Meni Elbasy usynysynan keiin «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda baspasóz betterinde el tarihyn ulyqtaityn tanymdyq materialdar jariialana bastady. Tarihymyzdy keń dala tósindegi tarihi oryndar men kóne eskertkishter, mýzeilerdegi jádigerler arqyly nasihattasaq, jastar sanasyna neǵurlym sińimdi bola túsetini anyq. Iá, qazaqatyń qasietti jeri kórkimen kóz tartar ásem jerlerge, kieli mekender kóp qoi. Sonyń biri ózimizdiń kindik qanymyz tamyp, týyp-ósken aýylymyz – Áýlieaǵash.
Aty aityp turǵanda aýylymyzdyń bas jaǵynda jeti ǵasyr boiy saiasy jurtty magnittei tartyp turǵan Áýlieaǵashymyz bar. Bul kádýilgi Qazaqstannyń kóptegen aimaǵynda ósetin qaraǵash. Elimizde kóp taralǵan aǵashtyń bir túri. Basty ereksheligi uzaq jyldar boiy kógerip, kóktep turǵany. Ádette qaraǵashtar 60-70 jyldan keiin ósýin toqtatyp, butaqtary seme bastaityny belgili. Al bizdiń aýyldaǵy Áýlieaǵash jeti ǵasyrdan beri japyraq jaiýýyn toqtatpai, jaziraly Jarkent óńirindegi týrister kóp keletin nysandardyń birine ainalyp otyr. Soǵan qaraǵanda maǵan qarapaiym qaraǵash jer-jerden kelgen halyqtyń yqylas-tileginen qýat alyp, uzaq jyl jasap kele jatqandai áser qaldyrady.
[caption id="attachment_29203" align="aligncenter" width="900"]
Iá, jergilikti halyq ony kieli jer sanaidy. Bes fýtbol alańyndai jerdi alyp jatqan aýmaqta Áýlieaǵashty qaýmalai ósken qalyń aǵashqa kóz tastasań, qudy bir adam qolymen otyrǵyzylǵan kórikti saiabaqqa uqsatasyń. Biraq bul ózdigimen ósken «tabiǵi» saiabaq. Batystan soqqan samalmen jai ǵana terbelip, japyraqtar sybyrlaǵan qalyń aǵashtyń saiasyna enseńiz shildeniń shilińgir ystyǵynda janǵa jaily, ǵajaiyp bir álemge tap bolǵandai bolasyz. Qustardyń sairaǵan úni, tómende syldyrap aǵyp jatqan Qý ózeniniń shýyly qulaqqa talyp estiledi.
Tórt buryshty saiabaqtyń dál ortasynda dinine jeti adamnyń qulashy áreń jetetin alyp Áýlieaǵash kózge ottai basylady. Úlken adamnyń qushaǵy áreń jetetin alyp butaqtary iilip, jerge tiip, qaitadan kókke umtylǵanyn kóresiz. Qudy bir tirshilik etýge qumarlyqtyń belgisi sekildi.
Qasietti aǵashytyń ainalasyna sáki oryndyq ornatylǵan. Alystan Áýlieaǵashqa táý etýge kelgen jurt tize búgip, minájat jasaýyna bar jaǵdai jasalǵan. Shyǵa beristi aýyzy qulyptanǵan temir saýyt ornalasqan. Minájat etýge kelgende qaitqan kezinde sol temir saýyttyń kózinen sadaqalaryn tastaidy.
Keńes zamanynda munda kelýshiler ózderiniń kúmis teńgelerin Áýlieaǵashtyń túbine tastaityn-dy. Aýyldyń qozy-laǵyn baqqan oiyn balalary ózen boiyndaǵy kókoraidy jaǵalap kelip, jurt tastaǵan kúmis tiyndardy jinap alyp, dúkennen tátti satyp alýshy edi. Aǵash túbinde jatqan tiyndarǵa úlkender múlde qol salmaityn. Bul taza oiyn balalaryna Qudaidyń bergen nesibesi edi.
[caption id="attachment_29204" align="aligncenter" width="900"]
Keiinnen aýdan basshylary Áýlieaǵashtyń ainalasyn qorshap, tazalap, alystan kelgen adamdarǵa jón silteitin shyraqshy ustaýdy qolǵa aldy. Qazirgi tańda temir saýytqa túsken sadaqanyń bári Áýlieaǵashty kútip-baptaýǵa jumsalady. At shaptyrym aýmaqty alyp jatqan temir qorshaýdy jyl saiyn syrlaý, ishin tazalaý bári-bári shyraqshynyń moinynda. Táý etip kelgen týristerge bar jaǵdai jasalǵan.
Kezinde bul jerden Qudaidyń jeti súiikti quly Mekke-Medinaǵa sapar shegip ótken desedi. Solardyń ishinde Shamashuryp degen Allanyń nuryna shomylǵan áýlie jatar mezgilde qolyndaǵy asa taiaǵyn jerge shanshyp qoiypty. Áýlie saharda turyp qarasa, álgi túnde jerge qadap qoiǵan asasy kóktep, tamyrlanyp ketken eken. Jaratqannyń sheksiz qudiretine tań qalyp, sansyz maqtaý aityp turǵan Shamashuryptyń júregine «Time, óse bersin!» degen aian kelipti. Mine, sodan álgi asataiaq kógerip, qanatyn keńge jaiyp, tamyryn tereńge tartyp, jaiqalyp óse beredi.
Kieli aǵashtyń qasynda bir tamyrdan nár alyp turǵan jeti jas aǵash bar. Jurt olardy jeti aǵaiyndy dep ataidy. Jáne «Bozbala men boijetken» atalǵan qos shynar da osy kieli aǵashtyń urpaǵy sanalady.
Bizdiń aýyldyń turǵyndary qýańshylyq bolǵan jyldary kieli aǵashtyń basyna kelip tasattyq beretin ádeti bar. Qasietti aǵashtyń qýraǵan butalary osy tasattyq kezinde ǵana as pisirýge paidalanylady. Mundai tasattyq sonaý dinge on jerden tyiym salǵan Keńes zamanynda berilip keledi. Sondai tasattyqqa ájemmen birge erip baryp, qatysqanym bar. Mundai jón-joralǵany aýyldyq keńestiń atqa minerleriniń ózi qatysady. Halyqta qarap qalmaidy. Bári bir kisidei atsalysyp, Áýlieaǵashtyń basynda qurbandyq shalyp, as pisirip, Quran oqylady.
Kóktemde berilgen osyndai tasattyqqa qatysyp, úige qaityp kele jatqanda kóptiń tileýi qabyl bolyp, nóserletip jańbyrdyń jaýǵanyna kýá bolǵanym bar. Muny endi Qudaidyń qudireti demeske lajyń joq. Jaqsy tilek, jaqsy sóz jarym yrys degen osy ǵoi. Sol kezde ájem toqtai qalyp, qolyn jaiyp, áldebir duǵasyn oqyǵany janymda máńgilikke jattalyp qalypty. Osylaisha bizdiń aýyldyń turǵyndar Keńes zamanynyń ózinde Áýlieaǵashtyń arqasynda tabiǵatpen úilesimdi ómir súrip, ata-baba dástúrinen irgesin ajyratpady.
Bireýler Keńes zamanynda aýyldyq keńestiń adamdary mundai iske qalai batyly baryp bardy dep oilap qalýy múmkin. Sol bir kezeńde Keńes ókimeti din men dástúrge qanshalyqty tyiym salasa da bizdiń aýyldyń turǵyndary ata-baba dástúrin berik saqtap, ǵasyrlar boiy jasap kelgen jón-joralǵysyn saqtady. Aýyl, aýdan basshylary tarapynan qandai da bir qysym bolǵanyn da kórip, estigen emespin.
[caption id="attachment_29205" align="aligncenter" width="1000"]
Meniń bul sózime aýdanda ótken úlken bir jinalysta ótken myna bir áńgime aiqyn mysal bola alady. Bir jyldary aýdanymyzda erte kóktemnen jerge bir túiir tamshy tambai, jerdiń tozańy aspanǵa shyǵady. Jańbyr jaýmaǵan soń, júgeriniń ósimi de kesheýildei bergen sol, aýdannyń birinshi hatshysy aýyl-aimaqtyń basshylaryn tegis jinap, basqosý ótkizedi. Sol kezde aýdannyń birinshi hatshysy aýyl basshylarynan birnen soń birin turǵyzyp, qýańshylyqqa qarsy qandai amal-áreket jasap jatqandaryn surai bastaidy. Kezek bizdiń aýyldyń basshysyna da jetedi. «Qýańshylyqqa qarsy aýyl turǵyndary bas biriktirip, Áýlieaǵashtyń basyna tastattyq berip, qurban shalýdy josparlap jatyrmyz», – dep ańǵal aǵamyz aǵynan jarylǵan ǵoi. Sol kezdegi saiasi júieniń ustanymyna tompaq keletin mundai argýmentti estigin jinalysqa qatysýshylar qyran-topan kúlkige qaryq bolypty. Biraq sol jinalysta syrttan kelgen bóten eshkim bolǵan soń, aýylymyzdyń basshysy mundai úlken qatelikten jazasyz aman qutylǵanyn bilemiz. Arada uzaq jyl ótse de riiasyz shyn kóńilden aitylǵan osy bir áńgime áli kúnge deiin el arasynda aitylady.
Búginde Panfilov aýdany ákimdigi Jibek jolynyń boiyndaǵy Áýlieaǵashty týrister at basyn buratyn mańyzdy nysandardyń birine ainaldyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsaýda. Áýlieaǵash aýlynyń ortasyn qaq jaryp aǵatyn Qý ózeniniń boiyndaǵy eski kópir qaita jóndelip, aýyl arasyndaǵy joldar asfalttalǵan. Týrister jol azabyn tartpai emin-erkin jetýine bar jaǵdai qarastyrylýda. Joldyń jóndelýi aýylymyzdyń joǵary jaǵyndaǵy «Jarkent-Arasan» sanatoriii jumysynyń jandanýyna septesýde. Qazir aýylymyzdaǵy biraz adamdar áigili demalys kesheninde jumys istep, otbasyn asyraýda.
Mine, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda kóterilgen «Týǵan jer» jobasy qazirdiń ózinde el damýyna, ótken tarihymyzdy tanyp bilýge, rýhani jańǵyrýymyzǵa aiyryqsha qozǵaý salyp otyr. Sondyqtan Prezident maqalasynda atap kórsetilgen máselelerdiń bárine jiti kóńil bólip, ortaq Otanymyz Qazaqstandy damytýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsaýymyz kerek.
Sáýle QASYMJANOVA, «Áýlieaǵash» aýylynyń turǵyny
