń túsin taǵy túrlendire túsedi. Alakól ataýyn ondaǵy usaq kólderdiń de ártúrliligimen túsindirýge bolady. Alakól-Sasyqkól kólder júiesi Qoshqarkól, Alakól, Sasyqkól, Jalańashkól, Alakól, Sasyqkól, Qorjynkól, Uialy siiaqty kólderden turady. Sasyqkóldiń túsi – kók, Qorjynkól – sary tústi, Jalańashkól – tunyq ári alystan surǵylt jáne ashyq kók túste kórinedi. Bir qyzyǵy: bul kólder júiesi kóne teńizdiń qaldyǵy retinde sanalady. Degenmen, bul jerdegi Alakólden basqa kólder – tushy, al Alakóldiń sýy – tuzdy. Bir teńizdiń qaldyǵy bolyp sanalatyn kólderdiń ártúrliligine qairan qalasyń. Taǵy bir aita ketetini, Sasyqkól men Qoshqarkól balyq sharýashylyǵyna yńǵaily bolsa, Jalańashkól dertke daýa beretin shipaly sýymen mártebeli. Al Alakól – eń irisi jáne sýynyń quramy, túsi, tipti ornalasqan oipatyna deiin ózgeshe.
Alakól – eski tarih ordasy
Jońǵar Alataýy men Tarbaǵatai taýlarynyń ortasynda ornalasqan Alakól Jibek jolynyń boiynda, Shyǵys pen Orta Aziiany jalǵastyrǵan Jońǵar qaqpasynda ornalasqandyqtan, jolǵa shyqqan jolaýshylar sol kezderden bastap kól jaǵasyn saialaǵan. Keiinnen jońǵar-qazaq soǵysynyń basym shaiqasy osy jerde ótti. Kóptegen ǵylymi derekterde Alakólde IH ǵasyrda Egipet saiahatshysy Salamat Tortýma, kishi Armeniia patshasy Gertým, Katolik dininiń monahy Plano Korrini jáne frantsýz elshisi Gilom Rýbrýk bolǵan. Bul jaily 1968 jyly shyqqan S. Arkovtyń «Idýshie k vershinam» degen Shoqan Ýálihanov týraly jazǵan kitabynda derek keltiriledi. Alakóldi Eýropa elderinen alǵash bolyp, 1840 jyly
G. Karelin, A. Shrenk, T.Ý. Atkinson, E. Kovalevskii, A. Vlangash, A.Gýmbold, S. Tian- Shianskii, A. Prejevalskii sekildi ǵalymdar zerttep, óz eńbekterine arqaý etken.
Alakól oipaty ejelden-aq saiasi-ekonomikalyq mańyzy bar aýmaqtyń biri bolǵan. Sebebi, joǵaryda aityp ótkenimizdei, bul jerden Uly Jibek jolynyń mańyzdy bir tarmaǵy ótip, Shyǵys pen Batysty bailanystyrǵany aian. Qazirgi kúni aimaqta arheologiialyq jumystar júrgizilip jatyr. Bul aimaqtan tabylǵan jádigerler el tarihynyń naqtylanýyna kóp úles qosatyny anyq. Arheolog ǵalym Á.T.Tóleýbaevtyń bastaýymen ólkede kóptegen zertteýler júzege asyp keledi. Bastapqyda qola-saq kezeńine tán tarihi eskertkishterdi zertteýmen ainalysqan arheologiialyq ekspeditsiia sońǵy 5 jylda ortaǵasyrlyq eskertkishterdi de zertteýge den qoia bastady. Nátijesinde Alakól kóliniń ońtústik jaǵalaýynda tizbektele ornalasqan birneshe ortaǵasyryq qalalar zerttelinip, ólke tarihyna qatysty mańyzdy maǵlumattar alyndy. 2012 jyly alǵash Alakóldiń ońtústik jaǵalaýy, Asýsai asýynyń eteginde ornalasqan ortaǵasyrlyq Asýsai qalasyna arheologiialyq qazba jumystary júrgizilip, birshama málimet beretin materialdar alynǵan. Alakól aimaǵyna júrgizilgen barlaý jumystary barysynda onnan astam ortaǵasyrlyq qala jurttary tabylyp, sonyń ishinde úsh qalaǵa arheologiialyq qazba jumystary júrgizildi. Qala ornynan óte kóp mólsherde keramikalyq buiymdar shyǵyp, olardyń ǵylymi sipattamalary berildi. Zertteýge túsken keramikalyq buiymdardyń kópshiligi Alakól aýdanyna qarasty, Qabanbai aýylyndaǵy Qabanbai batyr atyndaǵy tarihi-etnografiialyq mýzeige tapsyryldy. Arheolog ǵalymdar tabylǵan zattardyń qandai mádenietke jatatynyn jáne kimge tiesili ekenin anyqtaý úshin usynys bildirip jatyr.
Qaramoinaqtyń tańdaýy – araldy kólde
Siz kóldiń tóbesinen qarap kórdińiz be? Kólge jaqyn kelseńiz, jaǵalaýdy eki metrdei biik jyra qorshap tur. Jaǵaǵa jetý úshin sol eki metr jyradan tómen túsýińiz qajet. Jergilikti halyq buny «tolqyn tistegen» dep ataidy. Kúzde, kóktemde tolqynnyń biiktigi 2-2,5 metrge jetedi. Sý tolysyp, daýyl turǵanda tolqyn kóterilip, jyrany «tistei» beredi, al jyra jyl sanap qurlyqqa qarai «shegine» beredi.
Alakól teńiz deńgeiinen 343 m biiktikte jatqan aǵynsyz, tuzdy kól. Kólemi 2 myń sharshy shaqyrymdy quraityn sý kólemi kóbeiip, úsh metrge kóterildi. Kóldiń aýmaǵy salystyrmaly turaqty gidrologiialyq rejimdi, álemdik mańyzy bar ǵajaiyp gidrofaýna men gidroflorany sipattaityn tarihi qalyptasqan sýly-batpaqty keshendi qalyptap jáne ǵajaiyp sirek kezdesetin sýly-batpaqty qustardyń uia salatyn jáne mekendeitin aimaǵyn qamtidy. Qara qurlyq pen Ońtústik-shyǵys Aziiadan ushyp keletin ekzotikalyq qustar osy Alakólde uialaidy. Jaǵalaýyndaǵy qalyń qamysta qaban, kemirgishterdiń birneshe túri jáne sútqorektiler meken etedi. Aimaqtaǵy sýy eń mol Tentek ózeniniń atyraýy – qus patshalyǵyna ainalǵan. Munda erte kezden buira jáne kúlgin birqazandar, aqqý, úlken sýquzǵyn, qalbaǵai, baqyldaq qutan, kól shaǵalasy, qyrqyldaq shaǵala, áýpildek, tartar, t.b. qus túrleri ushyp kelip, balapan shyǵarady. Al, Alakóldiń araldaryna relikti shaǵala uia salady.
Relikti shaǵala, qara moinaq shaǵala (lat. Ichthyaetus relictus) – shaǵalalar tuqymdasyna jatatyn qus. Bul qarǵadai ǵana qus Halyqaralyq Qyzyl kitapqa engen. Qazaqstanda tek Alakóldiń aralynda ǵana uialaidy. Tamyz aiynda Shyǵys Aziiaǵa ushyp ketedi. 1976-1994 jyly Relikti shaǵalanyń jalǵyz qorazy Almaty haiýanattar baǵynda ustaldy.
Álemniń eki-úsh jerinde ǵana kezdesetin shaǵala kóne mamonttarmen birge mekendegen qus dep esepteledi. Ony jergilikti turǵyndar syrtqy belgisine qarap, «qaramoinaq shaǵala» dep ataidy. Latynsha «Relict» degen sózdiń maǵynasy jurnaq, qaldyq, ejelden beri tirshilik etip, búginge deiin jetken, tabiǵatta sirek kezdesetin janýarlar men ósimdikter degendi bildiredi. Ult maqtanyshy Muhtar Áýezovtyń uly, ornitolog ǵalym Ernar Muhtaruly Áýezov (1943-1995) alǵash ret relikti shaǵalany taýyp, oǵan ǵylymi sipattama berdi. Onyń ashqan bul jańalyǵynyń zoologiia ǵylymynda mańyzy óte zor. Shaǵalanyń bul túri dúniejúziniń úsh-aq aimaǵynda, iaǵni Mońǵoliiadaǵy Edzingol kólinde, Reseidiń Býriat jerindegi Borei-Týrei kólinde jáne bizdiń elimizdegi Alakólde ǵana uia salyp, balapan órbitetini naqty ǵylymi túrde dáleldendi. Ernar Áýezov bul shaǵalanyń tirshilik áreketterin jan-jaqty zerttep, 1980 jyly Máskeý qalasynda kandidattyq dissertatsiiasyn qorǵady. Óte sirek kezdesetin shaǵalanyń bul túrin qorǵaý maqsatynda 1971 jyly Alakól alqabynda «Relikti shaǵala» dep atalatyn aimaqtyq máni bar ornitologiialyq qoryqsha uiymdastyryldy. 1978 jyly Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń arnaiy qaýlysymen respýblikalyq máni bar «Relikti shaǵala» zoologiialyq qoryqshasy dep ózgertildi.
Onyń dene turqy ózge shaǵalalardan sál kishileý. Relikti shaǵala kóbine araldardaǵy sý aidyndaryna jaqyn jaǵalaýlarda kezdesedi. Uialaryn jerge shaǵyn shuńqyr qazyp, túbine qaýyrsyndardan jumsaq tósenish jasap jumyrtqa salady.
1990 jyly qaramoinaq shaǵalanyń sany tipti azaiyp ketken. Kei jyldary olardyń birneshe juby uia salsa, keide uia salmaityny da belgili bolǵan. Qustyń bul túri óte qatań qorǵaýdy qajet etedi jáne ony saqtap qalýdyń ǵylym úshin mańyzy óte zor ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Qaramoinaq shaǵalanyń bir bóligi 1991 jyly kól shaǵalasymen býdandastyrylyp alynǵan býdan haiýanattar parkinde tirshilik etýde.
Sonymen qatar, ólkede Qyzyl kitapqa engen balyqtyń túrleri men sútqorektiler mekendeidi. Olardy qorǵaý maqsatynda «Alakól» tabiǵi qoryǵy jumys istep jatyr.
Kól Qytaidaǵy Ebinul kóliniń tsiklondarynan paida bolatyn Ebi jeliniń áserine ushyraǵan. Alakólde kóptegen iri kólderge qaraǵanda tolqyn biigirek ári jii soǵady. Bul týristerdiń demalý ýaqytyn kóp qysqartady. Sonymen qatar, Alakóldiń ústindegi tsiklondardyń áserinen Ebi jeline qarsy Saiqan (keide qubyla jeli dep te atalady) soǵady. Jońǵar qaqpasynda kezekpe-kezek batystan shyǵysqa, shyǵystan batysqa qarai úzdiksiz jel soǵyp turady. Osy Jońǵar qaqpasyna jel energiia stantsiiasyn ornatsa, álemdegi JES-larynan alynatyn energiianyń 80 paiyzyn shyǵaratyn stantsiianyń qýatynan kóbirek bolatyny dáleldengen edi.
Sýy da, jeli de, jeri de, taýy da qasietke toly kólge endi-endi halyq aǵyla bastady. Buryndary tek jaqyn aimaqtardaǵylar ǵana demalatyn jerge endi shetel asyp keletinder kóbeidi. Kóbine Reseiden aýrýyna em izdep keletin týrister sany artyp keledi. Sý quramy teńiz sýymen birdei ekeni dáleldengen edi. Mendeleev kestesiniń elementteriniń bári kezdesetindigi de osydan bolsa kerek. Kól quramy jaǵynan Qara jáne Óli teńizderge uqsaidy. 1 litr sýda 9-10 gramǵa deiin mineraldy tuz jáne rodon siiaqty himiialyq elementteri aiaq-qol men býyndary aýyrǵandarǵa jáne quiańy barlarǵa, súiek syrqattaryna shaldyqqandarǵa, júike aýrýlarymen aýyrǵandarǵa paidasy bary dáleldengen. Kólde ftor men bromnyń deńgeii de joǵary. Sýdyń quramy 7% iodtan turady, bul kóldegi tuz ben aýa tynys alý joldaryn jaqsartýǵa kómektesetin kórinedi. Sonymen qatar barlyq teri aýrýlaryna, ártúrli dene jaraqattarynyń tez jazylýyna kómegin tigizetinin el erte bilgen. Eger sý bolmasa, laily-batpaqty «jabaiy kýrorttar» da bar. Ony keide «shoshqa kýrort» dep te ataidy. Tuzdy ári mineralǵa bai balshyqty ústińizge jaqsańyz, teri jáne býyn aýrýlaryn umytýyńyzǵa da bolady. Osyndai jaýhar kóli bar qazaq jeriniń qasietinen ainalasyń. Antaliaǵa qydyrǵan aǵaiyndarǵa Alakóldiń qadirin jetkize almai júrgenimizge nalisyń. Dáiim qaqpamyz buzylmasyn!
Abzal SÚLEIMEN, aqyn
