Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Dúniejúzilik qorshaǵan ortany qorǵaý kúnine arnalǵan dóńgelek ústel ótkizdi. 1972 jyly BUU bekitken Dúniejúzilik qorshaǵan ortany qorǵaý kúni – tabiǵat máselelerine álem nazaryn aýdarýdyń bir joly. Sharany BUU-nyń Qazaqstandaǵy aqparattyq keńsesiniń qoldaýymen ýniversitetimizdegi Pan Gi Mýn atyndaǵy Turaqty damý institýty uiymdastyrǵan. Forýmda sóilegen sózinde QazUÝ rektory Janseiit Túimebaev kún ótken saiyn ekologiianyń nasharlai túsýi qazirgi tańda jahandyq máselege ainalǵanyn atap ótti. Adamzattyń tabiǵatqa qarsy jasalǵan áreketteri ekojúieniń buzylýyna sep bolyp, orny tolmas shyǵynǵa ushyratýda.
QazUÝ janyndaǵy Biosfera ekologiiasy laboratoriiasynyń qyzmetkerleri «Qalalardaǵy atmosferalyq aýada kezdesetin organikalyq lastaǵyshtardyń shoǵyrlanýyn hromatografiialyq ádistermen monitoringileýdiń jartylai avtomatty stantsiiasyn ázirleý» jobasyn júzege asyrady. Onyń sheńberinde Almatydaǵy BTEK (benzol, tolýol, etilbenzol jáne kislol) sekildi aýany lastaýshy zattardyń deńgeiin anyqtaý maqsatynda zertteý júrgizildi. Qalada I toptaǵy kantserogen sanalatyn benzoldyń ortasha kontsentratsiiasy 2016 jyly 53 mkg/m3 bolǵan, al sol jylǵy eń joǵary kontsentratsiia mólsheri 237 mkg/m3 deńgeiinde. Bul Niý-Deli, Kair jáne Rim siiaqty qatty lastanǵan qalalardyń derekterimen sáikes. Demek, osy zattardy únemi baqylaýda ustaý qajet.
Doktor Nasiba Baimatova Ph.D. dissertatsiiasy aiasynda Almaty aýasynda jii kezdesetin 16-ǵa jýyq politsikldi hosh iisti kómirsýtekter, qatty bólshekterdegi aýyr metaldar jáne beiorganikalyq tuzdar anyqtaǵan bolatyn. Nátijesinde ýytty qosylystardyń, ásirese politsikldi hosh iisti kómirsýtekterdiń joǵary kontsentratsiiasyn kórsetti. Al aýadaǵy BTEK mólsheri maksimaldy ruqsat etilgen kontsentratsiia normasynan aspaǵan. «Bir eskeretin másele – bul normalar áldeqashan eskirgen» deidi mamandar. Óitkeni adam densaýlyǵyna qanshalyqty ziian keltirip otyrǵanyn kórsetýge qaýqarsyz. BTEK ýly qosylystarymen lastanǵan 20 qalanyń ishinde Almaty 8-orynda. Al benzolmen lastaný deńgeii boiynsha qalamyz úshinshi orynda tur. Bul arnaýly ádisnama arqyly anyqtalǵan derekter.
QazUÝ janyndaǵy Fizika jáne himiialyq ádisterdi zertteý men taldaý ortalyǵyna qarasty Biosfera ekologiiasy zerthanasy osy baǵytta kóptegen jobalardy júzege asyrdy. Qazirgi tańda laboratoriia qyzmetkerleri «Zamanaýi analitikalyq ádister men modeldeý quraldaryn paidalana otyryp, Nur-Sultan jáne Almaty qalalaryndaǵy aýa sapasyn jaqsartý» boiynsha ǵylymi-zertteý baǵdarlamasyn ázirlegen. Joba sheńberinde mamandar atmosferalyq aýany taldaýdyń naqty ádisterin qoldanýdy usynyp otyr. Zerthananyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Nasiba Baimatovanyń aitýynsha, Nur-Sultan men Almaty qalalaryndaǵy aýany lastaýshy kózderdiń úlesin zertteý úshin RM2.5 himiialyq taldaýy men retseptorlyq modeli qoldanylady. PM2.5 taldaý úshin bes túrli filtr paidalanylady: 1) metaldar, 2) beiorganikalyq aniondar men kationdar, 3) politsikldi hosh iisti kómirsýtekter, 4) organikalyq jáne elementtik kómirtegi (OC/EC) jáne 5) nitrattardyń joǵalýy. Zerthanada OC/EC analizatoryn (baǵdarlamanyń bóligi retinde satyp alynady) paidalana otyryp, termiialyq/optikalyq ádispen júrgiziledi.
PMF (Positive matrix factorization – oń matritsalyq faktorizatsiia) lastaný kózderin anyqtaý úshin retseptorlardy modeldeý ádisi retinde paidalanylady. PMF – kópainymaly faktorlyq taldaý ádisi. Onda tapsyrmalardy sheshý úshin eń kishi kvadrattar ádisi qoldanylady. QazUÝ-ǵa qarasty Biosfera ekologiiasy zerthanasynda Almaty jáne Nur-Sultan qalalarynyń aýa úlgilerindegi organikalyq lastaýshy zattardyń massalyq kontsentratsiiasy anyqtalǵan. «Zertteý termiialyq desorbtsiiamen birge mass-spektrometriialyq anyqtaýmen gaz hromatografiiasyn qoldaný arqyly júzege asyrylady» deidi mamandar.
Sondai-aq Qazaqstannyń atalmysh qalalaryndaǵy aýa lastaýshy zattardyń kontsentratsiiasynyń keńistiktegi jáne ýaqytaralyq ózgeristeri taldanady. Jumys barysynda «Qazgidromet» jerústi baqylaý stantsiialarynyń ulttyq jelisiniń derekteri nemese www.airkaz.org veb-saityndaǵy derekteri paidalanylady.
– PMF modeldeý nátijeleri boiynsha Nur-Sultan jáne Almaty qalalaryndaǵy PM2.5 bólshekteriniń lastaýshy kózderiniń úlesi baǵalanady. Sondai-aq aýadaǵy ártúrli lastaýshy zattardyń kontsentratsiiasyna baǵalaý júrgiziletin bolady. Ólim-jitim, aýrýshańdyq jáne ekonomikalyq zalaldyń mánderi baǵalanady. Lastaný kózderin anyqtaý jáne atmosferalyq aýany jaqsartý baǵdarlamasy odan ári Qazaqstannyń basqa da qatty lastanǵan qalalary úshin qoldanylýy múmkin. Bul baǵdarlamanyń nátijeleri jekelegen qalalar úshin aýa sapasy baǵdarlamasy boiynsha is-sharalar josparyn qurýǵa negiz bola alady, – deidi QazUÝ janyndaǵy Biosfera ekologiiasy zerthanasynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Nasiba Baimatova.
Baǵdarlama nátijeleri strategiialyq jáne baǵdarlamalyq qujattardyń keibir tarmaqtaryn sheshýge múmkindik beredi. Máselen, Bilim berýdi damytýdyń 2025 jylǵa deiingi memlekettik baǵdarlamasy boiynsha «Ǵylymnyń áleýetin kúsheitý» tarmaǵy. Ekinshiden, Qazaqstan Respýblikasynyń «jasyl ekonomikaǵa» kóshý tujyrymdamasy, iaǵni 3.6-bólim «Atmosferanyń lastanýyn azaitý». Úshinshiden, «Qazaqstan 2050» strategiiasy, 4-taraý «Ult densaýlyǵy – bizdiń tabysty bolashaǵymyzdyń negizi».
Aýanyń lastanýy, ásirese qalalyq jerlerdegi atmosferaǵa taralyp jatqan ziiandy qaldyqtar – eń ótkir máseleniń biri. Bul ekojúieniń buzylýyna, ekonomikalyq jáne áleýmettik turǵyda ziian keltiredi. Elimizdiń iri qalalaryndaǵy aýanyń lastaný deńgeii tym joǵary. Dúniejúzilik banktiń 2013 jylǵy zertteýlerinde mamandar halyqtyń aýrýshańdyǵy men keibir ekonomikalyq shyǵyndardyń túp-tamyryn osy máselemen bailanystyrǵan. Al IQAir reitinginde 2019 jyly Qazaqstan lastaný deńgeiiniń ortasha jyldyq kontsentratsiiasy boiynsha álemde 29-oryndy ielendi. Qysta Nur-Sultan qalasy álemniń eń lastanǵan qalalarynyń ondyǵyna kiredi (IQAir, 2020).
Aýadaǵy PM2.5 bólshekteriniń kóbeiýi adam densaýlyǵyna jaǵymsyz áser etedi. Atap aitqanda, bul kóptegen júrek-qantamyr, ókpe aýrýlaryna jáne sonyń saldarynan ómir súrý sapasynyń tómendep, tipti merziminen buryn qaitys bolýǵa sebepker bolýy múmkin. Ásirese balalardy osy máseleniń zardabynan qutqara almaityndai halge jettik. Óitkeni lastanǵan aýa ókpeniń jumysyna, midyń damýyna teris áser etip, aqyl-oidyń damýyn tejeidi. Al egde jastaǵy adamdarda dementsiia qaýpi joǵarylai túsedi.
Osy tusta «Nelikten 2.5 mkm?» degen suraq týyndaýy múmkin. Óitkeni kólemi 2,5 mikrometrden az barlyq bólshekter men tamshylar aýada qalyqtap júredi. Olar ormanda da, teńizde de kezdesedi. Biraq eń úlken qaýipti aýmaq – qalalyq jer. Birinshiden, ádette qalada olardyń kontsentratsiiasy joǵary bolsa, ekinshiden, qaladaǵy usaq dispersti aerozoldiń (PM2.5) himiialyq quramy tabiǵi ortamen salystyrǵanda qaýipti. Sondai-aq aýany lastaýshy úlken bólshekterge qaraǵanda RM2.5 bólshekteri adam aǵzasyn bógde zattardan qorǵaýshy biologiialyq kedergilerden ońai ótip ketedi. Osylaisha aǵzanyń tolyqqandy jumys jasaýyna úlken qaýip tóndiredi.
Ártúrli qalalarda PM2.5 aerozoliniń quramy da, jeke bólshekterdiń parametrleri de ártúrli bolýy múmkin. Máselen, qalalyq jerde eń kóp kezdesetin kúie, asfalt jáne avtomobil shinalarynyń eń kishkentai bólikteri, mineraldy tuzdardyń bólshekteri (sýlfattar, nitrattar), aýyr metall qosylystary (negizinen, oksidter).
CORE epidemiologiialyq ǵylymi-zertteý derekteri boiynsha almatylyqtardyń 25,5 paiyzy bronh demikpesimen aýyratynyn kórýge bolady. QazUÝ-dyń Densaýlyq saqtaý jáne qorshaǵan orta ǵylymi-zertteý laboratoriiasynyń meńgerýshisi Denis Vinnikovtyń jaqynda júrgizgen zertteýi Almaty qalasynda joǵary mólsherde kezdesetin PM2.5 bólshekteriniń qysqy kezeńde ashyq aýada jumys isteitin adamdarǵa keri áserine ǵylymi dálel bolyp tabylady. Óitkeni qalanyń ártúrli bólikterindegi PM2.5 kontsentratsiiasy 120 mkg/m3-den 1500 mkg/m3-ge deiin ózgerip otyrady. Bul elimizde bekitilgen normativterden asyp túsetin kórsetkish.
Qazirgi zamanǵy zertteý ádisteri men modeldeý quraldaryn paidalana otyryp, Nur-Sultan jáne Almaty qalalary úshin aýanyń sapasyn jaqsartý baǵdarlamasy ázirlenetin bolady. Baǵdarlamada tańdalǵan qalalardaǵy aýanyń lastanýy boiynsha qalyptasqan jaǵdaidyń taldaýy, álemdik ozyq tájiribelerdiń taldaýy jáne aýa sapasyn jaqsartý boiynsha usynystar da qamtylmaq.
Kámila DÚISEN
