Aimaqtardyń damýy el ekonomikasynyń ilgerileýinde mańyzdy ról atqarady. Ásirese, artta qalǵan óńirlerge airyqsha nazar aýdarý qajet-aq. Sol sebepten de Jambyl oblysynyń ekonomikasyna jańa investitsiia tartý, óńirdiń óndiristik áleýeti nyǵaitý, sý tapshylyǵyn joiý baǵytynda qandai sharalar qabyldanyp jatqanyn zerdeleýge tyrystyq. Sonymen qatar, Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasynda jel energetikasy jobalaryn júzege asyrý jáne ónerkásiptik saýda-logistikalyq keshen qurý josparlary týraly saralap kórdik.
El Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda jańa ekonomikalyq baǵytty belgilegennen keiin Áýlieata aimaǵyna Erbol Qarashókeev ákim qyzmetine keldi. Buǵan deiin ol Aýyl sharýashylyǵy ministrligine jetekshilik etti. Onyń paiymynsha, Prezident Joldaýynda atap kórsetilgendei, jańa ekonomikalyq modelge kóshý kezinde turǵyndardyń ómir súrý sapasy men ál-aýqatyn naqty arttyrý birinshi kezektegi mindet bolýy tiis. «Biz aýyldyq jerlerge erekshe mán berip kelemiz. Jambyl oblysy dástúrli túrde sýbsidiialanatyn aimaq. Oblystyń menshikti kiristeri barlyq shyǵyndarynyń orta eseppen 20 paiyzyn ǵana jabady. Jeke kiristi arttyrý úshin ekonomikanyń barlyq salalarynda turaqty ósýdi qamtamasyz etý qajet, onyń ishinde jańa óndiristerdi qurý úshin investitsiiany kóbirek tartý kerek», - dep túsindirdi Erbol Shyraqbaiuly.
Jaýapty sheneýniktiń sózine qaraǵanda, aimaq ekonomikasy úshin qýatty indýstriialyq bazany qalyptastyrý onyń úsh jetekshi sektoryna negizdeletin bolady: himiia óndirisine basa nazar aýdaratyn óńdeý ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵyn tereń óńdeýge baǵyttalǵan agroónerkásiptik keshen jáne jańartylatyn energiia kózderiniń qarqyndy damýyna negizdelgen energetika. Iaǵni, óńirdiń óndiristik áleýetin keńeitip, biznesti júrgizý úshin jaǵdaidy jaqsartýǵa basa nazar aýdara otyryp, ilgerileýge tyń serpin berý qajet.
Búgingi tańda atalǵan oblystyń himiia ónerkásibi Qazaqstandaǵy himiia óndirisi kóleminiń 30 paiyzǵa jýyǵyn quraidy. Aitpaqshy, fosforitterdiń balanstyq qorynyń 72 paiyzǵa jýyǵy oblysta shoǵyrlanǵan. TMD elderi ishindegi eń úlken qor desek te qatelespeimishz, ftor shpatynyń, kvartsittiń de mol qory, altyn, mys, temir ken oryndary bar. Al bizdiń qasymyzda himiia ónimderin eń kóp tutynatyn Qytai siiaqty úlken naryq oryn tepken. Iri ónerkásiptik kásiporyndar, himiialyq ónimderdi tutynýshylar shyǵys jaǵalaý aimaqtarynan ortalyq jáne batys provintsiialarǵa, iaǵni shekaramyzǵa birte-birte kóship keledi. Qytaidaǵy qarqyn alǵan tendentsiialardy eskere otyryp, aimaqtyń naqty múmkindigi zor ekenine kúmán keltirmeimiz. Erbol Qarashókeev jaqyn arada himiialyq ónimdermen Qytai naryǵyna shyǵý jospary bar ekenin alǵa tartty.
«Ókinishke qarai, ázirge bul sharýa ońaiǵa soqpai tur. Óńirdiń Qytaiǵa eksporty tek ósimdik maiyn jetkizýmen shektelgen – ótkegn jyldyń 9 aiynda bul ónimder 1,5 million dollar kóleminde eksporttalǵan. Qurylys salasynda da áleýet bar. Oblysta gips, beton, gipsokarton, qubyr, avtoklavty gazobloktar jáne taǵy basqa materialdar shyǵaratyn 110 shaǵyn jáne 5 orta ónerkásip bar. Bul salanyń oblys ónerkásibindegi úlesi 10 paiyzdy ǵana shamalaidy. Osy arada janymyzda Qonaev qalasy ńrge túzep keledi, Túrkistan oblysy keńeiip jatyr, al biz bolmasaq, olardyń negizgi qurylys materialdaryn jetkizýshisi kim bolar edi?» - dedi ákim.
Jergilikti atqarýshy bilik endi eń aldymen retteýshi kedergilerdi azaityp, investitsiia tartý boiynsha jumystyń tiimdiligin arttyrýdy kózdep otyr. Bul oraida, elimizdiń basqa aimaqtarynyń tájiribesi zerttelip jatyr, Qazaqstanda investitsiialyq jobalardy júzege asyrý kezinde qandai sharalardy qolǵa alý qajettigine nazar aýdarylýda. Máselen, búginde Almatyda zańdy tulǵalardy tirkeý barlyq oblystarǵa qaraǵanda jyldamyraq. Bul rette Astanada elektr jelilerine qosylýǵa ruqsat alýdyń eń qysqa merzimi bar. Túrkistan oblysynda investitsiialyq jobalardy qysqa merzimde – kelisimge qol qoiýdan bastap nysandy paidalanýǵa berýge deiin júzege asyrýǵa bolady.
«Bizge dóńgelekti qaita oilap tabýdyń qajeti joq, basqa óńirlerdegi áriptesterimizdiń tájiribesin tez engizý kerek. Ózge óńirlerdiń ozyq tájiribesin paidalanýmen qatar, bizdiń sheneýnikterdiń sanasyn, eń aldymen investorǵa degen kózqarasyn ózgertý qajet. Búginde óńirge jańa investitsiia tartý boiynsha naqty josparlarymyz bar. Oblystyq jáne aýdandyq ákimdikteri basqarmalarynyń qyzmetkerleri investordyń óńirdiń tabysty damýynyń negizgi faktory ekenin túsinýi kerek. Olar investordyń tilinde sóileýdi jáne onyń qajettilikterin túsinýdi úirenýi kerek. Investordyń kelýi salyq salý bazasynyń keńeiýin, jumys oryndarynyń ashylýyn, halyqtyń tabysynyń ósýin qamtamasyz etedi. Óz kezeginde investordyń aimaqqa investitsiia quiýy úshin munda oǵan barlyq qajetti jaǵdai jasalýy kerek», - dep túsindirdi Erbol Qarashókeev.
Jaýapty mamannyń sózine qaraǵanda, bul máselelerdi sheshý keshendi tásildi qajet etedi. Sheneýniktiń investorǵa jaily bolýy, oǵan is júzinde máseleni sheshýge kómektesýi mańyzdy. Osy maqsatqa jetý úshin Jambyl oblysynyń basshylyǵy investorlarmen jumys isteýde «bir tereze» qaǵidatyn iske qosyp, investitsiia tartý boiynsha biznes-protsesterdi reinjiniringteýge kirisken. Qazirdiń ózinde árbir aýdan ákimine naqty tapsyrmalar júktelip, investitsiia tartý boiynsha ýaqyt belgilendi, olar osy merzimde mejeni oryndaýy tiis. Sondai-aq aýdan deńgeiindegi sheneýnikterdi investorlarmen jumys isteýdiń ozyq tájiribesine oqytý jáne olardyń investorlardy memlekettik qoldaýdyń qolda bar quraldaryn paidalana bilýdegi quzyrettiligin arttyrý jumystary bastalyp ketti. Qazirgi tańda oblysta jalpy quny 2,2 trillion teńgeni quraityn 60-qa jýyq investitsiialyq joba júzege asyrýdyń túrli satysynda tur.
«Bizdiń mindetimiz – osy óndiristerdi iske qosý. Biz osy jobalardyń tóńireginde klasterlerdi qalyptastyrýǵa, sol arqyly óńirdegi shaǵyn jáne orta biznes sýbektileriniń qatysýymen qosalqy óndiristi damytýǵa jaǵdai jasaýǵa erekshe mán beremiz. Mysaly, Sarysý aýdanynda kaltsiilendirilgen soda óndirý boiynsha iri investitsiialyq jobany júzege asyrýdamyz. Biz osy salynyp jatqan zaýyttyń janynan polivinilhlorid, hlor-silti, tazartylǵan natrii hloridi, kaltsii hloridi, natrii gidrokarbonaty siiaqty ilespe ónimderdiń shaǵyn jáne orta óndirisin qurýdy josparlap otyrmyz. Dál osy aýdandaǵy kúkirt qyshqylyn óńdeý zaýytynyń janynan jýǵysh zattar, munai ónimderin jáne akkýmýliator elektrolitterin tazartýǵa arnalǵan ónimder óndirisin iske qosý sharalary júzege asýda. Rysqulov jáne Merki aýdandarynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeitin qosalqy aimaqtar qurylady. Shaǵyn jáne orta biznes sýbektileriniń óńirde jumys istep jatqan jáne salynyp jatqan basqa da iri kásiporyndardyń tóńireginde toptasyp, daiyn ónim shyǵarýdy uiymdastyrýyn qamtamasyz ete alsaq, biz bárin durys istep jatyrmyz dep senimmen aita alamyz. Bul rette biz shaǵyn jáne orta biznesti qosymsha qoldaý sharalarymen qamtamasyz etetin bolamyz», - dep ýáde berdi Erbol Shyraqbaiuly.
Jalpy, Jambyl oblysynda shaǵyn jáne orta biznestiń ósý úrdisi baiqalady. 2023 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdai boiynsha belsendi ShOB sýbektileriniń sany 108,6 myńǵa jetti, bul 2022 jyldyń sáikes kezeńinen (84,8 myń) 28,1 paiyzǵa artyq. 2023 jyldyń 10 aiynda júzege asyrylyp jatqan memlekettik baǵdarlamalar aiasynda 4,7 myń ShOB qarjylandyryldy. Oblysta 2,5 paiyzben jeńildetilgen nesie berýdi kózdeitin «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy sátti júzege asyrylýda. Ótken jyly oblysqa aýyldaǵy 5 myńnan astam ShOB sýbektilerin qarjylandyrýǵa osy baǵdarlama boiynsha 24 mlrd teńge bólindi.
Jambyl oblysyndaǵy agroónerkásip keshenin damytý – óńirdi damytýdyń basym baǵyttarynyń biri. Búgingi tańda Jambyl oblysy piiaz ósirýden birinshi orynda, mal basy boiynsha ekinshi orynda tur, budan bólek Qazaqstandy qantpen qamtamasyz etip otyrǵan eki oblystyń biri. Oblystyń aýylsharýashylyq ónimderin qaita óńdeýdi damytýdyń áleýeti zor. Byltyr oblys sýarmaly sý tapshylyǵyn sezinip, egistigi zardap shekti. Sýarýǵa shamamen 740 million tekshe metr sý qajet bolsa, is júzinde 460 million tekshe metr ǵana sý keldi. Qurǵaqshylyqtyń saldarynan 392 sharýa qojalyǵynyń jalpy kólemi 9,2 myń gektar egistigine ziian keldi. Óńirde tótenshe jaǵdai jariialandy, onyń saldaryn joiýǵa Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha Úkimet óz rezervterinen 3,7 milliard teńge bóldi.
«Óńirdegi sý tapshylyǵy saldaryn joiý úshin men negizgi úsh baǵytty atap ótkim keledi. Birinshisi – jer asty sýlaryn paidalaný. Qazirgi tańda mamandardyń baǵalaýy boiynsha oblystaǵy jer asty sýlarynyń kólemi 1,7 mlrd tekshe metrdi quraidy. Osyǵan orai, Jambyl oblysynda 646 uńǵymany burǵylaý josparlanýda, onyń ishinde 103 uńǵyma burǵylanyp, 3,8 myń gektar jerdi sýmen qamtamasyz etedi. Degenmen, bul úderisti jedeldetý úshin sýbsidiialaý erejelerine uńǵymalardy burǵylaýdy sýbsidiialaý normativin 50-den 80 paiyzǵa deiin arttyrý boiynsha ózgerister engizilýde.
Ekinshi baǵyt – sýdy únemdeitin tehnologiialardy (tamshylatyp sýarý jáne jańbyrlatý) qoldaný arqyly aýmaqtardy keńeitý. Biyl sý únemdeitin tehnologiialardy qoldana otyryp, sýarmaly jerlerdiń kólemin 57 myń gektarǵa deiin ulǵaitqanymyzdy atap ótkim keledi. Bul jetkiliksiz. Jyl saiyn qarqyndy sýarylatyn alqaptardy qazirgi 3 myń gektardan 10-15 myń gektarǵa deiin arttyrýymyz kerek. Óńirde jańbyrlatyp jáne tamshylatyp sýarý júielerin shyǵaratyn zaýyttar salý úshin sheteldik investorlardy tartý jumystary júrgizilip jatyr. Úshinshi baǵyt – kanaldar arqyly tasymaldaý kezinde sý ysyraptaryn azaitý, sondai-aq sý qoimalaryn salý jáne qaita jańartý. Kólemi 46,2 mln tekshe metr bolatyn 13 jańa irili-usaqty sý qoimalaryn salý josparlanýda. Sondai-aq jalpy uzyndyǵy 1,2 myń shaqyrymdy quraityn 257 kanaldy jóndeimiz. Josparlanǵan is-sharalar nátijesinde óndiristik emes sý ysyraptaryn azaitý jáne transshekaralyq sý kózderine táýeldilikti azaitý kútilýde, bul óńirdiń aýyl sharýashylyǵynyń damýyna qýatty serpin beredi», - dedi Erbol Qarashókeev.
Taǵy aita keterligi, Jambyl oblysynda ótken jyldyń basynan beri paidalanylmai jatqan 334,4 gektar jer memleket menshigine qaitaryldy. Bul baǵyttaǵy jumystar qazir de jalǵasyp jatyr. Qaitarylǵan jerdiń basym bóligi eldi mekenderge bekitilip, búginde jeke qosalqy sharýashylyqtarda mal jaiýǵa paidalanylady. Sonymen qatar Jambyl oblysy búginde Qazaqstanda jańartylatyn energiia kózderin paidalaný boiynsha kóshbasshylardyń qatarynda. Qazaqstanda jalpy qýattylyǵy 2,6 GVt bolatyn jańartylatyn energiia kózderiniń 139 nysany bar bolsa, onyń ishinde Jambyl oblysynda jalpy qýaty 450 MVt 21 nysan jumys isteidi. Munyń ishinde: 6 sý, 9 jel jáne 6 kún elektr stantsiiasy jumys isteidi. Elimizde jańartylatyn energiia kózderin óndirý boiynsha Aqmola oblysynan keiin (500 MVt) ekinshi orynda tur.
«Jel elektr stantsiialaryn damytýdaǵy oblystyń áleýetine erekshe nazar aýdarǵym keledi. Jel energiiasynyń negizgi sharty – 100 metr biiktikte jeldiń ortasha jyldamdyǵy 3 m/sek bolý kerek. Jeldiń eń qolaily jyldamdyǵy - 6-10 m/sek. Al, Jańatas jel elektr stantsiiasy óndiretin elektr energiiasynyń ortasha jyldamdyǵy - 7 m/sek. Sarysý aýdanynda eń qolaily núktelerde jeldiń jyldamdyǵy - 8,5 m/sek, Qordai aýdanynda - 8 m/sek, Talas aýdanynda - 7 m/sek, Shý aýdanynyń soltústik-shyǵysynda jáne Moiynqum aýdanynda jel - 10 m/s deiin kúsheiedi. 2021 jyly qytailyq China Power International Holding Limited kompaniiasy Sarysý aýdanynda (Jańatas jel elektr stantsiiasy) jalpy quny 50 milliard teńge bolatyn qýaty 100 MVt jel elektr stantsiiasynyń qurylysy boiynsha investitsiialyq jobany júzege asyrǵanyn atap ótkim keledi. 2023 jyldyń sońyna deiin bul kompaniia qýattylyǵy 100 MVt jáne quny 50 mlrd teńgeni quraityn ekinshi kezeńdi (Shoqpar jel elektr stantsiiasy) júzege asyrýdy josparlap otyr», - dedi ákim.
Sondai-aq, shamamen 2026 jylǵa qarai China Power kompaniiasy Sarysý aýdanynda shamamen 230 milliard teńgege qýaty 500 MVt bolatyn taǵy bir jobany júzege asyrmaq. Óz kezeginde China Power seriktestigi SANY RE kompaniiasy aimaqta qalaqshalar men natselder shyǵaratyn zaýyt salýdy kózdep otyr. Orta merzimdi perspektivada oblysta jel elektr stantsiialaryn salý boiynsha taǵy 2 iri joba iske qosylmaq: birinshisi Moiynqum aýdanynda qýattylyǵy 1 GVt bolatyn frantsýzdyq «Total Eren» JShS kompaniiasy, ekinshisi Talasta 500 MVt bolatyn Birikken Arab Ámirlikteriniń Masdar kompaniiasy.
Budan buryn aitqanymyzdai, Jambyl oblysy Qyrǵyzstanmen shektesedi. «Qarasý» jáne «Aq-Tilek» avtojol ótkizý beketteriniń mańynda (Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasy) ornalasqan ónerkásiptik saýda-logistikalyq keshen qurý jónindegi birlesken joba júzege asyrylý satysynda. Bul joba birinshiden, azyq-túlik ónimderin birlesip óńdeýdi bastaýǵa múmkindik berse, ekinshiden, jeńil ónerkásip klasterin ilgeriletýge, úshinshiden, eki eldiń saýda áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Ony júzege asyrý úshin jalpy kólemi 36 gektar jer telimi bólindi.
«Sondai-aq «Qarasý» baqylaý-ótkizý beketiniń ishinen qosymsha 100 gektar jer bóletin bolamyz. Jalpy, eki el arasynda himiia ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy, tamaq ónerkásibi, taǵy basqa salalar boiynsha 27 strategiialyq kelisim men 590 million dollarlyq memorandýmǵa qol qoiyldy», - dep atap ótti Erbol Qarashókeev.
Áleýmettik máselelerge toqtalatyn bolsaq, qazirgi tańda oblystaǵy eki aýdanǵa (Sarysý – 21 eldi meken, Moiynqum – 24 eldi meken) gaz qubyry tartylmaǵan. Ótken jyly Sarysý aýdanyndaǵy 14 eldi mekende gazdandyrý jumystary bastaldy. 2027 jylǵa qarai búkil oblys boiynsha gazdandyrý kórsetkishin 100 paiyzǵa (200 adamnan astam turǵyny bar aýyldar) jetkizý josparlanyp otyr. Sondai-aq 2025 jyldyń sońyna deiin oblystaǵy eldi mekender tolyqtai sýmen qamtamasyz etiledi.
