Aýtizmdi erte anyqtaý – jaqsy nátijege qol jetkizedi
Ǵalymdardyń aitýynsha, eger diagnoz balalarǵa 1,5 jasqa deiin qoiylsa, bolashaqta olardyń tek 5%-ynda oqý men qoǵamǵa beiimdelý boiynsha problemalar týyndaidy, al 95%-y jalpy mektep baǵdarlamalaryna sáikes oqýǵa qabiletti bolyp shyǵady.
10-shy qaita qaralymdaǵy Aýrýlardyń halyqaralyq jikteýishi boiynsha ASB «Psihologiialyq damýdyń jalpy buzylýlary» aidaryna kiredi. Aýtizm kúrdeli buzylys, onyń jeńil sipatynan aýyryna deiingi túrleri atalmysh jiktemede Aýtistik buzylystar spektri dep toptastyrylyp engizilgen jáne F 84.0 – 84.5 aralyǵyndaǵy buzylystardy qamtidy (balalar aýtizmi; atiptik aýtizm; Retta sindromy; balalyq shaqtaǵy basqa dezintegrativtik buzylýlar; aqyl-estiń artta qalýymen jáne stereotiptik qimyl-qozǵalystarmen úilesetin giperbelsendi buzylý). Sipaty men belgilerine bailanysty ár túrli formada kórinetin júike damýynyń buzylysy retinde aýtizmdi erte bastan birden dóp basyp anyqtaý mamandar úshin ońai emes. Dese de sábilik shaqtan bastap bilinetin aýtizmge tán triada, iaǵni belgilerdiń úshtigi bar, bul – qoǵamǵa beiimdelýdegi qiyndyqtar; kommýnikatsiianyń, ózgelermen qarym-qatynas ornatýdyń buzylýy; qyzyǵýshylyqtyń tym shekteýliligi jáne belgili bir qimyl-áreketterdi turaqty túrde qaitalai berý ádeti.
Aita ketetin bir másele, atiptik aýtizmde bul belgilerdiń úsheýi birden baiqalmaýy da múmkin. Ataýyna sáikes atiptik aýtizm belgileri ózgeshe, iaǵni balanyń damýynda regressivti sipatta kórinedi. Mundaida bastapqyda qalypty damyp kele jatqandai kóringenimen, baladan aýtizm belgileri úsh jasqa jaqyndaǵanda biline bastaidy. Ata-analar bul belgilerdi balasynan erteden, eki jasqa tolmai turyp-aq baiqai bastaidy. Tipti olar mamandarǵa balasynyń oinaý ereksheligine, eresektermen qarym-qatynasyna qatysty alańdaitynyn aitsa da, ókinishke qarai, keide atalmysh buyzylys bala tórt-bes jastan asqansha naqty anyqtalmai jatady. Al, kei jaǵdailarda, kerisinshe, ata-analar balalar psihiatryna balasyn kórsetýden qashqaqtap, ýaqyt óte teńelip, sóilep keter degen úmitpen ýaqyt ozdyryp alady. Osylaisha bala memleket tarapynan beriletin kepildi bilim berý, áleýmettik-meditsinalyq kómekten tys qalady.
Neden baiqaimyz?
Ádette, aýtizm belgileri bala úsh jasqa tolmai turyp bilinedi. Ol belgiler mi jumysyna áser etetin nevrologiialyq buzylystyń saldarynan týyndaidy. Sonyń nátijesinde balanyń damýy buzylady. ASB belgileriniń paida bolýyna balalardyń jynysy, násili nemese áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy áser etpeidi. Olarǵa tán ortaq problemalar áleýmettik- kommýnikativtik daǵdylardyń qalyptasýynyń qiyndyǵy (joqtyǵy), verbaldy jáne verbaldy emes qarym-qatynas máseleleri, ádetke ainalǵan tárizdi, udaiy qaitalana beretin qimyl-áreket, qorshaǵan ortadaǵy óte sanaýly, azǵantai nárelerge degen qyzyǵýshylyq. Aýtizmge shaldyqqan balalardyń sany, ókinishke qarai, álemde kún sanap artyp keledi. Osy kúnge deiin ASB paida bolý sebepteri tek boljam túrinde aitylyp keledi. Onyń naqty sebebin anyqtaý úshin dúniejúzilik deńgeide ǵalymdar zertteýlerin jalǵastyrýda. Aýtistik buzylystardyń paida bolýyna qatysty keibir gipotezalar mynalar:
- Aýtizmge genetikalyq beiimdilik týraly gipoteza,iaǵni tuqymqýalaýshylyq;
- Júike júiesiniń damýyndaǵy buzylystarǵa negizdelgen gipoteza (qursaqtaǵy alǵashqy kezeńde bala miynyń damýyndaǵy buzylýdyń saldary);
- Syrtqy faktorlardyń áseri týraly gipotezalar: infektsiialar, júktilik kezindegi ana aǵzasyna ziiany tigen qandai da bir himiialyq áser,anasynyń bosaný kezinde,iaǵni náresteniń qursaqtan shyǵatyn kezde alǵan jaraqaty, metabolizmniń týa bitken buzylystary, keibir dárilerdiń, óndiristik toksinderdiń áseri. Árine, bul tek boljamdar ǵana. Aitylǵan faktorlardyń balalarda aýtizmniń paida bolýyna ákelýi múmkin be, joq pa, oǵan áli de naqty dálel joq.
ASB bar balalardyń erekshelikteri
Balada aýtizm belgileriniń bar ekendigin tanyp-bilý úshin ata-analar onyń minez-qulqyn muqiiat baqylaǵany jón. Ádette balanyń damýy jaǵynan jasyna sáikes emestigi 3 jasqa deiin biline bastaidy. Aýtizm balanyń psihikasynyń damýyna tutastai áser etetin buzylys bolǵandyqtan onyń belgileri balanyń aqyl-oiynyń damýynan, nazar aýdarýy men zeiin qoiýynan, oilaýy men este saqtaýynan, tiliniń damýynan, emotsionaldy damýy men sezimtaldyǵynan, qimyl-qozǵalysynyń damýynan baiqalady.
Til damýyndaǵy buzylystar: erte jasta balanyń tiline tán alǵashqy ýili men byldyrynyń bolmaýy nemese biliner-bilinbes baiqalýy. Bir jastan asqan balanyń eresektermen qarym-qatynasta sóileý tilin qoldanýǵa tyryspaityny, esimi atalǵan kezde eleńdemeýi, ózine qaratyp shaqyrǵan adamǵa qaramaýy, mán bermeýi, sózben aitylǵan nusqaýlardy oryndamaýy. 2 jasynda mundai balalardyń sózdik qory tótenshe az bolady, 3 jasqa qarai sóilem qurap sóilemek túgil, sóz tirkesterin de qoldanbaýy múmkin. Sonymen qatar, olar stereotipti túrde (basqalarǵa túsiniksiz) sózderdi tolassyz, jańǵyryq tárizdi qaitalai beredi. Keibir balalardyń tili múldem damymaidy. Keibiri sóilei bastaǵanymen, ózgelermen qarym-qatynas jasai almaidy. Kóbinese sóilegende esimdikterdi qoldanbaidy, ózderi týraly úshinshi jaqta aitady. Keibir jaǵdailarda buryn qalyptasqan sóileý daǵdylarynyń regressiiasy baiqalady, iaǵni tili shyǵa bastaǵan bala buryn aitatyn sózderin qoldanbaidy, múlde umytady.
Ainalasyndaǵy adamdarmen qarym-qatynas jasaýdyń qiyndyǵy jáne emotsiialyq bailanystyń joqtyǵy. Denesine qol tigizgendi erekshe jaqtyrmaidy, kózge qaraýdan qashqaqtaidy, keide, tipti, múlde qaramaidy, orynsyz mimika kórsetedi, keregin saýsaǵyn kezenip kórsete almaidy. Emotsiiasy jutań, sirek kúledi, ata-anasyna asa baýyr baspaidy, úlkenderdiń qolyna alyp, kótergenin qalamaidy, qarsylasady. Olar óz emotsiiasyn bildirýge qinalady,ári ózgelerdiń de emotsiiasyn durys tanyp-túsine almaidy. Iaǵni, basqa bireýdi aiaýdy bilmeidi, baiqamaidy. Úlken adammen birge zeiin qoiyp bir ispen (oiyn) ainalysa almaidy. Balalarmen de oinaýǵa tyryspaidy, kerisinshe qashqaqtap, ózimen ózi ońasha qalǵandy unatady.
Zertteý áreketiniń buzylýy, iaǵni kez-kelgen qalypty damyp kele jatqan balaǵa tán jańa nárselerdi ustap-kórý, zer salyp qaraý, qyzyǵý ASB bar balalarda bolmaidy. Olardy ainalasynda jańa zattardyń paida bolýy, oiynshyqtar qyzyqtyrmaidy. Nemese oiynshyqtarǵa qyzyqsa da oinaýy ózgeshe bolady. Mysaly, bala oiynshyq máshineniń tek bir dóńgelegin sheship alyp, iirip ainaldyryp jiberip, onyń ainalǵanyn saǵattap baqylap otyra alady. Oiynshyqpen qalai durys oinaýdy uqpaidy.
As ishýge qatysty tótenshe talǵampazdyq: iaǵni mundai bala asty erekshe talǵap, tamaqty iiskep baryp ishedi, al keibir tamaqtan jiirkenip, dámin tatpaq túgili, túrinen shoshynady. Sóite tura eshbir asqa jatpaityn, taǵamdyq emes zattardy shainap, jutyp jiberýge beiim.
Qaýip-qaterdi sezbeýi: aýtistik buzylysy bar balalardyń qorqynyshy óte kóp bolǵandyqtan, olar kóp nárseden úrikkish keledi. Mysaly oqys shyqqan tehnikanyń dybysynan qatty qoryqqan kezde, aldy-artyna, aiaq astyna qaramai qasha jónelýi múmkin. Joldan ótkende kólikterdi elemei júgirip ótýi, tym biik satyǵa, aǵashqa órmelep shyǵyp alýy, úshkir, ótkir zattarmen qamsyz oinai berýi múmkin.
Motorly damýynyń buzylýy: ózdiginen júre bastasa da, qimyl-qozǵalysy ebedeisizdeý keledi. Keibiri tabanyn jerge tolyq baspai aiaǵynyń ushymen júredi. Qol-aiaǵynyń qozǵalys úilesimi buzylady. Olardy qarapaiym turmystyq daǵdylarǵa da baýlý óte qiyn. Úlkenderdiń is-áreketine eliktep, qaitalai almaidy. Udaiy stereotipti qimyldar jasaýǵa beiim (uzaq ýaqyt boiy biryńǵai qimyldar jasaý, mysaly ainalyp júgire berý, teńselý, qanat qaqqan tárizdi qoldaryn joǵary-tómen serpý, silký, kóziniń tusyna ákelip saýsaqtaryn jybyrlatý nemese qoldaryn ainaldyra berý), sonymen qatar zattarmen stereotipti manipýliatsiia jasaý (únemi usaq zattardy ýysyna qysyp, ýmajdaý, qolynan tastamaý, oiynshyqtardy, qandai da bir zattardy bir qatarǵa uzynnan uzaq tizip qoiý). Óz muqtajdyǵyn ózi óteý – turmystyq daǵdylaryn (dárethanaǵa barý, jeke bas gigienasy, qarapaiym qol jýý siiaqty ádetter) aýtizmge shaldyqqan balalar asqan qiyndyqpen úirenedi. Motorlyq, iaǵni qimyl-qozǵalysynda epsizdik baiqalady.
Qabyldaýdyń buzylýy: keńistikte baǵdarlanýdyń qiyndyǵy, qorshaǵan ortany birtutas qabyldai almaýy, tek jekelegen nárselerge nazar aýdarýy. Zeiin qoiýdaǵy (zer salýda) qiyndyqtar: bir nársege uzaq kóńil bólip, zeiin qoiýy ekitalai, tym impýlsivti, bir orynda otyrmaidy.
Jadynyń nasharlyǵy: ózderine qyzyqty nemese qorqynysh-úrei týǵyzatyn nárselerdi esinde qatty saqtaidy, al basqa nárselerge mán bermeidi. Bir qoryqqan kezin, jerin, jaǵdaidy óte kóp ýaqytqa deiin umytpaidy.
Oilaý erekshelikteri: mamandar mundai balalardy óz erkimen oqytýdyń qiyn ekenin aitady.Oqiǵalardyń sebep-saldarly bailanysyn ajyratýdy bilmeidi, qaisybir meńgergen daǵdylaryn úirenshikti emes ortada qoldanyp kete almaidy, abstraktili oilai almaidy, tek naqty oilaýǵa qabiletti. Oqiǵalardyń rettiligin, basqa adamnyń logikasyn tanyp, túisinýi óte qiyn.
Minez-qulyq problemalalary: negativizm, eresek adamnyń nusqaýyn oryndaýdan bas tartý, qandai da bir tapsyrmany birge oryndaý, birge oqýdan bas tartý. Qarsylasý barysynda aiqailap, agressivti túrde aibat shegedi. Bul balalar úshin eń úlken problemanyń biri qorqynysh, sebebi neden qorqyp turǵanyn olar anyqtap jetkize almaidy, tek shyńǵyryp, aiqailap, qasha jónelýi múmkin. Olardy kóbine tanys emes orta, kenetten shyqqan dybystar, oqys shý, qandai bir áreketter shoshytýy múmkin. Taǵy bir másele – agressiia, eger balanyń stereotipin buzsa, úirenshikti ádetine kedergi keltirse, ol qatty ashýlanyp, isterika tanytýy múmkin. Keide bul reaktsiia ózgelerge baǵyttalǵan agressiia retinde kórinse, keide aýtoagressivti ashý retinde shyǵady, iaǵni bala ózin-ózi tistep, uryp, jazalaýy múmkin. Aita ketetin másele, aýtistik spektrdiń ishindegi buzylystardyń árkimde ártúrli dárejede baqalýy. Qaisybir balada joǵaryda atalǵan belgilerdiń tek bir-ekeýi ǵana jeńil túrde baiqalsa, basqa bireýine, ókinishke qarai, eń aýyr degen belgilerdiń barlyǵyna jýyq túrleri tán bolýy múmkin.
Anyǵyn kim biledi?
Elimizde balalardy psiho-fiziologiialyq turǵyda túrli buzylystardy anyqtaý úshin tekserýden ótkizetin memlekettik mekemeler bar, bul respýblikalyq, qalalyq, turǵylyqty óńirdegi (aýdandyq, qalalyq, respýblikalyq) Psihikalyq saýyqtyrý ortalyqtary, Psihologiialyq-meditsinalyq pedagogikalyq keńester. Tekserýden ótý úshin bul mekemelerge aldyn-ala jazylý qajet. Tekserý barysynda balany arnaiy mamandar – balalar psihiatry, nevropatolog, psiholog, arnaiy pedagogtar – defektolog, logoped mamandary arnaiy ádistemege sáikes tekserip, muqiiat baqylap, ata-anamen suqbattasyp, qajet bolsa, aýtizm diagnostikasyna arnalǵan saýalnama toltyrýdy usynady.
Tekserý barysynda...
Eń áýeli, ata-analar psihikalyq turǵyda tózimdilik tanytýy kerek, iaǵni sabyrly, meilinshe mamyrajai kúide bolǵany jón. Sebebi ata-ananyń ishki tolqynysy balaǵa da áser etedi. Tekserý nátijesine qatysty aldyn-ala ýaiymdap, alańdamaýǵa tyrysqan jón. Tekserý qorytyndysymen kelispegen jaǵdaida nemese bala tym mazasyzdansa, kezekke taǵy bir jazylyp, qaitalap ótýge múmkindik bar. Tekserýden ótý balaǵa psihologiialyq turǵyda qandai da bir dárejede stress retinde áser etetindikten, onyń aldyn alý úshin qarapaiym amaldar jasaýǵa bolady. Mysaly, aýtisttik spektrdegi bala (keide bul qalypty damyp kele jatqan balalarǵa da tán nárse) úiinen tys kez-kelgen jańa ortada, mekemede, qoǵamdyq oryndarda qorqynysh pen úrei aralas sezimde bolady, mazasy ketip, dereý úige qaitqysy kelip turady. Sol sebepti balanyń boiyn úiretý úshin tekserýge kezegińiz kelmei turyp, jai serýendep kelgen siiaqty súiikti oiynshyqtaryn, taǵam-sýsynyn alyp, balany ertip mekeme keńsesiniń aýlasyn kórsetip qaitýǵa bolady, eger ol qarsylaspasa, mekemege kirip, dálizben jai bir júrip ótińizder. Nemese, tipti, sol jerde otyryp bala úiden ala shyqqan sýsynyn iship, jeńil-jelpi taǵamynan jesin. Osylaisha bala jańa ortanyń qaýipsiz ekenine kóz jetkizip, kelesi joly skriningten ótýge kelgende oǵan stress faktorynyń áseri kemidi. Mamandar tekserý barysynda berilgen tapsyrmalardy, aitylǵan nusqaýlardy balanyń ata-ananyń kómeginsiz derbes oryndaýyn, túsinýin baǵalaidy. Sol sebepti balaǵa erkindik berip, jai ǵana baqylaýshy ispetti, senimdi kózqarasyńyzben-aq qoldaý kórsetip otyrǵanyńyz abzal. Bala mineziniń, damý erekshelikterin mamandarǵa dálirek jetkizý úshin kúndelikti úide túsirgen arnaiy video jazbalaryńyzdy kórsetýge bolady.
ASB anyqtalǵan soń
Baladan ASB belgileri anyqtalǵan soń túzete-damytý pedagogikalyq-psihologiialyq sharalaryn, qajetti jaǵdaida meditsinalyq ońaltý sharalaryn ýaqyt ozdyrmai bastaý qajet. Damýynda keshigýi, buzylystary bar balalardy ońaltýmen psihologiialyq-pedagogikalyq túzetý kabinetteriniń jelisi, ońaltý ortalyqtary, memlekettik emes uiymdar qurǵan birqatar qorlar ainalysady. Psihologiialyq-pedagogikalyq túzetý kabinetterine balalar PMPK tujyrymdamasy negizinde qabyldanady. Soǵan sáikes ár balaǵa túzete-damytýdyń jeke baǵdarlamasy qurylyp, arnaiy mamandar jeke, shaǵyn toptyq sabaqtaryn keshendi túrde ótkizedi.
Qaiyrymdylyq qorlarynyń ishinde 2015 jyldan beri «Asyl Miras» aýtizm ortalyǵy ASB bar balalarǵa tegin keshendi kómek kórsetip keledi. Onyń ortalyqtary úlken 8 qalalarda (Almaty, Nur-Sultan, Qyzylorda, Óskemen, Aqtóbe, Oral, Shymkent, Petropavl) jumys jasaidy. «Asyl Miras» ortalyǵynda ASB bar balalardy ońaltýdyń damyǵan shet eldik tájiribesine negizdelgen, tiimdiligi dáleldengen ádistemeleri paidalanylady.
Elimizde múmkindigi shekteýli balalarǵa keshendi kómek kórsetýdi jetildirý jónindegi 2021 - 2023 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy aiasynda ASB bar balalarǵa meditsinalyq kómek kórsetýdi jetildirýdiń jol kartasy bekitilgen. Bul kartada pediatriialyq kómek kórsetýdi uiymdastyrý standartyna balany damytý kabinetteriniń qyzmetin uiymdastyrýǵa bailanysty kabinet mamandarynyń fýnktsionaldyq mindetterine aýtizmdi erte anyqtaý maqsatynda sábiler úshin aýtizmge túrlendirilgen skriningtik M-CHAT testin (The Modified Checklistfor Autismin Toddlers; Robins, Fein, Barton, 1999) engizý qarastyrylǵan jáne oryndalý merzimi retinde
2021 jyldyń 3-toqsany belgilengen. Buǵan qosa, aqyl-oi kemistigimen jáne stereotiptik qozǵalystarmen ushtasatyn "Balalar aýtizmi", "Asperger sindromy", "Atiptik aýtizm", "Giperaktivtik buzylýlar", "Bastalýy balalarǵa tán emotsionaldyq buzylýlar" klinikalyq hattamalaryn ázirleý jáne bekitý 2021 jyldyń 2-toqsanyna josparlanǵan. Meditsinalyq-sanitariialyq alǵashqy kómek kórsetý mamandaryn (jalpy praktika dárigeri, pediatrlar, balalar nevropatologtary, balany damytý kabinetteriniń meiirgerleri, psihiatr dárigerler, psihoterapevter, psihologtar, áleýmettik qyzmetkerler) "Balalardaǵy aýtizm belgilerin erte anyqtaý máseleleri. Diagnostikalyq skrining" taqyryby boiynsha 2021 – 2023 jyldar aralyǵynda oqytý josparlanyp otyr. Qoǵamymyzda damý erekshelikteri bar balalarǵa tózimdilikti qalyptastyrý maqsatynda barlyq meditsinalyq uiymdarda aýtizm máselesi, ASB anyqtalǵan balalardyń minez-qulyq erekshelikteri týraly halyqty jappai habardar etý boiynsha is-sharalar uiymdastyrý (býkletter, broshiýralar, paraqshalar taratý) kózdelgen. Taǵy bir qýantarlyq jait, aýtizmi bar balalarmen jumys isteitin mamandardy (balalar psihiatry, sýrdolog, beiimdelgen dene shynyqtyrý jónindegi maman, dáriger-kineziolog, áleýmettik qyzmetker) oqytý máselesin pysyqtaýǵa qajet dep 2022 jyldyń 1-toqsanyna deiingi merzim kórsetilgen.
Ásel MARALBEK, muǵalim-defektolog.
