QR Prezidenti N. Á. Nazarbaevtyń,
QR Bas Prokýrory J. Q. Asanovtyń,
QR Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Q. A. Mámidiń nazaryna
«Atyraýda reiderliktiń jańa túri paida bolypty, belgili kásipkerdiń dúnie-múlkin túk qaldyrmai tartyp alypty» degen áńgimeni estigenbiz. Bastabynda uiymdasqan qylmystyq toptyń áreketi bolar degen topshylaýymyz sáikes kelmedi. Bul oqiǵa múldem basqa baǵytta órbigen bolyp shyqty...
«AsiaCreditBank» bergen nesiemizdi keshiktirdi dep, quny milliard teńgege baǵalanǵan «Tuz» kompaniiasyn sot arqyly tartyp alyp, basqa bir kásipkerge arzan baǵaǵa satyp jiberipti. Bul týraly «Tuz» JShS-nyń direktory, belgili kásipker Ábirbek Toqtybaevtyń ózi aitty.
«Bank meni aldap soqty. Túgimdi qaldyrmai tartyp alǵanymen qoimai, qylaiaǵy zeinetaqymdy da bergizbei otyr», – dep shaǵyndy kásipker. Onyń sózine qaraǵanda, bankten aldymen 290 million teńge, keiin taǵy 150 million teńge kredit alǵan. Osy kezde onyń kompaniiasynyń barlyq jyljymaityn múlkin, eki zaýytyn, kompaniiaǵa tiesili temir jol jáne avto jolyn, memleketten 20 jylǵa jalǵa alǵan 164 gektar ken óndiretin jerimen qosa, Almatydaǵy úiin jáne kompaniianyń 100 paiyz negizgi jarǵylyq aktsiiasyn kepilge qoidyrǵan. Aqyr aiaǵynda kreditti ýaqtyly qaitarmady degen syltaýmen sot arqyly kompaniiany túgeldei tartyp alyp, kompaniia qojaiyndaryn dalada qaldyrǵan. «Buryn-sońdy mundai zańsyzdyqty estimeppin. Men elimizde ádildik bar, zań bar dep júrdim. Milliardtaǵan teńgege baǵalanǵan kompaniiamdy bir kúnde nebary 61 million teńgege satyp jiberdi» dep kúiinedi kásipker. Onyń sózinshe, osy oqiǵa kezinde birneshe ret insýlt alyp, emhanaǵa túsken. Biz kásipkerdiń gazet tilshisine bergen suhbatyn qaz-qalpynda, oqiǵany hronologiialyq tártippen barynsha yqshamdap usynyp otyrmyz.
"Atyraýdy" taza sýmen qamtyǵym keldi
– «Tuz» JShS kompaniiasyn qashan qurdyńyz? Biznestiń bul salasyna qalai keldińiz?
– 2001 jyly «Tuz» JShS kompaniiasyn quryp, Atyraýdaǵy Inder aýdanynan jańa jumys ornyn bastadyq. Birden jumysqa qyzý kirisip, bir jyldyń ishinde júieli jumys isteitin jaǵdaiǵa jettik. 2003 jyly "Tuz" JShS kompaniiasyn qaita tirkeýden ótkizip, kompaniiany tolyqtai óz menshigime aldym. Meniń 55 paiyz, áielimniń 45 paiyz úlesi boldy.
– Kompaniia jumysyn jandandyrý úshin qandai sharalardy qolǵa aldyńyz?
– Eń aldymen kompaniianyń óndiristik bazasyn qaita quryp, zamanaýi tehnikalyq jabdyqtardy shetelden aldyryp, jyl saiyn kem-ketigin toltyrdyq. Buǵan qyrýar qarjy ketti. 2005 jyly as tuzyn shyǵaryp, respýblikalyq forýmdarǵa, túrli sharalarǵa belsene qatystyq. Kompaniiamyzdyń aty áigilenip, shyǵarǵan ónimderimiz suranysqa ie bola bastady. Ártúrli baiqaýlardan alǵan alǵys hattarymyz, gramotalar, júldeli oryndardyń bárin tizbelemei-aq qoiaiyn, osy jyldar ishinde oblysta salyǵyn ýaqtyly tólep, oblys jáne aýdan ákimdiginiń áleýmettik salalarǵa arnalǵan baǵdarlamalary men sharalaryna da belsene qatystyq. Jergilikti ákimdikpen kelise otyryp, «Inder» ózenindegi alańy 164 gektardy quraityn ken ornyndaǵy tuz qoryn óndirýge quqyq alyp, memlekettik kelisimshart jasadyq. Adamda arman túgegen be? Kompaniiany budan da keńeitip, ónimdi jumys isteýdiń túrli jolyn da qarastyra bastadyq. 2010 jyly tuz óndirgen aýmaqtyń ornynda qalatyn tuzdy sýdy qainatyp, qaita óńdeý arqyly taza sý óndirý ideiasy týdy. Bul kompaniiaǵa emes, eń aldymen halyqqa paidaly bolar edi. Atyraýda taza aýyz sý tapshylyǵyn joiatyn iri joba jasap, jan-jaqty ázirlendik.
BANK BIZDI ALDAP SOQTY
– Osy joba úshin «AsiaCreditBank»-ten nesie aldyńyz ba?
– Iá, dál osy jobany júzege asyrý úshin 2011 jyly«Biznestiń jol kartasy 2020» baǵdarlamasy aiasynda «AsiaCreditBank» arqyly kredit alýdy josparlap, sol jyly 8 aida (tamyz) 290 300 000 (230 million 300 myń) teńgeni 5 jylǵa nesiege aldym. Sol qarjynyń jáne kompaniianyń negizgi kapitalynyń kómegimen 2013 jyly jyldyq qýaty 30 000 tonnalyq natrii gipohloritin óndiretin zaýytty iske qostyq. Bul joba tolyq júzege assa, joǵaryda aitqanymdai, oblys aýyz sý jetispeýshiliginen tolyq qutylar edi.
2013 jyly 9 aida «AsiaCreditBank»-ten taǵy da 150 000 000 (150 million) teńge qosymsha nesie alýǵa bardym. Oǵan deiin nesiemizdi grafik boiynsha keshiktirmei tólegenimizge qaramastan, uzaq oilandy. Aqyry kompaniianyń barlyq dúnie-múlkin qaita baǵalatyńyz, sodan keiin beremiz dedi. Eki jyl buryn baǵalatyp, bankten nesie alǵanymdy aitsam da, olar kónbedi. Aqyry aitqandaryn oryndap, qaita baǵalattym.
– Bankke kepilge kompaniiańyzdy ǵana qoidyńyz ba?
– Joq, sońǵy nesieni alar kezde banktiń arany ashyldy. Kepilge qoiatyn kompaniianyń birneshe million dollarlyq zaýyttary, kóptegen jyljymaityn múlikteri, 15 km temir jol tuiyqtary, memleketten jalǵa alǵan 164 gektar ken ornyn paidalaný quqyn, óndiristik baza ǵimarattary joǵarydaǵy somany alýǵa jetkiliksiz dep uiǵardy. Olar menen Almatydaǵy jeke úiim men quryltaishylardyń (men jáne áielim) «Tuz» JShS-daǵy jarǵylyq kapitalymyzdy kepilge qoiýymyzdy talap etti. Men úshin jańa iske qosylǵan zaýytymdy ónimdi júrgizý kerek boldy. Olardyń talaptaryn oryndap, nesieni aldym. Bylaisha aitqanda, bank bizdi aldap soqty.
Bank maǵan 6 bólikke berip, 119 million teńge berdi de, sońǵy 31 million teńgeni keshiktirip, ártúrli syltaý aityp, bermei qoidy. 2014 jyly sáýirdiń 1-i kúni keste boiynsha nesiemdi tólep, bankke qaita kirdim. Olarǵa 31 million teńgeni bermeseńder, maǵan nesiemdi jańa jyldyń basynan bastap tóleýge múmkindik berińder dep ótinish aityp edim, aýyzsha kelisti. «Sizge jańa grafik usynamyz» degen ýádelerine senip, túsirgen ótinishime mór bastyryp aldym da, jańa jyldy kúttim.
SOT ORYNDAÝShYDAN SOT ORYNDAÝShYǴA DEIIN...
– Jańa grafik berý týraly ótinishińiz ózińizde bar ma?
– Bar.
– Bankpen aradaǵy sotyńyz qashan bastaldy?
– 2014 jyldyń 26 jeltoqsanynda maǵan sottan shaqyrtý keldi. Bank 9 ai boiy nesiesin tólemei júr dep kórsetipti. Bankpen aramyzdaǵy iiý-qiiý sot osy kezden bastaldy. Mine, eki jarym jylǵa jýyqtady.
– Sot otyrysy qashan bastaldy?
– 2015 jyldyń 9 qańtarynda bank ekonomikalyq sotqa júgindi, olar muny qalalyq sot qaraidy dep sheshim shyǵardy. 2015 jyly aqpan aiynda sot meniń kompaniiama buǵaý (arest) saldy. Onymen qoimai, olar meniń zeinetaqymdy da bergizbei tastady.
2015 jyldyń 6 mamyrynda qalalyq sot 370 000 500 (370 million bes júz teńge) bankke jáne memlekettik kiris úshin 11 700 000 (11 million 700 myń) teńge tóleisiń degen sheshim shyǵardy. Jalpy, 381 700 000 teńge tóleýim kerek boldy. Men sottan mundai somany birden tólei almaitynymdy aityp, nesieni qaita qurylymdaý úshin aryz berdim. Olarǵa 3 jyl ýaqyt ishinde tólep bolamyn dedim. Biraq buǵan bank kónbei, bir jolda tóleýimdi talap etti. 2015 jyly maýsym aiynda bank jeke sot oryndaýshysy Bekmuhametovke júginip, ózderiniń aqshasyn óndirtip berýdi josparlady. Jeke sot oryndaýshysy shaqyrǵan soń, baryp, mán-jaidy túsindirdim. 2017 jyldyń maýsymyna deiin barlyq qaryzymdy tólep bolamyn dedim. Bank onyń usynysyna kelispei, sot qujatyn odan qaitaryp aldy.
Sodan kelesi sot oryndaýshysy Saltanat Shaiyhovaǵa berdi. Ol meniń kompaniiamnyń jeke esepshotynan 2015 jyldyń qazanynan deiin 2 600 000 teńge bankke nesie tóleý úshin óndirip berdi. Ol da belgisiz sebeptermen qujattardy bankke qaitaryp berdi de, keri qaitty.
Bank endi úshinshi Shoqanbaev degen jeke sot oryndaýshysyn shaqyrdy. Ol 2016 jyldyń maýsymyna deiin 6 600 000 teńge bankke óndirip berdi. Men onyń ústinen sot oryndaýshynyń is-áreketi durys emes dep sotqa aryz berdim. Ol da ketti.
Osy jyldyń maýsym aiynda bank tórtinshi jeke sot oryndaýshysy Ajmýhanbetov Meirambekti shaqyrdy. Ol birden meniń barlyq dúnie-múlkim men kompaniiamdy baǵalatyp, aýktsionmen satamyz degen sheshim qabyldady. 8 tamyzda meniń kompaniiama múldem qulyp salyp, jumys istetýin birjola toqtatty. Men taǵy da onyń ústinen shaǵym túsirdim. 29 tamyzda meniń shaǵymym negizinde Ajmýhanbetovtyń isti oryndaýy qate degen sheshim shyqty. Olar apeliatsiialyq kollegiiaǵa aryz berip edi, olar da Ajmýhanbetovtyń sotty oryndaýynda zań buzýshylyqtar bar dep, aldyńǵy sheshimdi kúshinde qaldyrdy.
Bank olardyń bul sheshimine qaramastan, isti kelesi jeke sot oryndaýshysy Erkin Sultanǵalievke berdi. Bul 5-shi sot oryndaýshysy edi. Men aldyńǵy sot oryndaýshysynyń is-áreketi qate degen sot sheshimine qaramastan, kelesi bir sot oryndaýshysynyń isti júrgize bastaǵanyna tańyrqadym. Onyń ústinen de sotqa shaǵym túsirdim. Ol da bankke kompaniia esepshotynan 40 million teńge óndirip berdi. Burynǵy óndirip alǵan teńgelerdi qosqanda nesie úshin 49 million 500 myń teńgeni sot oryndaýshylary arqyly tóledim. Bul sot qujattarynyń eshqaisysynda kórsetilmegen. Olar eshteńe tólegen joq dep otyr. Kompaniia men bank arasyndaǵy ártúrli qujattardy sen kompaniia iesi emessiń dep kórsetpeidi.
Sultanǵaliev 2016 jyldyń jeltoqsannyń 8-inde meniń kompaniiamnyń negizgi jarǵylyq kapitalyn nebary 61500 000 teńgege satyp jiberdi. Senesiz be? Bar-joǵy osy somaǵa. Men onyń ústinen aryz túsirip em, qalalyq sot menikin durys dep, al apelliatsiialyq instantsiia Sultanǵalievtiń is-áreketin durys dep sheshim shyǵardy. Menińshe, apeliatsiialyq sot kompaniianyń satylymǵa zańsyz shyǵarǵandyǵyn «zańdastyrý» úshin osyndai sheshimge keldi.
Zań boiynsha, sot oryndaýshysynyń qatelik jibergenin dáleldep, sot meniń shaǵymymdy qýattap sheshim shyǵarǵan soń, kelesi sot protsessterine deiin jeke sot oryndaýshylary jumysqa kirispeýi kerek edi. Olar apeliatsiialyq sottyń sheshimin kútpesten, óz isterin ary qarai jalǵastyra berdi. Bir sot oryndaýshysyn jeńsek, ekinshisine, ony jeńsek kelesisine berip jiberedi. Biz birinen soń biriniń ústinen aryz túsirip, ýaqyt óltiremiz. Olar osyny paidalanyp, ózderiniń zańsyz áreketterin «zańdastyryp» alady.
KOMPANIIaMDY TIYN-TEBENGE SATYP JIBERDI
– Sonda qazir «Tuz» kompaniiasyn basqa bir zańdy tulǵa satyp aldy ma?
– «Kaspian servis» degen kompaniia satyp aldy. Ol 2013-16 jyldar aralyǵynda eshqandai salyq tólemegen, bylaisha aitqanda paida da,tappaǵan, ziian da tartpaǵan «qaǵaz júzindegi» kompaniia eken.
– Bank nege negizgi kapitaldy arzanǵa baǵalady?
– 2016 jyly men óz kompaniiam men onyń múlkin qaita baǵalatqanmyn. Olar 1 059 869 000 (1 milliard 59 million 869 myń) teńgege baǵalaǵan. Al bank bolsa ony satar kezde 51 894 000 (51 million 894 myń) teńgege satylymǵa shyǵarady da, 61 million 500 myń teńgege satyp jiberdi. Myna bir derekti aita keteiin, 2013 jyly qosymsha 150 million teńge nesie alar kezimde kompaniianyń múlkin qaita baǵalatqanmyn. Ol kezde dollar baǵamy 180 teńge edi. Kompaniia qunyn anyqtaýshylar 80 million teńgege baǵalaǵan. Arada tórt jyl ótken soń bank 51 million teńgege satylymǵa shyǵaryp otyr.
– Bank nege birden negizgi jarǵylyq kapitaldy satylymǵa shyǵaryp otyr?
– Bul áreketteri de zańǵa sai emes. Men olardyń ústinen kompaniiaǵa tiesili jyljymaityn múlikti, 15 km temir jol tuiyǵyn, 15 km avtojoldy satpai turyp, birden «Tuz» JShS-nyń negizgi quqyn satqandarynyń zańsyz ekendikterin aityp, shaǵym túsirdim. Shyn máninde, bank aldyndaǵy qaryzdy tolyqtai jabýǵa jyljymaityn múliktiń jartysy da jeter edi. Qalalyq sot meniń shaǵymymdy qanaǵattandyrǵanymen, apelliatsiialyq sot olardikin zańdy dep tapty. Túsiniksiz jaittar óte kóp.
BIR KOMPANIIaNYŃ EKI IESI BARMYZ
– Satyp alǵan kompaniia iesin tanýshy ma edińiz?
– Talai jyldan beri tanitynmyn. Aralasyp, aǵa-baýyr bolyp júrgen Saiathan Ámir degen jigit edi. 2016 jyldyń orta sheninde ol maǵan kelip, kompaniiańyzdy 2,5 million dollarǵa satyńyz. 1,3 millionmen nesieńizdi tóleisiz, qalǵan aqsha ózińizde qalady dep usynys jasaǵan. Men kelispegenmin. Aqyry sol jigit satyp aldy.
– Qazir kompaniia tolyqtai sol azamattyń qolyna ótti me?
– Solai deýge bolady. Biraq zańsyzdyq óte kóp. Sebebi, «Tuzdyń» barlyq qujattary, býhgalterlik esep, ondaǵan jyldyq kiris-shyǵys qujattary, mór meniń qolymda. Oǵan barlyq qujatty bersin degen sottyń sheshimi joq. Soǵan qaramastan, ózin «Tuzdyń» iesi retinde tirketip alypty. Ol qandai zań tarmaǵyna súienip tirketip alǵanyn túsine alar emespin. Qazir bir kompaniianyń eki iesi barmyz. Onyń da, meniń de qolymda mór bar...
Sottyń sońyn kútpesten Saiathan Ámir bir mashina banditsymaq jigitterdi bastap kelip, bizdiń qaraýyldar men jumysshylardy mashinaǵa kúshtep tiep, Inderge aparyp tastapty. «Eger qaita kelseńder, aiaq-qoldaryńdy shaǵamyn» dep doq kórsetken. Sodan beri biz óz mekememizdiń aýlasyna kire almaityn boldyq. Estýimizshe, olar kompaniiaǵa tiesili múlikterdi, tehnikalyq qurylǵylardy shetinen satyp jatqan kórinedi.
Men sońǵy ret sotqa banktiń kompaniianyń jarǵylyq kapitalyn satylymǵa shyǵarǵandary jáne ony satqandary zańsyz dep shaǵym túsirsem, Saiathan Ámir «Tuzdyń» iesi menmin, Ábirbek Toqtybaevtyń sotqa berýge quqy joq, ol bankpen óziniń nesiesi boiynsha sottassyn dep aryz beripti. Bizdiń sot onyń shaǵymyn oryndy dep taýypty. Birese olardiki, birese bizdiki durys dep, eki ortada bizdi sandaltyp qoidy.
– Buǵan deiin sot barysy kezinde kompaniiańdy bizge bermeseń, bankten jeńilesiń degendei kelissóz iaki qorqytyp-úrkitý boldy ma?
– Joq, bárin «zań aiasynda» tartyp aldy.
ALMATYDAǴY ÚIIMDI DE SATPAQShY
– Sot áli jalǵasyp jatyr ma?
– Bank Sultanǵalievtiń atqaratyn jumysy bitti dep, taǵy bir jeke sot oryndaýshysyn jaldapty. Bank meniń ondaǵan million dollarlyq quny bar kompaniiamdy tartyp alǵanymen tynbai, kepilge qoiǵan Almatydaǵy úiimdi de satylymǵa shyǵardy. Meniń sońǵy múlkim osy edi. Banktiń esebi boiynsha, men olarǵa áli 78 million teńge qaryz ekenmin.
23 mamyr taǵy da sot bolady. Men bul istiń aqyryna jetpei qoimaimyn. Óitkeni, qulap jatqan kompaniiany ornynan turǵyzyp, osy kúnge jetkizdim. Ony órkendetý, damytý úshin nesie aldym. Al olar bir kúnde meniń barlyq múlkimdi tartyp alyp, dalaǵa tastamaqshy.
– Eger sotta jeńilseńiz, ádilet tappasańyz ne isteisiz?
– Men osyǵan deiin ádilettiń bar ekenine, zańnyń jumys isteitinine, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kásipkerlikpen ainalysqan azamattardyń tirligine orynsyz qol suqpańdar dep únemi aitatyn sózin tyńdar qulaq baryna senip keldim. Áli de senemin. Sońyna deiin kúresemin. Sot bastalǵaly beri birneshe ret júrek talmasyna ushyradym. Jarym da, bala-shaǵam da ýaiym-qaiǵyǵa batty. Eger alda-jalda jeńiler bolsam... aita almaimyn. Mundai ádiletsizdikke tóze almaimyn.
– Osy jyldar ishinde qatty eregesken, óshtesken adamdaryńyz bolyp pa edi?
– Eshkimmen renjisip, jaýlasqan emespin.
– Bank nege sonsha sońyńyzǵa túsip aldy? Olarǵa Sizdiń kompaniiańyzdy arzanǵa satqannan ne paida túsedi?
– Bul jaǵy maǵan da kúńgirt.
– Úshinshi bir tarap bar ma degenim ǵoi...
– Bolýy da múmkin. Naqtyly dálelim joq. Banktiń aldynda úsh azamattyq tulǵa qaryzbyz: «Tuz», men jáne áielim S. Toqtybaeva. Meniń túsinbeitinim, «Tuzdy» satsyn, biraq meniń jáne áielimniń quqyn nege satady dep shyryldap júrgen joqpyn ba? Negizgi jarǵylyq kapitaldy satýǵa olardyń qaqy joq edi...
Aitpaqshy, osy shý bastalǵan shaqta Almatydan bir kásipker jigitter habarlasyp, nesieńizdi tólep bereiik, kompaniianyń 70 paiyz aktsiiasyn bizge berińiz degen usynys aitqan. Olarmen de kelispegen bolatynmyn.
NOǴAEV BILEDI. BIRAQ...
– Osy oqiǵa bastalǵaly beri oblys ákimine mán-jaidy túsindirip, ótinish aityp kirdińiz be?
– Oblystyń burynǵy ákimi Izmuhanbetovke de, qazirgi ákim Noǵaevqa da birneshe ret kirgenmin. Noǵaev barlyq mán-jaidy biledi. Biraq...Talai márte hat ta jazdym. Olar sotqa bul istiń aqiqatyna jetińder degen syńaida hat jazady. Bitti. Meniń hat jazbaǵan adamym, mekemem qalmady. Eshqaisysynan qairan bolmai tur. Atyraý jurtshylyǵynyń deni buldaýdan habardar. Jergilikti jerdegi atqaminerler kózjumbailyqqa salynbai, áli de oblysty tártipke shaqyrar degen senimim óshken joq.
Endigi úmitim Prezident Nursultan Nazarbaev pen Bas prokýror Jaqyp Asanov myrzada. Elbasy únemi elimiz órkendeýi úshin kásipkerlikti damytýǵa tiispiz dep aityp otyrady. Bul sekildi bassyzdyqqa jol bermes degen oidamyn. Osy kompaniiany quryp, kún-tún demei jumys istedim. 60-qa jýyq adamdy turaqty jumyspen qamtydym. «As tuzy» óńirge emes, raspýblikaǵa tanymal brendke ainaldy. Eshkimniń alajibin attap, qýlyq-sumdyqpen kún kórgen emespin.
Jaqyp Asanov myrza da elshil, halyqshyl azamat qoi, meniń janaiqaiymdy estir degen úmittemin. Birneshe márte hat ta jazdym. Bir kúni bolmasa bir kúni meniń basyma túsken jaǵdaimen tanysyp, arasha túser degen armanym bar.
Áńgimelesken, T. QAMALBEK
