– Máskeýde ómir súrip jatqanyma eki jyl. Sóz joq, biz Máskeýde oqyp jatqan jyldar – Reseidiń ózge memlekettermen saiasi shielenisi kúsheiip, ekonomikasyna keri áser etip, rýbldiń quny kúnnen kúnge túsip jatqan ýaqyt. Meniń maqsatym – sapaly bilim alyp, ózimdi shyǵarmashylyq turǵydan shyńdaý. Álemdegi eń úlken megapolistegi ekonomikalyq-saiasi máselelerge bailanysty dúkenderdegi azyq-túliktiń kúnnen kúnge qymbattaýy – stýdentterdiń qaltasyna salmaq salyp jatqany anyq.
Bir baiqaǵanym, orys biligi bolsyn, ziialylary bolsyn saiasat pen mádeniettiń arasyna «shekara qoiyp», mádenietti saiasattyń «salqynynan» qorǵai alady. Bir ǵana mysal: 2015 jyldy Resei «Ádebiet jyly» dep jariialady. Sosyn munda «Mádeniet jyly», «Ádebiet jyly» – bizdegidei jospar oryndaý maqsatynda, bolmasa, sheneýnikterdiń qaltasyn qampaitatyn joba emes, naqty ister jasalady.
Mysaly, bizdiń eldegi «Mádeni mura» baǵdarlamasy boiynsha shyqqan filosofiia jáne mádeniettaný kitaptarynyń on tomdyǵyn aýdarýǵa ýniversitette dáris beretin oqytýshylar da qatysqan. Kóptegen stýdentterdiń aitýynsha, oqytýshylar stýdentterine aýdarýǵa berip, keiinnen ózderi ústinen redaktsiialamaǵan. Nátijesinde, álem filosofiiasynyń kópshiligi qate aýdarylǵan. Birinshiden, stýdentterge aqsha tólemegendikten, olar nelikten aýdarýǵa tiis? Ekinshiden, aýdarmanyń aqshasyn ózi ǵana alatyn oqytýshylardyń stýdentterge óz jumysyn istetýge qandai quqy bar? Úshinshiden, bul kitaptar óz bala-shaǵasyna emes, qazaqqa, bolashaqqa qalatyn kitap edi ǵoi. Budan keiin álemniń injý-marjandaryn aýdarýǵa memleketten qarjy bóline me, joq pa, Qudai biledi. Estýimshe, filosofiia men mádeniettanýdyń on tomdyǵyn aýdarýǵa aýdarmashylarǵa jaqsy qalamaqy tólengen.
[caption id="attachment_10007" align="alignleft" width="184"]
Osy kitaptardyń bir tomyna marqum, erýdit Ámirhan Balqybektiń de aýdarmasyndaǵy maqalalar engen. Ámirhan aǵa qandai maqala jazsa da, búkil yntasyn, mahabbatyn salyp jazýshy edi ǵoi. Osy kitaptardy qolyna alyp, marqum qazaqtyń qazaqbaishylyǵyna, eń bolmasa, úkimet berip turǵan múmkindikti paidalana almaǵanymyzǵa qynjylyp edi. Munyń bárin ne úshin aityp otyrmyn, orystardyń ziialysy mundai bassyzdyqqa, saýatsyzdyqqa jol bergizbeidi. Bizde bári únsiz, bári nemquraily... Óz basym, bizdiń qazirgi ziialylar men qarapaiym halyqtyń oilaý júiesinen, tanymynan úlken aiyrmashylyq kórmeimin.
...Men eshkimge renjimeimin: biraq men de pendemin, shydap-shydap, bir kúni jarylýym ábden múmkin. Men eshkimge kektenbeimin: biraq maǵan kimniń jamanshylyq istegenin eshqashan umytpaimyn.
... Estelikterdegi Máskeý men shynaiy ómirdegi Máskeýdiń aiyrmashylyǵy – bul sizdiń qabyldaýyńyzǵa bailanysty. Maǵan Máskeýdiń mádenietin, jalpy mádeni ómirin zertteý unaidy. Sol sebepti, ýaqytymnyń kópshiligin áigili Tretiakov galereiasyn, Tolstoi, Dostoevskii, Gogol, Pýshkin, Chehov, Esenin, Býlgakov, Marina Tsvetaeva turǵan jáne basqa da mýzeilerdi aralap, teatrǵa barýǵa arnaimyn. Bul mýzeilerge qashan barsańyzda yǵy-jyǵy halyqty, sheteldik saiahatshylardy kóresiz. Óz basym, Máskeýdiń mádeni ómirimen jaqsy tanys bolǵandyqtan, 150-den astam teatry bar, áigili teatrlaryna kórermen bilet tappai júretin bul qalany «mádeni ómirinen ajyrap bara jatyr» dep aitpas edim.
[caption id="attachment_10103" align="alignleft" width="336"]
Akýnin shetelge ketpeidi
– Orys ádebieti dese, HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń belortasyna deiingi klassikter dáýiri kóz aldymyzǵa keledi. Tolstoidan Sholohovqa, Pýshkinnen Evtýshenkoǵa deiingi tutas iri tulǵalar álem ádebietinen ózindik oryn aldy. Qazir de kózi tiri Voznesenskiilerdiń býyny bar. Degenmen, solardan keiingi býyn týraly kóp aityla bermeidi. Orys ádebietiniń búgini degende, kimderdi ataýǵa bolady?
– Ózim Resei Halyqtar Dostyǵy ýniversitetiniń (RÝDN) ádebiettaný mamandyǵynda magistratýrada oqyp jatqandyqtan, jas ádebietshilermen jii áńgimelesem. Olardyń keibiri Akýnin, Pelevin shyǵarmashylyǵymen «aýyrsa», keibiri bulardy múldem moiyndamaidy. Degenmen, Akýnin, Pelevin jáne Tatiana Tolstaia, Sergei Gandlevskii (aqyn ári jazýshy), Vladimir Sorokin – Reseidiń qazirgi «modnyi jazýshylary». Bizdiń kafedra meńgerýshisi A.Kovalenko V.Pelevinniń shyǵarmashylyǵy týraly bir jyl boiy lektsiia oqydy, seminarda Pelevinniń roman, áńgimelerin taldadyq. Meniń jeke pikirimshe, Pelevinniń áńgimeleri taza ádebi dúnieden góri, pýblitsistikalyq janrǵa jaqyn, degenmen, ideiasy jaqsy. Mysaly, «Kod mira» – pýblitsistikalyq dúnie. Sabaq ústinde bul oiymdy da jasyrǵan joqpyn. Bir jaqsysy, munda oqytýshylar stýdentter men magistranttardyń jeke oiyn, pikirin tyńdap, óz pikirin aitady. Eger siz óz pikirińizde qalsańyz, sizdi óz pikirińizdi qorǵai alatynyńyz úshin, jeke tulǵalyq bolmysyńyz úshin qurmetteidi.
Alysqa barmai-aq qoiaiyn, bizdiń grýppadaǵy jas ádebietshiler de ylǵi bilim jarystyrady. Bizdiń elde kiim jarystyrý bar, kólik jarystyrý bar, úi jarystyrý bar, talant jarystyrý bar, biraq bilim jarystyrý joq. Tipti, eń qorqynyshtysy, bilim jarystyrý jas aqyn-jazýshylar arasynda da joq. Bizdiń kóptegen jas aqyn-jazýshylar «talant» degen tulparyn minip alyp, aldy-artyna qaramai shaba beredi, shaba beredi.
– Orys ádebietiniń bir shoǵyry – emigratsiialyq ádebiet. Olar – Býnin, Gazdanov, Nabokov, Brodskii, qaita oralǵan Soljenitsynderden quralatyn uzyn-yrǵasy 30-dan astam qalamgerdiń týyndylarynan turady. Pýtindik Reseidiń bolashaǵynan túńilip, shetel asyp jatqan qalamgerler bar ma?
– Jaraidy, bastapqyda sheteldegi ómiri aýyrlaý bastalǵanymen, Nabokov «Lolitasymen» keńestik júieni «jeńdi», moiyndatty, ómiriniń sońǵy jyldary aqshaly jazýshy Shveitsariianyń jaqsy qonaqúiinde on jeti jyl ómir súrdi, erkin shyǵarmashylyqpen ainalysty. Jany tynyshtyq tappai, basyn taýǵa da, tasqa da urǵan «jyndy» Brodskii de Nobel aldy, sheteldegi kedeishilik jeńgen orys aqyn-jazýshylarǵa kómektesti, jaqsylyq jasady. Evrei aqynnyń eńbegi elendi ǵoi. Nobel alý, bireýlerge qýanysh syilaý – ol da túsingen adamǵa bir baqyt. Marina Tsvetaevany aitsańyzshy. Ol shetelde emigratsiiada bolǵanda da kedeishilikten bir kóz ashpady. Otanyna oralǵan aqyn ashtyqtan buratylyp jatty. Marinanyń qolyna sý quiýǵa jaramaityn ádebiettegi sheneýnikter, talantsyz ólermender onyń taǵdyrymen oinady. Aqyn «Litfonttyń» ashanasynda ydys jýýshy bolýǵa hat jazýǵa májbúr boldy. Olardan bilimi, talanty, potentsialy artyq, shet tilderin erkin meńgergen, ziialy otbasynan shyqqan Marinaǵa munyń bári aýyr soqqy boldy. Aqyry ózine qoljumsap, óldi.
Osydan biraz ýaqyt buryn buqaralyq aqparat quraldary Boris Akýnin «emigratsiiaǵa ketedi» dep shýlaǵanymen, jazýshy Reseiden eshqaida ketpeitinin aitty.
Kseniia Býksha – orys ádebietiniń bolashaǵy
– Biz tustas, orys qalamgerleri jyly qabyldap, jiti nazar aýdaratyn jastar shoǵyrynan kimderdiń esimin airyqsha aitar ediń?
– Reseide «Moskva-Penne» atty ádebi syilyq bar. Bul syilyqtyń ózgesheligi: jeńimpazdy oqyrmandar tańdaidy. Bul syilyqtyń jeńimpazyn anyqtaýda MGÝ, RÝDN, basqa da bedeldi ýniversitetterdiń filologiia fakýltetiniń stýdentteriniń daýsy sheshýshi ról oinaidy. Byltyrǵy jyldyń aiaǵynda osy syilyqtyń jeńimpazy Máskeýdegi Ádebietshiler úiinde anyqtaldy. Tatiana Korenkova atty ustazym: «Aia, sen jazýshy bolǵandyqtan, mindetti túrde qatysyp, óz daýsyńdy berýge tiissiń. Bul sen úshin qajet. Tobyńnyń atynan sen qatysasyń, sabaqtan seni bir kúnge bosatamyz» degen soń, baryp, men de óz daýsymdy berdim. Áli esimde, sahnada finalǵa shyqqan úsh jazýshy otyrdy. Olar Reseidiń tanymal jas jazýshylary: Kseniia Býksha, Sergei Shargýnov, Andrei Bitov. Ár jas jazýshynyń aǵa býynnan bir-bir qorǵaýshysy shyǵyp, olardyń shyǵarmashylyqtary týraly jyly pikirin aityp, olardy júldege «súiredi». Sonda qasymda otyrǵan orys jigit menen: «Úsheýinen syilyqty kim alady?» dep oilaisyz?» dep surady. Men oilanbastan: «Sergei Shargýnov» dep jaýap berdim. «Sizge onyń shyǵarmashylyǵy unai ma?» dep jas jigit maǵan jaratpai qarady. «Zalǵa qarańyzshy, bári de jas stýdent qyzdar. Al Sergei Shargýnov – jas jáne ádemi jigit. Qyzdardyń kópshiligi shyǵarmashylyqty aqylmen emes, sezimmen baǵalaidy, olar simpatiiasyn jasyra almai, Shargýnovtyń keskin-kelbeti úshin óz daýystaryn beredi. Qysqasy, bul syilyqta sezim jeńiske jetedi» dep jaýap berdim. Men baiqaýdyń qorytyndysy uzaqqa sozylyp ketkendikten, ketip qaldym. Chehovtyń mýzeii Ádebietshiler úiiniń qasynda. Chehovtyń úiin aralap bolǵasyn, baiqaý qorytyndysyn bileiin dep internetke kirsem, shynynda da, syilyqty Sergei Shargýnov alypty. Meniń jeke pikirimshe, bul syilyqqa Kseniia Býksha laiyq edi.
Kektenbeimin jáne ...umytpaimyn
– Almatydaǵy ádebi ortanyń deńgeii búgingi Aiagúldi qyzyqtyra ma? Óziń biraz jyl jumys istegen «Qazaq ádebieti» gazetin, Jazýshylar odaǵyn saǵynasyń ba?
– Men saǵynam: Almatymdy; ózim baryp, alma terip jegen, uly jazýshynyń rýhymen syrlasqan Tolstoidyń Iasnaia Polianasyn. Men saǵynam: ózime tilektes ekenin aiqailap aitpasa da, ózim túisigimmen sezetin, shynaiy, tazalyǵyn joǵaltpaǵan adamdardy. Men qaida júrsem de, olar men úshin kieli, qasterli, qymbat, aiaýly.
...Men eshkimge renjimeimin: biraq men de pendemin, shydap-shydap, bir kúni jarylýym ábden múmkin. Men eshkimge kektenbeimin: biraq maǵan kimniń jamanshylyq istegenin eshqashan umytpaimyn.
Mundai ustazdar qandai shákirtter tárbieleitinin oilaýdyń ózi qorqynyshty. Osy sekildi saýatsyz ustazdardy ár aýyldyń mektebinen tabýǵa bolady. Biraq bul saýatsyz ustazdardy da bir kezde mektepte, institýtta oqytýshylar daiyndady ǵoi. Izdenbeitin oqytýshy – ózin ǵana joǵaltpaidy, qanshama jastyń bolashaǵyna balta shabady. Basqa-basqa, qazir bizdiń memlekettik ýniversitetterde oqytýshylardyń jalaqysy jaqsy. Jobalarmen jumys isteidi. Áiteýir joba alý úshin, aqsha jasaý úshin jantalasyp jatqan jurt. Sol jobalar úshin memleketten bólinip jatqan milliondaǵan qarjy jelge ushyp jatqan joq pa? Sol jobanyń aiasynda shetelderde demalyp, qydyryp júrgen oqytýshylardy kórip, qyzǵanbaisyń, tek úlken ǵylym jasaýǵa qaýqary jetpeitin olardy da, qoǵamdy da aiaisyń...
– Qazaq ádebieti buryn orys jazýshylaryna, ádebiettanýshylaryna qarailaityn. Solardyń pikiri, kózqarasy arqyly álemdi baǵalaityn. Áli de solai. Munyń bir sebebi, orys baspalarynyń álemdik ádebietti der ýaqytynda aýdaryp, halyqqa usynýynan bolsa, ekinshiden, bizdiń qalamgerlerdiń orys tilin jaqsy biletindiginen bolsa kerek. Áitkenmen, kei kezderi ádebiet týraly tushymdy áńgime aitar, oi tastar adam tappai qalamyz. Ýniversitette álem ádebietinen sabaq beretin ustazdardyń pikirin oqysańyz da tym eski kózqaras menmundalap turady. Bul oqý men toqýdyń úilesimsizdigi me, álde basqa da sebebi bar ma?
– Qurbym: «Mektepte ádebietten sabaq bergen ustazymyz «Búgin Maǵjan Jumabekovtiń óleńderimen tanys bolamyz» deitin. Biz: «Apai, aqynnyń aty-jóni Maǵjan Jumabaev, Jumabekov emes» dep túzeitinbiz. Apaiymyz: «Jaqsy, Jumabaev bolsa, Jumabaev bolsyn» dep sabaǵyn ári qarai jalǵastyratyn» dep kúiip-pisedi. Meniń qurbym keiinnen qaladaǵy mektepke aýysyp ketken. Mundai ustazdar qandai shákirtter tárbieleitinin oilaýdyń ózi qorqynyshty. Osy sekildi saýatsyz ustazdardy ár aýyldyń mektebinen tabýǵa bolady. Biraq bul saýatsyz ustazdardy da bir kezde mektepte, institýtta oqytýshylar daiyndady ǵoi. Izdenbeitin oqytýshy – ózin ǵana joǵaltpaidy, qanshama jastyń bolashaǵyna balta shabady. Basqa-basqa, qazir bizdiń memlekettik ýniversitetterde oqytýshylardyń jalaqysy jaqsy. Jobalarmen jumys isteidi. Áiteýir joba alý úshin, aqsha jasaý úshin jantalasyp jatqan jurt. Sol jobalar úshin memleketten bólinip jatqan milliondaǵan qarjy jelge ushyp jatqan joq pa? Meni osy oilandyrady...
Reseide álem ádebieti týraly oqýlyqtyń túr-túri bar, ádebiettanýshylar jarysyp, jazyp jatady. Esh bolmasa, sol kitaptardy aýdaryp, bassaq, orys tilinde oqýǵa qinalatyn jas ádebiettanýshylardyń, aqyn-jazýshylardyń bilim kókjiegi keńeier edi.
Osy kitaptardyń bir tomyna marqum, erýdit Ámirhan Balqybektiń de aýdarmasyndaǵy maqalalar engen. Ámirhan aǵa qandai maqala jazsa da, búkil yntasyn, mahabbatyn salyp jazýshy edi ǵoi. Osy kitaptardy qolyna alyp, marqum qazaqtyń qazaqbaishylyǵyna, eń bolmasa, úkimet berip turǵan múmkindikti paidalana almaǵanymyzǵa qynjylyp edi. Munyń bárin ne úshin aityp otyrmyn, orystardyń ziialysy mundai bassyzdyqqa, saýatsyzdyqqa jol bergizbeidi. Bizde bári únsiz, bári nemquraily... Óz basym, bizdiń qazirgi ziialylar men qarapaiym halyqtyń oilaý júiesinen, tanymynan úlken aiyrmashylyq kórmeimin
Kóp oqityndar bizde ǵana «moda»
– Qazir Internet bar, jeti qat kóktegi men jeti qabat jerdeginiń bárin aldyńyzǵa jaiyp salady. Ekiniń biri aqylman, bilgir, bilimdi bolyp kórinýdiń jolyn jete meńgerdi. Kitap oqymaidy, kitap týraly ańdatpamen-aq maqala jazady, qisynymen tańdandyrady. «Bul bala danyshpan, bárin biledi» dep úlkenderdiń ózi tańyrqasyp júredi. Búgingi orys ádebietshileri nege tańdanady, nege tańdanbaidy?!
– Kitap kóp oqityn adamdar bizdiń elde ǵana «moda» ma deimin. Máskeý metrosynda jumysqa bara jatqan, jumystan sharshap kele jatqan kóptegen adamdar kitap oqyp otyrady. Sondyqtan bul jaqta kitapty kóp oqityn adamdy dál bizdegidei áspettep, eshkim tańdanbaidy. Biraq kóp oqyp, ózińe ǵana tán pikiriń bolmasa, bul – ádebietshi úshin qiyn. Alysqa barmai-aq qoiaiyn, bizdiń grýppadaǵy jas ádebietshiler de ylǵi bilim jarystyrady. Bizdiń elde kiim jarystyrý bar, kólik jarystyrý bar, úi jarystyrý bar, talant jarystyrý bar, biraq bilim jarystyrý joq. Tipti, eń qorqynyshtysy, bilim jarystyrý jas aqyn-jazýshylar arasynda da joq. Bizdiń kóptegen jas aqyn-jazýshylar «talant» degen tulparyn minip alyp, aldy-artyna qaramai shaba beredi, shaba beredi. Qudai-aý, tulpardy ýaqtyly sýǵaryp, shóp berip, baptamasań, týlaqqa ainalady ǵoi. Bizdegiler aqyr sońy talant-tulparyn zoryqtyryp óltiredi. Biraq kókirek áli de uryp tur: «Men myqtymyn! Men bárin qyryp-joiam». Men ár adamnyń «Mendigine» qurmetpen qaraimyn, ol shyn talantty, shyn bilimdi adamnyń «Mendigi» bolsa, árine. «Men álem ádebietin qanshalyqty deńgeide bilem? Álem ádebietinde úlken jetistikke jetken kez kelgen jazýshy tereń bilimdi bolǵan, solardyń bilgeniniń jartysyn meńgere alam ba?» degen suraqty ózińizge anda-sanda qoiyp otyrǵannyń artyqtyǵy joq. Bizdiń keibir jas aqyn-jazýshylarǵa bireýlerdiń artynan artyq áńgime aityp, bosqa ýaqyt óltirgenshe, sol suraqpen ózderiniń ar-namysyn qamshylap turý qajet-aq.
– Búgingi zaman qazaq ádebietinen orys ádebiettanýshylary men ádebi ortasyn beijai qaldyrmaityn qalamgerlerdi iaki shyǵarmalardy ata dese, kimderdiń esimi til ushyna oralady?
– Tólen Ábdik. Osy jazýshynyń álemdik ádebiette oryn alýǵa qai jaǵynan alyp qarasańyz da, potentsialy jetetin edi. Áńgimelerinde jańashyldyq pen dástúrshildik qatar úilesim tapqan. Keiipkerleriniń psihologiiasyn tereń ashyp, tipti qajet kezinde ishek-qarnyn aqtaryp tastaidy. Ókinishke qarai, Tólen Ábdik álem túgili, TMD-ǵa keńinen tanylmai qaldy. Bálkim, Tólen aǵany ózi jaqyn aralasqan máskeýlik ádebietshiler tanyr, baǵalar, biraq men suraǵan ádebietshilerdiń birde-biri Tólen Ábdiktiń esimin estimegen.
– Seniń áńgimelerińnen eski muń, jańa saǵynysh menmundalap turady. Airyqsha tolǵanysta júrgendei kórinesiń. Qomaqty shyǵarma jazyp jatqan bolar dep oilaimyz...
– Basymda bir shyǵarmany «pisirip júrmin». Onyń qanshalyqty qomaqty dúnie bolaryn bilmeimin... Biraq bir nárseni anyq túsindim: bizge, qazaq ádebietine intellektýaldy shyǵarma kerek.
– Áńgimeńe rahmet!
Suhbattasqan T. TAŃJARYQ
