Aian arqyly qonǵan qasiet (qaz-qalpynda)
Aýdandyq aýrýhanaǵa baryp em-domyn alǵanymmen ýaqytsha áser berip, degendei saýyǵyp kete almadym. Oń jaǵyma qisaiǵan qalypta, aiaqty sylti basatyn boldym, kiim kiiýdiń mashaqaty bir bólek, sóitip, kúnnen-kúnge aýrýdyń azaby janyma qatty batty.
Sodan, «Surai-surai Mekkege de barasyń...» degen úlkenderdiń támsilindei inim Qalibek arqyly Astanada halyq medetsinasymen emdeitin Fatima ápkei basqaratyn emdeý ortalyǵynyń meken jaiyn taptyq. Kópten beri aýrýy janyna batyp júrgen kelinim Aizada ekeýmiz kóp oilanbastan poezǵa bilet alyp tartyp kettik. Astananyń «Nursultan-1» temirjol beketinen quda bala Talǵat, súikimdi qyzy Nurai ekeýi qushaq jaiyp qarsy aldy.
On kún buryn jazylǵan kezegimizge bir saǵat ýaqyt qalǵanda atalmysh, Seiitbekova Fatima Saǵynbekqyzy basqaratyn «Ai» densaýlyq saqtaý ortalyǵyna (Astana, B.Momyshuly-23) kelip, kishkentai ǵana súikimdi, taldyrmash qyz Madinanyń qabyldaýynda otyrdyq.
Kópten kútken kezegimiz de keldi. Ózin «Aijan» - dep tanystyrǵan dóńgelek júzdi, ádemishe kelgen, kózi botanyń kózindei tolyqtaý kelinshektiń sońynan erip aiaqty sylti basyp júre berdim. Ózimmen birge alyp barǵan rentgen diagnozy jazylǵan jáne nevropatolgtyń emdeý taǵaiyndaǵan qaǵazdaryn usyndym. Ol qaǵazdarymdy shetke ysyryp qoidy da:
--- «Bizder diagnozdy ózimiz qoiamyz...» dep, aýrýlarǵa laiyqtalǵan arnaiy ústelge etpetimnen jatqyzyp, jumysyna kiristi. Kúbirlep aitqan duǵa sózderi emis-emis qulaǵymda, quimyshaq súiekten bastap, segizkóz, shúidege deiingi arqa omyrtqalarymdy, sodan keiin eki jaýrynnyń asty men eki búrektiń ainalasyn qoldarynyń ushymen asyqpai júrgizip shyqty. Qolynyń biotogy bar ekeni birden sezildi. Qaǵaz ben dápterin ashyp belgilep otyrdy da, bolǵan soń, sypaiy ǵana jymiyp:
--- Kiinińiz - dedi.
Odan soń qasyndaǵy ústelge shaqyryp, otyrǵan soń eki jerden jańa óspeniń (gryja) bastalǵandyǵyn, al, bel omyrtqadaǵy óspege keminde 5-6 jyl bolǵandyǵyn jáne qosymsha asqazannyń durys jumys jasamaityndyǵyn, júrekke barar qan tamyrdyń, júike talshyqtarynyń qysylýy áserinen alqyný bar ekendigin, taǵy basqa da aýrý belgilerin baiqaǵandyǵyn muqiiat túrde qolmen qoiǵandai etip aityp berdi. Taza qazaqy, qarapaiym tilde, psihologiialyq turǵydan da óte saýatty túrde qyzmet kórsetkeni tań qaldyrdy.
Álgi kúndelikti bizder emhana, aýrýhanada kórip júrgen – aýrý kórse jiyrylyp, shekeden qarap sýyq qarsy alatyn, aldyna kelgen naýqastan góri krahmalǵa qatyrylǵan aq halatyn kóp qaqqayshtai beretin «zamanaýi dárigerlerge» (árine, bári dep otyrǵan joqpyn) múlde uqsamaidy. Odan qalsa, ózinen basqa eshkim túsinbeitin «shimai shatpaqty» bar yntasyn salyp «bilgish dáriger keiipte» toltyratyn, pálen myń teńgege kerek, kerek emesine qaramai dári jazyp beretin, amal bolsa erteń nemese «Úsh kúnnen keiin kel!» - dep, tyjyrynyp shyǵaryp salatyn bazbireý «dárigerler» siiaqty emes... Bul jaǵdaiatty táni aýyryp, dárigerdiń kezegin saǵattap saryla kútken, janyna shipa izdep baryp taýy shaǵylyp qaitqan, jumyr basty pendelerdiń bári birden túsinedi ǵoi - dep oilaimyn.
Sodan ne kerek:
--- Qarsy bolmasańyz, emdeý sharalaryn búginnen bastaiyq- dedi, sabyrly qalpynda.
Men, birden kelistim. Jáne bir tań qalǵanym, myń-myńlap aqshaǵa satyp alatyn – ókil, dári, sistema izdep dárihana aralap tentiregen joqpyn. Tek qana qolmen ýqalap (massaj) emdeý tásilderin qoldanady eken. Baǵalary da qoljetimdi. Jaǵdaiyńdy aitsań baǵasyn da túsirip beredi. Bizdegidei sazaryp, qatyp-semip qalǵan eshteńe joq. Kádimgi aldyna kelgen aýrýdyń jai-kúiin adami tilde túsinip, qas-qabaǵyna, jaǵdaiyna qarap, qyzmet jasaýshy naǵyz «Aq halatty, abzal jandar!» eken. Basqa bir álemge tap bolǵandai bolyp, ishtei tańdanǵanym sonsha, 3-4 kúnge deiin óz kózime ózim senbei júrdim.
Joq, ýaqyt óte kele senbeske lajym qalmady. Jáne osy mekemeniń basshysy Fatma ápkeidiń óziniń qan qysymy qatty kóterilip tursa da, kezek kútip otyrǵan bizderge kelip:
«... Densaýlyǵynyń bolmai turǵanyn, sonda da 3-4 adamdy, aýrýlary aýyr degen, qabyldaitynyn jáne basqa kisilerdiń túsinistikpen qaraýlaryn ótinip suraǵany da», adagershilikti pir tutqan tárbieli, tekti jan ekendigin aitpai-aq túsindirip ótkendei boldy.
Alǵashqy tanystyqtyń ózinde-aq, jarqyldai sóilegen ashyqtyǵy men qarapaiymdylyǵy birden unady. Árbir naqty dáiekter keltire sóilegen sózinen adam aǵzasynyń bilgiri, óz isiniń sheberi ekendigin aitpai-aq túsinesiz. Sebebi, saýsaq ushtary arqyly aýrýyńyzdyń qai jerde ekenin, deneńizdegi qai aǵzamen bailanysy baryn jáne qandai keri áseri bar ekendigin de kózben kórip, qolyna ustap turǵandai dál aityp, diagnozdy qoiady. Sóz yńǵaiynan baiqaǵanymdai Fatima ápkeige bundai erekshe emshilik qasiet qan men atatek arqyly berilgen eken.
Qai kezde barsańyz da náziktigi men erkeligi ón boiyna jarasqan, kishkentai ǵana júzi jyly Mádina qyz kúlimdep qarsy alady. Kúni boiy - Shymkent, Taraz, Tashkent, taǵy basqa Qazaq eliniń ár túkpirinen kelgen kishkentai búldirshinnen bastap, egde tartyp taiaqqa súiengen barsha naýqastarǵa quraq ushyp qyzmet jasap júrgeni.
Al, Aijan emshiniń biotogy bar qoldary jasaǵan emdeý sharasynan keiin deneń sergip, aýrýdy umytasyń. Keýdeń daladai bolyp, tynysyń keńeiip janyń shirkin bir jadyrap qalady. Birde, kezekti emdeý sharasynan keiin jazý ústeliniń ústindegi túrli-tústi qaǵazdarǵa kózim tústi. Jáilap alyp oqyp kórsem «Alǵys hattar» men «Sertifikattar» Ahmetova Aijan Muqashqyzynyń adal eńbeginiń nátijesinde ár jyldary alǵan marapattary men jetistikteri eken. Demek, óz isiniń mamany degen sóz. Ármen qarai eski tanystardai sózimiz jarasyp, tipti birge ósken qurdastai bolyp kettik.
Jaqyn tanystyqtyń arqasynda kúnnen-kúnge Aijan emshiniń men bilmeitin qyrlary da ashyla bastady. Endi, qysqasha ǵana jýrnalistik zertteýmen bul kisiniń emshilik qyzmetine qysqasha sholý jasap óter bolsaq, birshama qyzyqty tyń málimetterge qanyq bolasyzdar. Máselen, Ahmetova Aijan Muqashqyzy jáiden jái adam emes eken, ol kisi kásibi «Halyq emshisi». Bul kásip salasyna 2009 jyly túsinde aian berýi arqyly kelgendigi týraly ózi bylai dep baiandaidy:
«...Birde tús kórippin. Túsimde aspannan kóp altyn jaýǵan eken. Sol altyndardy kóp qylyp etegime jinap alyppyn. Bir aq saqaldy ata kelip:
---«Balam, altynyńdy tók! Qolyńdy jai bata bereiin»- dedi.
Men jinaǵan altynymdy tógip, qolymdy jaidym.
--- «Qol jaiǵanyń em bolady, búginnen bastap adam emdeisiń!» dep, jańaǵy ata bata berdi de ǵaiyp boldy» deidi, sol bir ómirinde óshpestei iz qaldyrǵan ǵajaiyp tylsym kezeńdi esine alyp, baiaý kúrsingen emshi.
Sál únsizdikten soń, arqama suiyq maidy seýip aldy da áńgimesine qaita kiristi:
Men ýqalap emdeý (massaj) ádisimen burynnan beri ainalysýshy edim. Mine, osy bir ýaqiǵadan keiin em alýǵa kelgen adamnyń qai jeri aýyryp, ne mazalap júrgeni, qandai máselemen kelip turǵanyn belgisiz bir túisik arqyly ishtei sezip turatyn boldym. Es bilgen kishkene kúnderimnen bastap qazirgi kúnderim de dál kinodaǵy kadrlar lentasyndai tizbektelip kóz aldyma kele qalady. Keibir joly bailanyp, túrli kesir-kesapatqa ushyraǵan, ólim aýzynan qalǵan adamdardy birden seze qoiamyn. Emdeý barysynda ondai adamdardyń ón-boiyn alastap qosymsha em jasaityn boldym. Mysaly, túsiniksiz tyqyr, jaman tús kórip shoshyný, kei úilerde bereke ketip urys-keristiń beleń alýy nemese jas ólim bolǵan jaǵdaida úidi, adamdy qamshymen, táspimen alastaǵan durys. Óstip alǵashqyda ózimdi óń men tústiń arasynda júrgendei kúi keshetin edim.
Al, dýlanǵan adam kelse óz-ózimnen tynyshsyzdanyp, arqa-basym qurysyp, dem jetpei qysylyp qatty qinalamyn. Oilap qarasam buryndary bundai nársege onsha mán de bermei, kóp sene bermeitin edim. Kóz kórip, kóńil sendi, qara dýanyń bar ekendigine. Birtindep naýqastyń aýrý jerlerin tap basyp, diagnozyn da qoiatyn deńgeige jettim-dep, sózin bir túiindep alyp, ármen qarai jalǵastyrdy.
«Sodan ýaqyt óte kele osynaý emshilik jolǵa birjola bet burǵanymdy ózim de bilmei qaldym. Aldyma dertine daýa izdep kelgen naýqastardyń kóńiline úmit otyn jaǵyp, ómirge degen qulshynysyn arttyý úshin ártúrli syrqattardy emdeýdiń bir emes, birneshe tásilin meńgerdim. Máselen, atap aitsam:
--- Aýrý boiyndaǵy ziiandy energiiany duǵa oqyp qaitarýmen qatar, alastap tazalaimyn, ýqalap emdeýmen (massaj) qatar alaqannyń biotogymen, otpen emdep ǵana qoimai, qazaqtyń dástúrli emi úzbeni (qima) de meńgergenmin. Taǵy bir túnderde aq saqaldy ata aian berip qandai núktege bankini qalai qoiyp, qalai qan alý kerektigin úiretkendei eles berdi, dál sol túsimdegi aianda kórsetkendei etip qazirgi kúnderi hidjama jasap, ine de salamyn.
Jáne de qan qysymy, gemoglobinniń tómendeýi, shyjyńdyq, til-kóz tiiýge ushyraǵandardy men bassúiektegi qan qysym, aiaq-qoldyń qaqsaýy taǵy basqa da túrli dertterden de kóptegen naýqastardy emdep jazyp qatarǵa qosyp, saýabymen qatar alǵysyn da aldym-deidi, aq halatty abzal jannyń biri emes biregeii – atalmysh Aijan emshi.
Minekei, aǵaiyn oilamaǵan jerden aýrýyma shipa izdep baryp, syrqatymnan qulan taza aiyqqan men de Aijan emshiniń boiyndaǵy tylsym kúshi men óz isiniń biliktiligine, kishipeiildiligine tánti boldym.
Aýrýdyń azabyn tartyp, dertine shipa izdeýshi júzdegen úlken-kishiniń shynaiy júrekjardy alǵysyna bólenip, qurmetine ie bolǵan sizderdei «Halyq emshileriniń» bolǵanyna Táńirge táýbe aitamyz.
Myń alǵys, sizderge – Fatima ápkei, Aijan emshi-dep, kóńil kókjieginde zor rizashylyqtan týyndaǵan qysqasha áńgimemdi osymen aiaqtaimyn, qurmetti oqyrman!
PY: SY:
Sóz sońynda Móldir qudaǵiǵa, kishi quda bala Qýandyq pen jubaiy Áselge, sol Astanada turatyn jýrnalist inim- Qanat Mámetqazyǵa da kórsetken qurmetteriń men syilaryńa, qoldaýlaryńa aq júregimmen zor rizashylyǵymdy bildiremin! Sizderge, ómirdegi bar jaqsylyqty tileimin!
Qali Ibraiymjanov, Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi
