Qazaqtan shyqty deitin paiǵambar joq,
Bizdiki əýlielik əri asqanda...
E. Raýshanov
Bir nərse aqiqat: pendeni parasat biigine súirep shyǵaratyn da, haiýandyq həlge túsken pendeni «uiyqtan» shyǵaratyn da – cenim. Jaratqannyń bar ekenine, onyń tylsym qudiretine sheksiz sengen qazaq əýlie-əmbielerdiń Alladan kelgen muǵjizalaryna, Təńir kózi túzý túsken kieli jan ekendikterine həm olardyń súringendi demep, suraǵanǵa ǵaiyptan kómek beretinine shúbəlanbaǵan. Múbəda, ol Əýlieńiz ózi –
batyr, ózi – səýletshi, ózi – abyz-ustaz bolsa she?! Ərine, ulys túgili, Ultqa uran bolyp kete barary sózsiz.
Biz búgin shama-sharqymyz, qadari-həlimiz jetkenshe «El iesi, jer kiesi» (Əbish) pir Beket ata jóninde az-kem oi qozǵaǵaly otyrmyz.
Ǵumyr keshken jyldary naqty belgisiz danagói, aǵartýshy, abyz Beket Myrzaǵululy HÚIII ǵasyrda ómir súrgen delinedi. Ústirt, Atyraý jerin mekendegen, Adai teginen (Qosqulaq rýynan) shyqqan ol jas kezinen qolyna qarý alyp, jaýgershilikte kózge túsip, el ishinde Er Beket atalyp ketken. Keiin sopylyq din jolyna túsip, Hiýadaǵy medresege oqýǵa baryp, Paqyrjan supynyń aldyn kóredi. Qoja Ahmet Iassaýi mektebiniń shəkirti Beket atanyń Mańǵystaý, Ústirt, Jem boiynda bes meshiti bar. Adai men túrkimenniń shekarasy Beineýden meshit saldyryp, qaraqalpaqtan molda ustap (ólketanýshy E. Ómirbaevtyń deregi boiynsha), adaidyń tentegin tyiyp, tilin syndyrmaqqa osy óńirdegi alǵashqy mektepti ashady. Ulýtasty shatqalǵa qashalǵan bul meshit Beineý kentiniń ońtústik batys jaǵynan 20 km jerde, kiiz úi túrinde jasalǵan. Shaǵyn tórt bólmeden turady. Munda Beket atanyń úsh urpaǵy jerlengen. Budan keiingi tórt meshittiń biri – Jem boiyndaǵy Aqmeshit, ekinshisi Aral jaǵasyndaǵy Baialy jerinde, úshinshisi – Bozashy túbegindegi Tobyqty meshiti, barshaǵa eń tanysy əri búgingi kúnge deiin jaqsy saqtalyp kelgen úshinshisi – Ústirttiń batys jaǵasyndaǵy, Oǵylandydaǵy meshit.
Ońtústik Ústirttiń Mańǵystaý oiysyna tirelgen bir tumsyǵynyń úzilip qalǵan shoqysyna qashalǵan úsh bólmeden turatyn bul meshitte Beket atanyń, nemeresi Murynnyń, joǵary bólmeniń birinde qyzynyń múrdeleri jerlengen. Bul meshit qazir áýlieli, kieli meken dep, jylyna san myńdaǵan táý etýshilerdiń nysanyna ainalyp úlgerdi. Osynaý keýdesi shejirege toly ker dalanyń bir qiyryna ornalasqan, aýyzeki derekter boiynsha arhitektýralyq jobasyn Beket atanyń ózi jasap, urpaqqa ónegeli bilim, imani ilim berýdi maqsat etken meshittiń san daýyldy mezgilden aman-esen búginge jetýiniń ózi hikmet dersiz. Elimizdiń túkpir-túkpirinen medet tilep, Pir Beket arýaǵyna taǵzym etýshiler jyl ótken saiyn artyp keledi. Elimizden ǵana emes, shetelderden de keletin týrister sany mol.
1867 jyly Ústirtte bolǵan ekspeditsiia múshesi A.O.Diýgemel Beket atanyń Eski Beineýdegi Aqmeshiti jaily: «Beket Qandyr alqabaǵyndaǵy Jem jaǵasynda. Aqmeshit odan 6 km qashyqtyqta. Aq bor tóbeniń betinen qasqyrdyń úńgirindei tesikke bir adam zorǵa siyp, 3 qulashtai úńgirmen júrgende, diametri 2 jarym qulash, biiktigi kisi boiyndai dóńgelek kiiz úi formasyndaǵy úi – meshitke kiredi. Syrtta qudyq bar. Onyń oń jaǵynda taǵy bir bólme, osylardyń arasynda syryq tur. Jemdegi Aqmeshitti budan 50 jyl buryn salǵan. Beket bos ýaqytynda er balalardy oqytqan. Ózi dinge qatty berilip, sopylyq jolǵa túsken» degen derek beredi. Beket týraly tarihi málimetter tym az. El jadyndaǵysy, adai qazaqtarynyń əýlie dep erekshe qadirleitin Beket ata jaily san túrli el ańyzdary ǵana.
Bala kúnimizde anamyzdyń kóz aldymyzda túrli qiyndyqtarǵa, qiyndyqtardy qoiyńyzshy, kún kúrkirep, aspan «óz qursaǵyn ózi jaryp» (Omarǵazy), najaǵai oinaǵanda «Bissimillə. Bissimillə. Iə, Beket ata, qoldai gór!» dep duǵa tilep otyratynyn talai kórdik. Aýyl shaldarynyń dana kókirekterinde sýále shashqan Beket ata jaily juparly áńgimelerin tyńdap óstik. Biz de sendik. Əli senemiz de!
Al, dəl búgin ulttyq immýnologiianyń quryp, «tehnologiia sasyǵan ozbyr formatsiia aiaýsyz basyp-janshyp tastaǵan» (Tynyshtyqbek) jastardyń kóp taraýly joldy kórip eseńgirep-məńgirip qalǵany ras. Məńgiretindei-aq jóni bar. Dálel úshin sizdiń aldyńyzǵa birer sóz usynyp kóreiin.
Jyl kóleminde BAQ betterinen Berik Myńjasar atty «jańalyq ashqysh danyshpannyń» «Beket ata Fontamas pa?», «Beket ata, siz kimsiz?» degen eki maqalasyn (maqala deýge de aýyz barmaidy) oqyp shyqtym. Avtor óz sózinde (eger, óz sózi bolsa) Bekettiń Qaraman-ata basyndaǵy túrkimenmen anttasý kezinde aqqý bolyp ushatyny jóninde: «Sóz joq, munyń bəri – frantsýz komediiasyndaǵy fantomassha qubylýy aqylǵa simaityn nərse. Beket atany dəripteýshiler qalyqtap ushyp bara jatqan pirdi beineleitin videony nemese fotony kórsete almaidy... Sondyqtan «Qadariia tariqatynyń piri Beket ata ushqan joq» dep senimmen aita alamyz» dep kósilipti.
Ne deiik?! Iə, iə, ne deýge bolady? Óz erki, demokratiialy qoǵam deiik pe? Əlde, bul avtordyń qandai aýrýmen aýyratynyn izdeiik pe?! «Sóz qadiri – óz qadiri» degen babadan qalǵan asyl túiindi osy jerde qoldanaiyq. A. Smanov syndy QMDB «usynǵan» moldalarǵa da osy danalyqty tý eteiik.
Al əýlie Beketti Naqshbandiia tariqatyna jatqyzyp, Beket pen Hazireti Erjannan soń ózi «ornalasqan» Qurbanəli Ahmed syndylardy qaitsek kerek? «Men qaýip etkennen aitamyn» dep zarlaǵan Murattardyń qaýipi osy «bas-basyna pir bolǵandar» ǵoi...
P.S: Ǵylymnyń ózi ərýaqqa, kie, əýliege senip, «Agiologiia» atty ǵylym salasyn ashty. Sol tilde sóilesek, agiologiia ǵylymynda «qasietti kúres» atalatyn termin bar. Eki qasiet iesiniń bir-birimen qudiret synasýy əý basta-aq bar dúnie. Grek əýliesi Karambolis pen Muhammed paiǵambardyń saiysy, Býdda úmbetteri Mahadeo men Lamanyń ərýaq salystyrýy. Ərige barmai-aq Ə. Kekilbaevtyń tarihqa negizdelgen, kúi bolyp jazylyp shyqqan «Kúi» povesindegi Temirbaba əýlie men Shopan atanyń saiysy. Sondaǵy, Temirbaba əýlie aqkóbik atqan kókteńizge qoiyp ketkende teńiz qars aiyrylyp, aiaǵy tigen jerdiń qara jer bolyp qala beretini bar emes pe?! (Aitpaqshy, dəl osyndai muǵjiza Beket atanyń Eset batyrdyń aýylyna kórise baryp, qaityp kele jatqan jolynda bolady. Jem ózeni ekige jarylyp, ótýge mursat beredi).
Beket ata jaily derektiń azdyǵyn aita keteiik. Biz tereń kóldiń bir tamshysyn ǵana sóz etkendei boldyq. Ony izdeý, jinaý jolynda jas urpaq moinyna artylar júk jeńil emes. Bekettaný – qazaqtaný ǵylymynyń bir salasy. Óz ultyn tanymai, ózge jurtty tanimyn deý ábestik. Eger kimde kim áýlieli meken Mańǵystaýǵa jol tartar bolsa, onda Beket ata basyna soqpai ketpeýi tiis. Siz ol jerde óz aryńyzdyń aldynda jalǵyz qalyp, ótken ómirińizge taldaý jasaisyz. Arailap atqan tańdarǵa raqmet jaýdyrasyz. Bálkim, qazaq bop týǵanyńyzǵa maqtanasyz. Bálkim, óz ómirińizdiń zyryldap ótip bara jatqanyna nalisyz. Áiteýir bos qaitpaisyz. Ómirińizge jeter taǵlym alyp qaitýyńyz da múmkin. Bul ólke – Beket ata rýhymen nurly.
Edilbek DÚISEN, aqyn
