«Avtorlyq aýyzsha ádebiet» ortalyǵy 52 jinaq shyǵarady
– Bul qurylym 2011 jyly «Jambyltaný jáne halyq aqyndary» ortalyǵy bolyp ashyldy. Alǵashqy jyly uiymdastyrý, jumystarymen ainalysyp, 2012 jyldan bastap halyq aqyndarynyń muralaryn jinaýǵa, zertteýge kiristik. Alǵash Jambyl Jabaevtyń tórt tomdyq jinaǵyn ázirledik. Oǵan burynǵy kitaptaryna enbegen óleńderin, tolǵaýlaryn, aitystaryn qostyq. Áset Naimanbaevtyń eki tomdyǵyn shyǵaryp, ýniversitette bul kitaptardyń tusaýkeserin ótkizdik.
Ýaqyt óte kele ǵylymdaǵy ádebi klassifikatsiiaǵa bailanysty «Jambyltaný jáne halyq aqyndary» degen ataýdy «Avtorlyq aýyzsha ádebiet» dep ózgertýge týra keldi.
– «Avtorlyq aýyzsha ádebiet» degen uǵymdy qalai túsinýge bolady?
– Mysaly, «Halyq aýyz ádebieti» degen ataý ǵylymda ejelden bar. Avtory belgisiz jalpy halyqtyń murasyna ainalǵan shyǵarmalar jiyntyǵy folklor dep atalatyny ózińizge de belgili. «Tókpe aqyn», «Sýyryp salma aqyn», «Improvizator» degen uǵymdar burynnan bar jáne onyń bári «aqyn» degen bir aýyz sózge siyp tur.
Al «Avtorlyq jazbasha ádebiet» degenimiz jazba ádebietke deiin týǵan, avtorlary belgili, qaǵazǵa túspei aýyzdan-aýyzǵa taralǵan, el ishinde saqtalǵan shyǵarmalar jiyny. Mundai ádebiet bizben qatar, qyrǵyz, qaraqalpaq elderinde bar.
Birneshe júz jyldar oirat-jońǵar basqynshylarymen arpalysyp, úsh ǵasyr Resei imperiiasynyń otarynda bolǵan bizdiń jazba ádebietimizdiń kesh damýy zańdy da. Sondyqtan bizdiń tókpe aqyndarymyz, jyrshy-jyraýlarymyz el aralap, óz shyǵarmalaryn, ózine deiingi jáne sol kezeńdegi aqyndardyń jyr-tolǵaýlaryn, dastandaryn jyrlap, halyq arasyna taratqan. Osynyń arqasynda Altaidan-Atyraýǵa, Altaýdan-Arqaǵa deiin kósilip jatqan ulan-baitaq Uly Dalanyń ieleri-bizdiń qazaqtyń tili bir-birine óte túsinikti, eshqandai aiyrmashylyǵy, dialektisi joq, sózdik qory bai, qunarly, kórkemdik qýaty kúshti birtutas ulttyq til bolyp qalyptasyp, aýyzsha avtorlyq ádebietimiz el ishine keń taralǵany beker emes. Bizdiń ortalyq 10 jylda Uly Dalanyń ana sheti men myna shetine deiin ár aimaqtan shyqqan aty belgili aqyndarymyzdyń baspa betin kórmegen óleń-jyrlaryn, tolǵaýlary men dastandaryn jinastyryp, bir seriiamen 52 jinaq shyǵarady, 53-shi kitap baspada jatyr.
Qazir akademiialyq ádebiet jáne óner institýtynyń ólshemimen alsaq bul 120 jylǵa tatityn eńbek. Shyǵarǵan dúnielerimizdiń ishinde Aqan seri Qoramsaulynyń 3 tomdyǵy, Áset Naimanbaiulynyń 3 tomdyǵy, Balýan Sholaqtyń, Túbek Baiqoshqarulynyń 2 tomdyq shyǵarmalary bar. Ózińiz oilap qarańyzshy, Balýan Sholaqtyń «Ǵaliia», «Kókshetaý» siiaqty ásem ánderi bárimizge burynnan tanys bolǵanymen, onyń eki tomnyń júgin arqalaityn óleń-jyrlary el arasynda áli kúnge ómir súrip kelgenin kim bilipti?! Aqan seri týraly da osylai deýge bolady. Áiel aqyndarymyzdyń shyǵarmalaryn da toptastyryp, ózinshe jinaq etip shyǵardyq.
Jazba ádebietimiz qalyptasqansha avtorlyq aýyzsha prozamyz da keńinen damyǵanyn biz osy jankeshti izdenisterimizdiń ústinde anyqtadyq. Mysaly, Jambyl Jabaevtyń povest, romanǵa arqaý bolatyn nebir tańǵajaiyp áńgimeleri tabyldy. Jákeńniń dáýlesker kúishi Dina Nurpeiisqyzy ózine sálemdesýge kelgende kún demei, tún demei aǵyl-tegil aitqan áńgimeleri prozanyń jaýhar muralary bolyp tabylady. Bul týraly Sábit Muqanov pen Saparǵali Begalin de aityp ketken. Jambyl babamyzdyń sol áńgimeleriniń birazyn jinaqtaryna engizdik.
– Báke, mine, osynaý az ǵana ýaqytta munshama qyrýar jumysty atqarýǵa sizge kómekshi bolǵan kimder ekenin aityp ótseńiz.
– Ortalyq alǵash ashylǵanda maǵan ózimnen basqa bar bolǵany eki-aq shtattyq birlik berildi. Bir birlikke Merýert Sáttimbekova degen talantty qyz balany, ekinshi shtattyq birlikti ekige bólip, belgili ǵalym Rafat Ábdiqulov pen Nurjuma Elesbaidy jaiǵastyrdym. Mine, osy kisilerdiń kómegi kóp boldy. Al sońǵy úsh jylda shtattarym qysqartylyp, ózim jalǵyz eńbek ettim. Ýaqytpen sanaspai tańǵy saǵat 9-dan túngi saǵat 1-2-ge deiin jumys isteimin dep densaýlyǵymdy nasharlatyp alǵan jaiym bar. Kóz-janarymnyń kórý qabileti nasharlap qaldy. Degenmen qazaq ádebieti úshin jan aiamai eńbek etip, ólsheýsiz kóp muralardy jaryqqa shyǵarǵanym úshin ózimdi baqytty sezinemin.
– Áńgimeńige rahmet! Sizge taýsylmas shyǵarmashylyq tabys tileimin.
Suqbattasqan Myrzahan AHMETOV, Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversiteti Baspasóz ortalyǵynyń qyzmetkeri
