Úndemei júrip úidei is tyndyratyn mundai jandar jalań maqtaý men jarnamany jany súimetinin de bilemiz. Biraq el bolǵan soń, eldigimizdiń aiqyndap, abyroiymyzdy asqaqtatatyn azamattardyń is-áreketi árqashan urpaqqa úlgi bolary haq.
Halyqtyń qalaýlysy, eliniń eleýlisi bolý qazirgi zamanda kez kelgen adamnyń mańdaiyna jazyla bermeitin qasietti dúnie. El shetine jaý tigende oǵan qarsy shaýyp, erlik kórsetetin zaman baiaǵyda ótken. Qazirginiń batyry eńbegimen eldiń esinde qalýy tiis.
Ǵylymnyń qadiri kemigen sol bir jyldary ǵylymnyń otyn óshirmeý úshin eńbek etken jandardy (onyń ózi jas azamat ekenin eskerińiz) jankeshti demeske, lajyńyz da qalmaidy.
Zamannyń myń san boiaýy solǵyn tartyp, ómirimiz kómeski tartqan sol bir tusta qazaq ǵylymyna sáýle túsirýge umtylǵan Muhtardai azamattardy Elbasy usynǵan «100 jańa esim» jobasyn paidalana otyryp, óz baǵamyzdy beretin kez jetti dep esepteimin. Sol bir eiforiiaǵa toly zamanda erteńgi kúnge senimmen qaraǵan azamattardyń arqasynda elimiz aiaqqa nyq turyp, Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshy memleketke ainaldy.
Ustazdary Tilektes Espolov pen Bolathan Mahatovtyń jetekshiligimen qus sharýashylyǵy, sonyń ishinde qarapaiym bódene jaiynda kóptegen ǵylymi-zertteý jumysymen ainalysqan Muhtar Baibatshanov elimizde bódene ósirýge bet burǵan sharýashylyqtardyń paida bolýyna ólsheýsiz úles qosqan azamat. Muhańnyń esebinshe, qazirgi tańda elimizde bódene ósiretin sharýashylyqtardyń jalpy sany 130-dan asyp jyǵylady. Osy bir qarapaiym qustyń ósirýdi, azyqtandyrýdy, kóbeitýdi jáne onyń alynǵan ónimniń sapasyp kemitpei saýdalaýǵa qatysty máselelerdiń búge-shigesine deiin zerttep, zerdelegen jas ǵalym qazirgi tańda Qazaqstandaǵy qus sharýashylyǵynyń aiaqqa turýyna bar kúsh-jigerin jumsap keledi. Osy baǵytta bes-alty ǵylymi oqýlyqtar, ádistemeler, kóptegen ǵylymi maqalalar jariialap, úlken eńbek jasady. Bódeneniń eti men jumyrtqasy adam densaýlyǵyna qanshalyqty paidaly ekenin Muhańnan suraǵanymda:
– Men 2005 jyly zertteý jumysymdy bastaǵanda Qazaqstanda bódene ósirýmen ainalysatyn bar bolǵany bes-alty sharýashylyq bolatyn. Chernobyl apatynan keiin ǵalymdar apat aimaǵynda radiatsiiadan japa shekken balalardy bir ortalyqqa jinap, tájiribe júrgizedi. Bir toptyń balalaryna bir ai boiyna bódeneniń jumyrtqasyn ishkizse, ekinshi toptaǵy balalarǵa jumyrtqa bermeidi. Bir aidan soń jumyrtqasyn ishken balalardyń aǵzasyn teksergende ǵalymdar bódene jumyrtqasy radiatsiiany ydyratatynyn anyqtaǵan. Osydan keiin kópshilik bódene jumyrtqasyn jappai tutyna bastaǵan. Taýyqqa qaraǵanda, bódeneniń dene qyzýy 2 gradýsqa joǵary. Sondyqtan, onyń jumyrtqasyn udaiy tutynǵan adamnyń qan ainalymy jaqsy jumys isteidi. Budan basqa, bódene jumyrtqasy adamnyń immýnitetin kóteretin qasietke ie. Jalpy aýrýdyń basym bóligi qan ainalymynyń durys bolmaýynan týyndaitynyn eskersek, bódene jumyrtqasyn tutyný adam densaýlyǵyna qanshalyqty paidaly ekenin baiqaýǵa bolady. Bizder bódene jumyrtqasyna tájiribe júrgizgenimizde, onyń dárýmendik quramy taýyq jumyrtqasyna qaraǵanda 3-4 ese joǵary ekenine kóz jetkizdik. Kezinde AQSh Japoniiaǵa atom bombasyn tastap, úlken ekologiialyq apatqa ushyratqannan keiin, japondyqtar bódeneniń adam boiyndaǵy radiatsiiany ydyratatynyn bilip, mindetti tamaq ratsionyna engizgen. Sol kezde árbir japon balasy tańerteń mindetti túrde bódene jumyrtqasyn shikidei ishetin bolǵan. Osynyń arqasynda japon halqy densaýlyǵyn túzep, oilaý qabiletin damytty. Búginde joǵary deńgeide damyǵan memleketterdiń kóshin bastap keledi. Bódene japon halqyn qutqaryp qaldy desek te bolady. Kezinde Shyńǵys hannyń ózi jaraly jaýyngerlerine bódeneniń jumyrtqasyn ishkizip, aiaqqa turǵyzǵanyn tarihi kitaptardan oqyǵanym bar, – dep Muhtar Qasenuly bódeneniń paidasy jaiynda keńinen áńgimelep bergeni edi.
Muhań keibir áriptesteri sekildi ǵylymmen ǵana ainalysyp, «sen timeseń, men time badyraq kóz» demekshi óz isine beijai qaraǵan kezi bolǵan emes. Qaita kóz maiyn taýysyp, uzaq ýaqyt boiy zerttegen ǵylymi jumystarynyń shynaiy ómirimizde iske asyp, elge paidasyn tigizbeiinshe jany jai tappaǵanyn bilemiz.
Sondyqtan Muhtar Baibatshanovty ǵylymda maqsat-muratyna qol jetkizgen sanaýly jas ǵalymdardyń biri desek artyq aitqandyq bolmas edi. Jolymyz túsip QazUAÝ bara qalsaq, Muhtar alystan arnaiy kelgen sharýalarǵa bódeneni qalai ósirýge qatysty aqyl-keńesin aityp jatqanynyń ústinen túsesiz. Shalǵai oblystardaǵy keibir sharýalar uialy telefonmen qońyraýlatyp, keńesip jatady. Mundaida Muhtardyń bet-júzi balbul janyp, bódeneni qalai azyqtandyrý, qalai emdeý kerektigin, azyq pen dárilerdi qaidan alýǵa bolatynyn muqiiat túsindiredi. Zamandasymnyń elimizdegi ǵylym men óndiristiń arasyna salǵan shaǵyn kópiri óz nátijesin bergenin kórgende kádimgidei marqaiyp qalamyn.
Muhtar aýyl sharýashylyǵy salasynyń aýyr júgin arqalaǵan azamattardyń biri bolǵandyqtan óziniń kindik qany tamǵan jer jannaty Jetisýdyń tórindegi Alakól aýdanyna qarasty Ekpindi aýylyna jii at izin salyp turady. Árbir kelgen saiyn Alakól aýdany ákimi Álibek Jaqanbaevtyń qabyldaýynda bolyp, týǵan jerinde aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa qatysty oi-pikirin bólisip turady. Aýyl jastarymen de jii kezdesip, aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryn meńgerip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa qatysty bastamalarynyń qoldaý bildirý kerektigin jastardyń qulaǵyna quiyp júrýdi óziniń azamattyq boryshy sanaidy. Bir kezdesýinde aýylynyń bolashaǵy jaiynda bylaisha oi tolǵaǵan edi.
– Aýylda týyp-ósip, aýyl sharýashylyǵy mamany bolǵandyqtan týǵan aýylym ár ýaqytta magnittei tartyp turady. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyq salasynda áleýeti óte joǵary. Ásirese Jetisýdiń qut daryǵan quiqaly jerine ne ekseń de, mol ónim alýǵa bolady. Bul úshin sharýalar agrotehnikalyq jumystardy basshylyqqa alyp, jumys istese mol tabysqa keneletine senimdimin. Alakól aýdany ákimi Álibek Jaqanbaev myrzamen árbir kezdesýimde osy másele tóńireginde sóilesip, oi bólisemiz. Aptal azamatpen bolǵan áserli kezdesýden keiin oiymdy sharýalar men jastarǵa jetkizýge asyǵamyn. Týǵan aýylym Ekpindige soqqan saiyn oqýshylarmen júzdesip, olarǵa aýyl sharýashylyǵy mamandyǵyn meńgerip, el men jerdi kórkeitip otyrǵan aýdan basshylarynyń eńbegin úlgi qylamyn. Osylaisha jastardyń zańger, ekonomist, diplomat bolsam degen armandaryn basqa arnaǵa buryp jiberetin kezderim de bolady, – dep ázildegeni esimde.
Iá, qazir alys aýdandardy basqaryp, ondaǵy turmys-jaǵdaidyń jaqsarýyna bar kúsh-jigerin jumysap júrgen ákimderdiń kópshiligi aýyl sharýashylyǵy mamandary ekenin bilemiz. Sondyqtan aýylyn kórkeitýdi oilaǵan jastardyń Muhańdai azamattardyń jolyn qýsa, nesi aiyp?
Atam qazaq «jigitke jeti óner de az» dep beker aitpaǵan ǵoi. Áńgime barysynda Muhtar Baibatshanovtyń óleń jazyp, otty jyrlarymen biraz qaýymǵa aqyn retinde tanylǵanyn aittyq qoi. Onyń syrly óleńderin óz zamandastary aqyn Almat Isadil tarazylap, óz baǵasyn berip otyrady. Ǵylym jolyn túbegeili tańdaǵan Muhań ózin kásibi aqyndardyń qataryna qosqysy kelmeidi. Bul da bolsa onyń syralǵy syrbaz mineziniń bir kórinisi ekeni anyq. Stýdenttik jyldary otty jyrlarymen kózge túsken jas talantty syrtynan jazbai tanyǵan QazUAÝ rektory Tilektes Espolov jeke jyr jinaǵyn shyǵaryp, jeke keshin ótkizip bergenin Muhtar udaiy aityp otyrady.
– Adamnyń adam bolýyna tanymal azamattar qatty yqpal etedi. Stýdenttik jyldary Tilektes Isabaiulynyń qamqorlyǵyn kóp kórdim. Aǵamyz ýniversitettegi talantty jastardyń bárine áli kúnge deiin qoldaý kórsetip keledi. Aldymyzdaǵy aǵalardan jaqsylyq kórgennen keiin, sońymyzdan ergen inilerge jaqsylyq jasaýǵa tyrystyq. Óz basym aǵalarymyzdyń aialy alaqanynyń jylýyn sezingennen keiin biraz aitysker aqyndardyń alǵashqy jyr jinaǵyn shyǵaryp berdim, – deidi maitalman ǵalym.
Ǵylymda júrip, aýyldan irgesin ajyratpaǵan, tól mádenietimizdi qasterlegen Muhtar Baibatshanovtai azamat kóp emes. Sondyqtan onyń ónegeli isterin tizbektep, el nazaryna usynyp, Elbasy Nursultan Nazarbaev bastamashy bolǵan «100 jańa esim» jobasyna enýge laiyqty azamattardyń biri hám biregeii dep óz oiymyzdy ortaǵa saldyq.
Nurlan JUMAHAN
