Memlekettik qyzmette eńbek etip kele jatqanyma 20 jyldan asty. Ártúrli qyzmetterde jumys istep, kóp nárseni kórdim, úirendim, jaqsy tájiribe jinadym. Búgingi kúnniń aýyl ákimderi – jan-jaqty bilimdi, memleketke, halyqqa qyzmet etý tiis. Olar ózderiniń júris-turysymen, sóileý mánerimen, kiim úlgisimen, atqarǵan isterimen, jasaǵan jaqsylyqtarymen, ádildigimenen, qarapaiymdylyǵymen, tártibimen, mádeniettiligimenen, sózge sheshen, shynshyl, jomart, aýylynyń patrioty bolyp qana eline, halyqtyń kóńilinen shyǵajy. Naǵyz eljandy aýyl ákiminiń bolymysy osyndai bolýy shart.
Birinshiden, aýyldyń ákimi saliqaly, óte baisaldy adam bolýy kerek. Meniń oiymsha kadrlyq rezervte moraldi-psihologiialyq turǵydan qaraǵanda óte salmaqty, ustamdy, tárbieli mamandar bolýy tiis. Óitkeni, aýyldy basqaryp otyrǵan adam ondai bolmasa halyqpen jumys istei almaidy.
Adam balasy qandai formatsiiada, qai jerde bolsa da, jumys isteýi úshin eń aldymen salaýatty bolýy kerek. Óz basym Jańa Qazaqstanda salaýatty ult bul – trendke ainalǵanyn qalaimyn. Osy deńgeige kóterilsek, biz demografiiamyzdy da, ekonomikamyzdy da damytyp, joǵary nátijege qol jetkizemiz.
Ekinshiden, aýyl ákimi qarapaiym bolýy shart. Halyqta: «Ákim bolsań halqyńa jaqyn bol!» degen sózdiń astary óte tereńde jatyr. Aýyl basshysy neǵurlym qarapaiym bolsa, soǵurlym halyqtyń arasynda syily bolady. Halyq ondai ákimderdi syilap, qurmetteidi. Alǵash aýylǵa ákim bolyp taǵaiyndalǵanda aýyldyń turǵyndarymen qalai tanyssam eken degen oi keldi. Birden oiyma aýyldy aralaý tústi. Aýyl ákimdiginiń bir mamanyn alyp, aýyldyń ár úiine kirip, sálem berip, tanystym. Osylaisha ár kósheniń, ár úidiń turǵyndarymen tanysyp shyqtym. Qysqa ǵana ýaqytta aýyl turǵyndarynyń muń-muqtajdarymen habardar boldym. Osynyń arqasynda bizdiń aýyldyq okrýgte kez kelgen máseleni aýyldyń qoǵamdastyq múshelerimen aqyldasyp, sheshim qabyldaityn dástúr qalyptasty.
Úshinshiden, aýyl ákimderi jomart júrekti bolý kerek. Aýyldaǵy eldiń áleýmettik máselelerine nazar aýdarmaǵan ákim – ol ákim emes! Máselen, kópbalaly ananyń otbasynda shái-tuzy (azyq-túlik) bitip, alýǵa jaǵdaiy bolmasa, árqashan óz basym kómek berip turamyn. Kúni keshe ǵana kópbalaly otbasy jaldap otyrǵan úiiniń bir bólmesinde 5-6 balasymen «dirdektep», tońyp otyrǵanyn estidim. Álgi úige barsaq, kóktemde buzyp tastaǵan peshi qalanbaǵan eken. Aýyl azamattarymen birge bir kúnniń ishinde peshin tazalap, ornatyp, qaitadan quryp berdik. Sol kúni keshke jylynǵan úidegi balalardyń ezýindegi kúlkilerin kórip, bárimiz marqaiyp qaldyq. Balalardyń anasynyń alǵysyn jaýdyryp, rizashylǵyn bildirdi. Aýylda ákim bolyp, eldiń alǵysyn alyp júrýdiń ózi bir baqyt. Halyqqa udaiy jaqsylyq jasap júrgen ákimder aýyl ishinde bedeldi bolady. Sonymen qatar jasaǵan jaqsylyu aldaǵy talai igi isterge motvatsiia bolatynyn baiqadym. Ata-balalarymyz «Qarǵys alma – alǵys al!» dep beker aitpaǵan ǵoi.
Tórtinshiden, ákimder mádenietti jáne parasatty bolýy kerek. Aýyl ákimderiniń kabinetine jeke qabyldaýyna kóptegen azamattar keledi. Olardyń ártúrli adamdar bolady. Óz qabyldaýǵa kelgen azamattardy ornymnan turyp, aldyna shyǵyp, amandasyp, sálem berip qarsy alamyn. Osy árekettiń ózi kelgen kisilerge keremet áser berip, ardaǵy kisilik bailanysty arttyratyna talai ret kózim jetti. Keide turmysty taýqymetine shydamai, ashýlanyp kelgen áielder kabinettiń esigin syndyra jazdap, aiqailap kelgende aldynan shyǵyp, jylyshyrai tanytyp, sálem berip qarsy alsań, mundai kisiler sabasyna túsip, ashýyn birden tejeidi. Búginde minez kimde joq deisiz. Bárimiz aiqaiǵa bassaq ne bolady? Aýyl ákimi jyly amandasyp, «hosh keldińiz» izet tanytyp, hal-ahýalyn surap jatsa, ondai adamdardyń ashýy birden tarqap, biraz áńgimeden keiin tyǵyryqtan shyǵar jol paida bola ketetine talai ret kózim jetti.
Besinshiden, aýyl ákimi salmaqty jáne tartymdy minezge ie bolýy kerek dep oilaimyn. Aýyl basshysy jaqsy minezdi bolsa, bedeli kóterilip, aýyldastary aldynda syiy artady. Keibir áriptesterimiz aldaryna kelgen qarapaiym adamdy tyńdamai, durys sóilemei, zirkildep sóileitinin de bilemiz. Bul durys pozitsiia emes. «Iá, ne boldy? Maǵan ne deisiń? Endi men ne isteimin?» dep dúrse qoia berseń, ákimniń aldyna kelgen azamattyń taýy shaǵylyp, renjitini anyq qoi. Qysylǵanda arqa súieitin memlekettik mekemege muńyn shaǵýǵa kelgen adam ákimnen sóz estip shyqsa ne bolady? Óz basym mundai oqiǵalar aýyl ákiminiń, jalpy memlekettik qyzmetkerlerdiń abyroiyn túsirip, halyq aldyndaǵy bedelin joǵaltatyny anyq. Ózimiń memlekettik qyzmette júrgen tabany kúrektei 20 jyldyń is-tájiribem súienip oiymdy ortaǵa salsam, ústeldi soǵyp, aiqailaityn zaman ótti. Búginde halyqtyń kózi ashyq, olarǵa qatty sóilep, máseleniń tigisin jatqyza almaisyń. Kerisinshe, salmaqty, ádepti bolsaq, másele tez shesheledi.
Altynshydan, aýyl ákimi bilimdi ári tártipti bolýy tiis. Elimizdiń ár memlekettik qyzmetshisi, olardyń ishinde ákimderi – óte bilimdi, isker bolmasa bolmasa jumys alǵa baspaidy. Óitkeni HHI ǵasyr – tsifrlandyrý ǵasyry. Bizder tsifrlanǵan álemmen qatar júrimiz kerek. Dál osy rette konkýrstyń komissiia múshelerine bir usynys aitqym keledi. Aýyl ákimderin kem degende jylyna bir ret oqýǵa jiberip turý kerek.
Jetinshiden, aýyl ákiminiń «qoly taza» bolýy kerek. Iaǵni, paraqor bolmaýy shart. Ákim paraqor bolsa, aýylydyń tirligi alǵa baspaidy. Mundai ákimderdiń halyq aldynda kók tiyndyq quny bolmaidy. Aýyl basshysy kúndelikti ómirde kezdesetin túrli oqiǵalar kezinde dereý ádil sheshim qabyldaýǵa daǵdylanýy kerek.
Segizinshiden, aýyl ákimi ótirik aitpai, ýádesinde berik bolýy kerek dep esepteimin. Áriptesteri men halyq aldynda bolsyn, ótirik aitý, eki sóilep jaqsy qasiet emes. Ótirik aitqan adamǵa eshkim senbeidi. Halyq arasynda «Qoishy, sol ótirikshige barmaimyn, kóńilim qaldy» degen sózge qalmaýy kerek. Ákim ýáde berse – oryndaý tiis. Qazaqta «Aitylǵan sóz – atylǵan oqpen teń!» dep beker aitpaǵan.
Toǵyzynshydan – ákim sózge sheshen, keremet orator bolýy shart. Ákimniń sóziniń basynda da, aiaǵynda da tyńdarmandardyń oilaryn sóz bastaǵan kezde myqty dálelmen argýmentpen jetkizýi kerek dep esepteimin. Sonymen qatar aýyl ákimderi zaman talabyna sai eki tilde de (qazaq, orys) erkin sóilese quba-qup. Al, aǵylshynsha bilim jatsańyńyz tipti tamasha.
Sóz sońynda aitarym, el erteńin oilaityn ákimderdiń kózderi ashyq, bilimdi, tereń oilaityn, adal, patriot, bilikti maman, mádenietti, tártipti, baisaldy, orator, jomart júrekti, qarapaiym azamat bolýy shart. Bir sózben aitqanda búgingi kúnniń ákimderi «ámbebap» menedjer bolyp, halyqtyń qyzmetshisine ainalýy kerek.
Halyq aýyl basshysyna ne aitsa da, ony durys qabyldap, aitqan áńgimeni oi sarabynan ótkizip, durys jaýap berip, ádil sheshim qabyldaýdyń mańyzy zor. Minezi jibektei, mádenietti aýyl basshylary qashan halyqtyń kóńilinen shyǵyp, jurttyń qoldaýyna ie bolady. Áriptesteri arasynda bedeli ústem boly, ádiletti aýyl ákimderi bolashaqta tek biikten kórinetini anyq. Osyndai ákimderge qarap, ainalasyndaǵy áriptesteri men halyq boi túzeitin bolady. Osyndai ákimder elimiz úshin úlgi, etalon bolary anyq. Mundai ákimderdiń isin ózge memlekettik qyzmetkerlerge úlgi retinde usynyp, maqtap, madaqtaý kerek. Baspasóz ben áleýmettik jelilerde mundai ákimderin únemi jariialap turǵan jón. Mundai qoldaýlar ózgelerge motivatsiia bolatyny sózsiz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý maqsatynda, biz aýyl ákimderi halyq arasynda keri bailanys ornatyp, qyzmet sapasyn arttyryp, jaǵymdy minezimizben óz úlesimizdi qosýymyz kerek! Elge qyzmet etý – bizdiń birinshi paryzymyzǵa ainalýy tiis! Elimizdiń patrioty retinde kók bairaǵymyzdy biik jelbiretip, el úshin, jer úshin janymyzdy berýge daiyn bolýymyz kerek!
Ermek NURAHMETOV,
Jetisý oblysy, Panfilov aýdany, Úlkenaǵash aýyldyq okrýginiń ákimi.
