Osydan 5 jyl buryn Dalanews.kz tilshisi «Qyrǵyzstan Eýraziialyq odaqqa qosylýǵa qarsy» qozǵalysynyń beldi múshesi, saiasattanýshy Ainur Cholpankýlovamen suhbattasty. Sarapshy sol tustaǵy qyrǵyz basshysy Atambaevtyń «adasyp» júrgenin aityp, «qyrǵyz qoǵamyndaǵy reseilik aqparat quraldarynyń yqpaly kúshti» degen edi.
5 myń múshesi bar qozǵalystyń ókili eldiń Eýraziialyq odaqqa kirýine qarsy ekenin ashyq aitqan. Odan buryn kúni keshe bostandyqqa shyqqan Atambaevqa baǵa bergen edi. Ózektiligin joǵalta qoimaǵan suhbatty oqyrman nazaryna qaitara usynǵandy jón kórdik.
– Qyrǵyz eliniń prezidenti «KSRO –ny qaita qurǵysy kelgen adamnyń aqyly joq, alaida, sol dáýirdi saǵynbaityn adam júreksiz jan» deidi eken. Bir qyzyǵy, Atambaevtyń sózi Resei prezidenti Pýtinniń: «Keńes úkimetiniń kúireýi – HHI ǵasyrdaǵy eń úlken geosaiasi apat» degen pikirinen alshaq jatqan joq. Bul qalai bolǵany?
Qyrǵyzstan saiasattanýshysy Ainur Cholpankýlova– Ol sol dáýirdi kókseidi dep aitpaimyn, alaida keńestik kezeńdi eske alǵanda sóziniń sarynynan sol dáýirge degen saǵynysh sezilip turady. Bul túsinikti de. Atambaev keńestik ideologiianyń ónimi ǵoi. Máskeýdegi basqarý institýtynda «injener-ekonomist» mamandyǵyn alǵan. Onyń maman jáne tulǵa retinde qalyptasýy sol dáýirge sai keldi. Ekonomikadaǵy belgili bir jobany júzege asyrarda ol qazirge deiin KSRO-nyń tájiribesine júginedi («qyzyl imperiia» áldeqashan kúirep tynǵanyna jáne josparly ekonomikanyń sátsizdikke ushyrǵanyna qaramai). Osydan-aq onyń sanasyna keńestik júieniń qundylyǵy ábden sińip qalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Ol áli kúnge deiin ótkenmen ómir súretin siiaqty. Sol sebepti de Atambaev qazirgi eýraziialyq integratsiiaǵa salqyn, salmaqty kózben qaraityn jaǵdaida emes.
– Jalpy, qyrǵyz qoǵamy Kremldiń integratsiialyq saiasatyna qalai qaraidy ózi, qalai baǵalaidy?
– Atambaev bul integratsiianyń bizge paidasy bolmasa, ziiany joǵyn aityp otyr. Alaida qoǵam onyń sózine senedi, yǵyna jyǵylady degen sóz emes. Jan-jaqty oilai biletin qoǵamnyń belsendi ókilderi, oppozitsiialyq depýtattar, kásipkerler biliktiń odaqqa kiremiz degen usynysyn quptamaidy. Eń jaqsy jańalyq, depýtattar arasynda integratsiia bizge igilik ákelmesin túsine bastaǵan azamattar kóbeiip keledi.
Resei imperiiasyn qaita tiriltý jáne jańaeýraziia (neoevraziistvo) týraly ideia – Aleksandr Dýginge tiesili. Ideia ózegi fashizmge jaqyn. Bul ideianyń tininde «orys álemi», reseilik derjava atty kontseptsiia jatyr. Sondyqtan da bizdiń qozǵalys «bul odaq Qyrǵyzstanǵa qai jaǵynan bolmasyn qaýipti» dep sanaidy.
– Kez kelgen qarsy pikirdiń naqty dáiegi, ýáji bolady ǵoi. Qyrǵyzstandy ne sebepti osynaý integratsiianyń múshesi retinde kórgilerińiz kelmeidi?
– Atambaev «Eýraziialyq Odaq bizge 170 mln. turǵyny bar naryqqa jol ashady dep otyr» jáne «bizdiń migranttardyń Reseide jumys isteýine jeńildikter jasalady» deidi. «Óndiris damidy» dep taǵy ótirik aitady. Óndiris ótkizý naryǵy bolǵanda ǵana órkendeidi. Muny kez kelgen kásipker biledi. Másele, biz Reseige ne usyna alamyz?
Ekinshiden, Reseidegi qyrǵyz migranttarynyń quqyǵy aiaqqa taptalyp otyr. Resei kóshi-qon talaptaryn qatańdatty, jumysqa turý patentiniń qunyn qymbattatyp jiberdi. Onymen qoimai, eńbek migranttary endi orys tilinen test tapsyrady.
«Qyrǵyzstan Kedendik odaqqa qosylýǵa qarsy» qozǵalysy eliniń egemendikten aiyrylǵanyn qalamaidy. Bul odaqqa kirsek saiasi, aqparattyq, ekonomikalyq qaýipsizdigimizge qater tónedi, táýelsiz saýda tarifi men biýdjettik saiasatyn júrgizý múmkindiginen aiyrylamyz. Bárin qoishy, eń soraqasy, búginge deiin az-muz bolsa da qol jetkizgen demokratiialyq jetistikterimizdiń barlyǵy dalaǵa ketedi. Byltyr osy maqsatta aýqymdy saýalnama júrgizdik. Qyrǵyzdardyń 50 paiyzy eldiń Eýraziialyq odaqqa kirýine qarsy.
Máskeý men Kievtiń tatý tustary elimizdegi reseilik arnalar munshalyqty saiasilanbaǵan edi. Qazir she? Qarapaiym halyq Ýkrainadaǵy jaǵdaiǵa reseilik aqparat quraldarynyń kózimen qarap otyr. Obektivtilik áldeqashan ólgen: «AQSh jaý», «Eýropa jaý», «Resei ádil», «Máskeýdiki jón». Kremldik arnalardan kúnde osyny kóremiz. Onyń ústine sońǵy kúnderi keńestik ideologiiany, eýraziialyq integratsiiany, Kedendik odaq jáne Reseidiń postkeńestik keńistiktegi saiasatyn jaqsy jaǵynan jarnamalaityn jiyndar kóbeiip ketti. Álbette, muny Máskeýden aqsha alyp otyrǵan saiasattanýshylar jasap otyr.
– Eýraziialyq odaqtyń biraz talaptary DSU-nyń sharttaryna qaishy dep estidik. Bul másele qalai retteledi?
– Biz mynadan qorqamyz: erkin saýda saiasatyna beiimdelgen qyrǵyz ekonomikasy Eýraziialyq odaqtyń baǵa saiasatyna baǵynýǵa májbúr bolady. Birtutas keden tarifiniń 92 paiyzy Reseidiń kedendik tarifine negizdelgen. Iaǵni, osy odaqtyń tariftik saiasatynyń ózi reseilik ónim óndirýshilerdi importtan qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Biz soqyr emespiz, bárin de kórip otyrmyz.
Bizdiń bilik qandai da bir aimaqtyq ekonomikalyq odaqqa kirmes buryn DSU ǵa múshe elderdiń kelisimin alýy kerek. Munyń eki joly bar. Biri Eýraziialyq odaq saýda uiymynyń Qyrǵyzstanǵa júktegen mindetin óz moinyna alady nemese Qyrǵyzstan Eýraziialyq odaqtyń talabyna sai óziniń DSU aldyndaǵy mindetin ózgertedi. Negizinde munyń ekeýi de múmkin emes. Bilik bul máseleni qalai retterin ózi de bilmeitin siiaqty.
– Reseilik aqparat quraldarynyń qyrǵyz qoǵamyndaǵy yqpaly qandai? Resei men Ýkraina arasyndaǵy daǵdarys týrasynda jergilikti basylymdar ne deidi?
– Qyrǵyz aqparattyq keńistiginiń 70 paiyzy Kremldiń qolynda. Soraqysy, osy 24 jylda qyrǵyz jerindegi reseilik arnalarǵa habar taratqany úshin tólenetin aqy salyq tóleýshilerdiń esebinen alynady.
Máskeý men Kievtiń tatý tustary elimizdegi reseilik arnalar munshalyqty saiasilanbaǵan edi. Qazir she? Qarapaiym halyq Ýkrainadaǵy jaǵdaiǵa reseilik aqparat quraldarynyń kózimen qarap otyr. Obektivtilik áldeqashan ólgen: «AQSh jaý», «Eýropa jaý», «Resei ádil», «Máskeýdiki jón». Kremldik arnalardan kúnde osyny kóremiz. Onyń ústine sońǵy kúnderi keńestik ideologiiany, eýraziialyq integratsiiany, Kedendik odaq jáne Reseidiń postkeńestik keńistiktegi saiasatyn jaqsy jaǵynan jarnamalaityn jiyndar kóbeiip ketti. Álbette, muny Máskeýden aqsha alyp otyrǵan saiasattanýshylar jasap otyr.
Ókinishtisi, biz reseilik aqparat quraldarynyń nasihatyna arbalyp qaldyq. Ýkrainanyń territoriialyq tutastyǵyn qoldaǵan basylymdar birden aiyptalady. «Olardy AQSh-tyń memlekettik departamenti qoldap otyr» degen pikirler aitylady (shyny kerek, kúlkiń keledi). Reseige qarsy pikir bildirgen azamattar birden ultshyl, orysty ittiń etinen jek kóretin jeksuryn, fashist atanady. Qarap turyp qynjylasyń. Qyrǵyzstanda táýelsiz internet basylymdar joq emes. Sonyń biri – www.kloop.kg saity.
– Qyrǵyz biliginiń tarapynan qozǵalys múshelerimen dialogke barý, kelisimge kelý áreketi júrgizildi me?
– Iá, qozǵalys belsendileri ekonomika ministrimen kezdesti. Birneshe dóńgelek ústelder ótkizildi. Biraq, nátijesi shamaly. Shynymdy aitsam bul biliktiń de budan burynǵylardan esh aiyrmashylyǵy joq. Demokratiialyq mádeniet degenimizdiń ózi – qarsy taraptyń pikirin tyńdai bilý. Al bizdiń bilik týraly bulai aita almaisyń. Eýraziialyq odaqqa kirý máselesi Konstitýttsiiaǵa sai referendýmda sheshilip, Qyrǵyzstannyń Jogorký Keneshinde talqylanýy tiis edi.
– Kezinde Asqar Aqaev «Qyrǵyzstannan Shveitsariia jasaimyn» dep ýáde bergen. Atambaev ne deidi?
– Aqaevtyń armany shynaiy edi. Ol shynymen de Qyrǵyzstandy ekinshi Shveitsariiaǵa ainaldyrǵysy keldi. Jáne Qyrǵyzstannyń qalai damý kerektigi týraly naqty jospary bolady. Biraq bul basqa áńgime... Qazirgi prezident eldi qalai órkendeterin, qalai damý jolyna túsirerin bilmeidi. Naqty maqsaty, mindeti joq. Jaqyndy kóre almaidy. Alysty boljai almaidy. Ol aitady: «Eýraziialyq odaqqa kirý qajettilik. Qyrǵyzstannyń budan basqa damý joly joq».
Biz aitamyz: «Qyrǵyzstan qalyptasqan memleket jáne onyń óz damý joly bar».
Biz bul taraptaǵy óz kózqarasymyzdy, óz joba-josparymyzdy áldeqashan kópshiliktiń nazaryna usynǵanbyz. Qandai da bir odaqqa kirý Qyrǵyzstannyń jalǵyz damý joly emes. Bul bizdiń biliktiń strategiialyq oi-sanasynyń taiazdyǵy. Sebebi, damýdyń balamaly joldaryn izdestirý eshqashan ashyq talqylanǵan emes. Atambaevtyń adasyp ketkenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
