مەنٸ ەلباسى ۇسىنىسىنان كەيٸن «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا باسپاسٶز بەتتەرٸندە ەل تاريحىن ۇلىقتايتىن تانىمدىق ماتەريالدار جارييالانا باستادى. تاريحىمىزدى كەڭ دالا تٶسٸندەگٸ تاريحي ورىندار مەن كٶنە ەسكەرتكٸشتەر, مۋزەيلەردەگٸ جەدٸگەرلەر ارقىلى ناسيحاتتاساق, جاستار ساناسىنا نەعۇرلىم سٸڭٸمدٸ بولا تٷسەتٸنٸ انىق. يە, قازاقاتىڭ قاسيەتتٸ جەرٸ كٶركٸمەن كٶز تارتار ەسەم جەرلەرگە, كيەلٸ مەكەندەر كٶپ قوي. سونىڭ بٸرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ كٸندٸك قانىمىز تامىپ, تۋىپ-ٶسكەن اۋىلىمىز – ەۋليەاعاش.
اتى ايتىپ تۇرعاندا اۋىلىمىزدىڭ باس جاعىندا جەتٸ عاسىر بويى ساياسى جۇرتتى ماگنيتتەي تارتىپ تۇرعان ەۋليەاعاشىمىز بار. بۇل كەدۋٸلگٸ قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن ايماعىندا ٶسەتٸن قاراعاش. ەلٸمٸزدە كٶپ تارالعان اعاشتىڭ بٸر تٷرٸ. باستى ەرەكشەلٸگٸ ۇزاق جىلدار بويى كٶگەرٸپ, كٶكتەپ تۇرعانى. ەدەتتە قاراعاشتار 60-70 جىلدان كەيٸن ٶسۋٸن توقتاتىپ, بۇتاقتارى سەمە باستايتىنى بەلگٸلٸ. ال بٸزدٸڭ اۋىلداعى ەۋليەاعاش جەتٸ عاسىردان بەرٸ جاپىراق جايۋۋىن توقتاتپاي, جازيرالى جاركەنت ٶڭٸرٸندەگٸ تۋريستەر كٶپ كەلەتٸن نىسانداردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. سوعان قاراعاندا ماعان قاراپايىم قاراعاش جەر-جەردەن كەلگەن حالىقتىڭ ىقىلاس-تٸلەگٸنەن قۋات الىپ, ۇزاق جىل جاساپ كەلە جاتقانداي ەسەر قالدىرادى.
[caption id="attachment_29203" align="aligncenter" width="900"]
يە, جەرگٸلٸكتٸ حالىق ونى كيەلٸ جەر سانايدى. بەس فۋتبول الاڭىنداي جەردٸ الىپ جاتقان اۋماقتا ەۋليەاعاشتى قاۋمالاي ٶسكەن قالىڭ اعاشقا كٶز تاستاساڭ, قۇدى بٸر ادام قولىمەن وتىرعىزىلعان كٶرٸكتٸ ساياباققا ۇقساتاسىڭ. بٸراق بۇل ٶزدٸگٸمەن ٶسكەن «تابيعي» ساياباق. باتىستان سوققان سامالمەن جاي عانا تەربەلٸپ, جاپىراقتار سىبىرلاعان قالىڭ اعاشتىڭ ساياسىنا ەنسەڭٸز شٸلدەنٸڭ شٸلٸڭگٸر ىستىعىندا جانعا جايلى, عاجايىپ بٸر ەلەمگە تاپ بولعانداي بولاسىز. قۇستاردىڭ سايراعان ٷنٸ, تٶمەندە سىلدىراپ اعىپ جاتقان قۋ ٶزەنٸنٸڭ شۋىلى قۇلاققا تالىپ ەستٸلەدٸ.
تٶرت بۇرىشتى ساياباقتىڭ دەل ورتاسىندا دٸنٸنە جەتٸ ادامنىڭ قۇلاشى ەرەڭ جەتەتٸن الىپ ەۋليەاعاش كٶزگە وتتاي باسىلادى. ٷلكەن ادامنىڭ قۇشاعى ەرەڭ جەتەتٸن الىپ بۇتاقتارى يٸلٸپ, جەرگە تيٸپ, قايتادان كٶككە ۇمتىلعانىن كٶرەسٸز. قۇدى بٸر تٸرشٸلٸك ەتۋگە قۇمارلىقتىڭ بەلگٸسٸ سەكٸلدٸ.
قاسيەتتٸ اعاشىتىڭ اينالاسىنا سەكٸ ورىندىق ورناتىلعان. الىستان ەۋليەاعاشقا تەۋ ەتۋگە كەلگەن جۇرت تٸزە بٷگٸپ, مٸنەجات جاساۋىنا بار جاعداي جاسالعان. شىعا بەرٸستٸ اۋىزى قۇلىپتانعان تەمٸر ساۋىت ورنالاسقان. مٸنەجات ەتۋگە كەلگەندە قايتقان كەزٸندە سول تەمٸر ساۋىتتىڭ كٶزٸنەن ساداقالارىن تاستايدى.
كەڭەس زامانىندا مۇندا كەلۋشٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ كٷمٸس تەڭگەلەرٸن ەۋليەاعاشتىڭ تٷبٸنە تاستايتىن-دى. اۋىلدىڭ قوزى-لاعىن باققان ويىن بالالارى ٶزەن بويىنداعى كٶكورايدى جاعالاپ كەلٸپ, جۇرت تاستاعان كٷمٸس تيىنداردى جيناپ الىپ, دٷكەننەن تەتتٸ ساتىپ الۋشى ەدٸ. اعاش تٷبٸندە جاتقان تيىندارعا ٷلكەندەر مٷلدە قول سالمايتىن. بۇل تازا ويىن بالالارىنا قۇدايدىڭ بەرگەن نەسٸبەسٸ ەدٸ.
[caption id="attachment_29204" align="aligncenter" width="900"]
كەيٸننەن اۋدان باسشىلارى ەۋليەاعاشتىڭ اينالاسىن قورشاپ, تازالاپ, الىستان كەلگەن ادامدارعا جٶن سٸلتەيتٸن شىراقشى ۇستاۋدى قولعا الدى. قازٸرگٸ تاڭدا تەمٸر ساۋىتقا تٷسكەن ساداقانىڭ بەرٸ ەۋليەاعاشتى كٷتٸپ-باپتاۋعا جۇمسالادى. ات شاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان تەمٸر قورشاۋدى جىل سايىن سىرلاۋ, ٸشٸن تازالاۋ بەرٸ-بەرٸ شىراقشىنىڭ موينىندا. تەۋ ەتٸپ كەلگەن تۋريستەرگە بار جاعداي جاسالعان.
كەزiندە بۇل جەردەن قۇدايدىڭ جەتi سٷيiكتi قۇلى مەككە-مەديناعا ساپار شەگiپ ٶتكەن دەسەدi. سولاردىڭ iشiندە شاماشۇرىپ دەگەن اللانىڭ نۇرىنا شومىلعان ەۋليە جاتار مەزگiلدە قولىنداعى اسا تاياعىن جەرگە شانشىپ قويىپتى. ەۋليە ساحاردا تۇرىپ قاراسا, ەلگi تٷندە جەرگە قاداپ قويعان اساسى كٶكتەپ, تامىرلانىپ كەتكەن ەكەن. جاراتقاننىڭ شەكسiز قۇدiرەتiنە تاڭ قالىپ, سانسىز ماقتاۋ ايتىپ تۇرعان شاماشۇرىپتىڭ جٷرەگiنە «تيمە, ٶسە بەرسiن!» دەگەن ايان كەلiپتi. مiنە, سودان ەلگi اساتاياق كٶگەرiپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ, تامىرىن تەرەڭگە تارتىپ, جايقالىپ ٶسە بەرەدi.
كيەلi اعاشتىڭ قاسىندا بiر تامىردان نەر الىپ تۇرعان جەتi جاس اعاش بار. جۇرت ولاردى جەتi اعايىندى دەپ اتايدى. جەنە «بوزبالا مەن بويجەتكەن» اتالعان قوس شىنار دا وسى كيەلi اعاشتىڭ ۇرپاعى سانالادى.
بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ تۇرعىندارى قۋاڭشىلىق بولعان جىلدارى كيەلٸ اعاشتىڭ باسىنا كەلiپ تاساتتىق بەرەتٸن ەدەتٸ بار. قاسيەتتٸ اعاشتىڭ قۋراعان بۇتالارى وسى تاساتتىق كەزiندە عانا اس پiسiرۋگە پايدالانىلادى. مۇنداي تاساتتىق سوناۋ دٸنگە ون جەردەن تىيىم سالعان كەڭەس زامانىندا بەرٸلٸپ كەلەدٸ. سونداي تاساتتىققا ەجەممەن بٸرگە ەرٸپ بارىپ, قاتىسقانىم بار. مۇنداي جٶن-جورالعانى اۋىلدىق كەڭەستٸڭ اتقا مٸنەرلەرٸنٸڭ ٶزٸ قاتىسادى. حالىقتا قاراپ قالمايدى. بەرٸ بٸر كٸسٸدەي اتسالىسىپ, ەۋليەاعاشتىڭ باسىندا قۇرباندىق شالىپ, اس پٸسٸرٸپ, قۇران وقىلادى.
كٶكتەمدە بەرٸلگەن وسىنداي تاساتتىققا قاتىسىپ, ٷيگە قايتىپ كەلە جاتقاندا كٶپتٸڭ تٸلەۋٸ قابىل بولىپ, نٶسەرلەتٸپ جاڭبىردىڭ جاۋعانىنا كۋە بولعانىم بار. مۇنى ەندٸ قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ دەمەسكە لاجىڭ جوق. جاقسى تٸلەك, جاقسى سٶز جارىم ىرىس دەگەن وسى عوي. سول كەزدە ەجەم توقتاي قالىپ, قولىن جايىپ, ەلدەبٸر دۇعاسىن وقىعانى جانىمدا مەڭگٸلٸككە جاتتالىپ قالىپتى. وسىلايشا بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ تۇرعىندار كەڭەس زامانىنىڭ ٶزٸندە ەۋليەاعاشتىڭ ارقاسىندا تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرٸپ, اتا-بابا دەستٷرٸنەن ٸرگەسٸن اجىراتپادى.
بٸرەۋلەر كەڭەس زامانىندا اۋىلدىق كەڭەستٸڭ ادامدارى مۇنداي ٸسكە قالاي باتىلى بارىپ باردى دەپ ويلاپ قالۋى مٷمكٸن. سول بٸر كەزەڭدە كەڭەس ٶكٸمەتٸ دٸن مەن دەستٷرگە قانشالىقتى تىيىم سالاسا دا بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ تۇرعىندارى اتا-بابا دەستٷرٸن بەرٸك ساقتاپ, عاسىرلار بويى جاساپ كەلگەن جٶن-جورالعىسىن ساقتادى. اۋىل, اۋدان باسشىلارى تاراپىنان قانداي دا بٸر قىسىم بولعانىن دا كٶرٸپ, ەستٸگەن ەمەسپٸن.
[caption id="attachment_29205" align="aligncenter" width="1000"]
مەنٸڭ بۇل سٶزٸمە اۋداندا ٶتكەن ٷلكەن بٸر جينالىستا ٶتكەن مىنا بٸر ەڭگٸمە ايقىن مىسال بولا الادى. بٸر جىلدارى اۋدانىمىزدا ەرتە كٶكتەمنەن جەرگە بٸر تٷيٸر تامشى تامباي, جەردٸڭ توزاڭى اسپانعا شىعادى. جاڭبىر جاۋماعان سوڭ, جٷگەرٸنٸڭ ٶسٸمٸ دە كەشەۋٸلدەي بەرگەن سول, اۋداننىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى اۋىل-ايماقتىڭ باسشىلارىن تەگٸس جيناپ, باسقوسۋ ٶتكٸزەدٸ. سول كەزدە اۋداننىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى اۋىل باسشىلارىنان بٸرنەن سوڭ بٸرٸن تۇرعىزىپ, قۋاڭشىلىققا قارسى قانداي امال-ەرەكەت جاساپ جاتقاندارىن سۇراي باستايدى. كەزەك بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ باسشىسىنا دا جەتەدٸ. «قۋاڭشىلىققا قارسى اۋىل تۇرعىندارى باس بٸرٸكتٸرٸپ, ەۋليەاعاشتىڭ باسىنا تاستاتتىق بەرٸپ, قۇربان شالۋدى جوسپارلاپ جاتىرمىز», – دەپ اڭعال اعامىز اعىنان جارىلعان عوي. سول كەزدەگٸ ساياسي جٷيەنٸڭ ۇستانىمىنا تومپاق كەلەتٸن مۇنداي ارگۋمەنتتٸ ەستٸگٸن جينالىسقا قاتىسۋشىلار قىران-توپان كٷلكٸگە قارىق بولىپتى. بٸراق سول جينالىستا سىرتتان كەلگەن بٶتەن ەشكٸم بولعان سوڭ, اۋىلىمىزدىڭ باسشىسى مۇنداي ٷلكەن قاتەلٸكتەن جازاسىز امان قۇتىلعانىن بٸلەمٸز. ارادا ۇزاق جىل ٶتسە دە ريياسىز شىن كٶڭٸلدەن ايتىلعان وسى بٸر ەڭگٸمە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەل اراسىندا ايتىلادى.
بٷگٸندە پانفيلوۆ اۋدانى ەكٸمدٸگٸ جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەۋليەاعاشتى تۋريستەر ات باسىن بۇراتىن ماڭىزدى نىسانداردىڭ بٸرٸنە اينالدىرۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساۋدا. ەۋليەاعاش اۋلىنىڭ ورتاسىن قاق جارىپ اعاتىن قۋ ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى ەسكٸ كٶپٸر قايتا جٶندەلٸپ, اۋىل اراسىنداعى جولدار اسفالتتالعان. تۋريستەر جول ازابىن تارتپاي ەمٸن-ەركٸن جەتۋٸنە بار جاعداي قاراستىرىلۋدا. جولدىڭ جٶندەلۋٸ اۋىلىمىزدىڭ جوعارى جاعىنداعى «جاركەنت-اراسان» ساناتورييٸ جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا سەپتەسۋدە. قازٸر اۋىلىمىزداعى بٸراز ادامدار ەيگٸلٸ دەمالىس كەشەنٸندە جۇمىس ٸستەپ, وتباسىن اسىراۋدا.
مٸنە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كٶتەرٸلگەن «تۋعان جەر» جوباسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەل دامۋىنا, ٶتكەن تاريحىمىزدى تانىپ بٸلۋگە, رۋحاني جاڭعىرۋىمىزعا ايىرىقشا قوزعاۋ سالىپ وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنت ماقالاسىندا اتاپ كٶرسەتٸلگەن مەسەلەلەردٸڭ بەرٸنە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸپ, ورتاق وتانىمىز قازاقستاندى دامىتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمساۋىمىز كەرەك.
سەۋلە قاسىمجانوۆا, «ەۋليەاعاش» اۋىلىنىڭ تۇرعىنى
