Qazaqstandaǵy etnosaralyq kelisim el birliginiń ózegi, ulttyq qaýipsizdik arhitektýrasynyń irgetasy desek artyq aitqandyq bolmas edi. Bul jolda aldyńǵy shepte turǵan tulǵalardyń biri – Qazaqstandaǵy sheshen jáne ingýsh mádenietin damytý qaýymdastyǵy «Vainah» etnomádeni birlestiginiń tóraǵasy, Qazaqstan halqy Assambleiasy keńesiniń múshesi, Ulttyq quryltai múshesi Ahmed Mýradov. Onyń sózinde – kóregendik bar, oiynda – saiasi sabaqtastyq, áreketinde – tektilik pen senim úilesim tapqan. Dalanews.kz tilshileri alǵan suhbatta Qazaqstan halqy Assambleiasynyń bolashaǵy, «Vainah» ortalyǵynyń qyzmeti, Prezident Toqaevtyń saiasi baǵdary men ultaralyq tatýlyq máselelerin tereńinen talqyladyq.
– Ahmed myrza, jaqynda Qazaqstan halqy Assambleiasynyń jańa damý joldaryna qatysty pikir bildirip, ony birtutas ultty qalyptastyrýdaǵy basty institýt retinde atap júrgenińizdi bilemiz. Osy oiyńyzdy saitymyzdyń oqyrmandaryna tarqatyp aityp berseńiz?
– Assambleia – jai ǵana mádeni uiym emes, ol – saiasi jáne ideologiialyq keńistikte ishki turaqtylyqty qamtamasyz etetin negizgi qural. Búginde biz jańa tarihi kezeńge aiaq bastyq. Prezident Qasym-Jomart Kemelulynyń naqty aitqany bar – Qazaqstanda zań ústemdigi, qoǵamdyq kelisim men birlik ústem bolýǵa tiis. Bul strategiialyq maqsatqa jetý úshin Assambleia halyq arasyndaǵy senim kópiri bolýy kerek dep esepteimin. Óitkeni oǵan Assambleianyń múmkindigi jetedi. Qazirgi tańda bul qurylymnyń el arasyndaǵy arasyndaǵy áleýmettik-kózqarastyq shielenisterdi jumsartatyn mediator institýtyna ainalǵanyn bárimiz kórip otyrmyz.
Meniń oiymsha, Assambleia endigi jerde tek merekelik sipattaǵy jiyndarǵa ǵana emes, ǵylymi-saraptamalyq, bilim berý jáne saiasi taldaý ortalyǵyna ainalýy tiis. Bizdiń memleket postetnikalyq modelge qarai bet buryp keledi – bul degenimiz, ult degen uǵym etnikalyq emes, azamattyq-ideialyq tutastyqty bildiredi. Mine, Assambleia aldaǵy ýaqytta osy missiiany qalyptastyrýǵa kúsh salýy kerek.
– Bul óte batyl tujyrym. Al qazirgi saiasi landshaftta Assambleianyń róli sizdińshe jetkilikti deńgeide be?
– Áli de bolsa biz keide Assambleiany arhaikalyq qurylym retinde qabyldaimyz. Ony murajaiǵa qoiyp, «áttegen-ai» degen estelikterdiń qataryna qosqymyz keledi. Mundai oimen kelspeimin. Kerisinshe, Assambleia – modernizatsiiaǵa beiim qurylym. Memleket basshysy ótken jiynda naqty aitty – provokatsiialyq málimdemelerge jol joq, ásirese etnosaralyq salada. Bul – óte mańyzdy signal. Sebebi qoǵamda ártúrli kózqarastar bar, biraq olardyń bári quqyqtyq sheńberde órbýi kerek.
Sonymen qatar Prezident Toqaev Assambleianyń jumysyn ǵylymi saraptamaǵa negizdeýdi tapsyrdy. Iaǵni, jeke tulǵalardyń pikirine súienbei, naqty derek pen taldaýǵa súiený qajet. Bul – etnosaiasi sheshim qabyldaýdaǵy institýtsionaldyq jaýapkershilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan qadam dep esepteimin.
– Sizdińshe, Assambleianyń kadrlyq quramy men qurylymdyq reformalary qandai bolýǵa tiis?
– Bul másele óte ózekti. Qazir kóptegen aimaqtarda Assambleia filialdary formaldy jumys istep otyr. Jiyn ótkizedi, esep beredi – biraq naqty áleýmettik transformatsiia jasap otyrǵany shamaly. Bizge jańa býyn kerek. Memleketshil, saiasi mádenieti joǵary, kásibi moderatorlar qajet. Assambleia qataryndaǵy jastar men etnomádeni ortalyq basshylary saiasattan, kommýnikatsiiadan, konfliktologiiadan habardar bolýy tiis.
Sondai-aq, Assambleia qurylymyn qoǵamdyq keńestermen, analar alqalarymen, dini birlestiktermen, jergilikti BAQ-pen tiimdi integratsiialaý qajet. Bul – kóp deńgeili áleýmettik baqylaý tetigin qurýǵa múmkindik beredi.
– Siz jetekshilik etetin «Vainah» etnomádeni ortalyǵy týraly tolyǵyraq aityp ótseńiz. Qandai jobalarmen ainalysasyzdar?
– Qazaqstandaǵy sheshen-ingýsh halqy úshin «Vainah» uiymy tarihi jady men qazirgi saiasi sana toǵystyratyn mańyzdy qurylym. Biz sheshen jáne ingýsh halyqtarynyń Qazaqstandaǵy taǵdyryn jaqsy bilemiz. 1944 jyly stalindik rejim olardy Ortalyq Aziiaǵa deportatsiialady. Sol kezde qazaq halqy óz nanyn bólisip, úlken rýhani, adamgershilik qoldaý kórsetti. Biz sony umytqan joqpyz. Eshqashan umytpaimyz. Biz qazaq halqyna máńgi qaryzdarmyz.
Búgingi kúni «Vainah» ortalyǵy jastarmen jumys isteidi, memlekettik tildi úirený kýrstaryn uiymdastyrady, ádebiet, tarih, teatr arqyly ulttyq biregeilik pen patriotizmdi qalyptastyrýǵa kúsh salyp keledi. Memlekettik saiasatty nasihattaý isine biz de belsendi aralasamysh.
– Siz Prezident Qasym-Jomart Toqaevty qandai kóshbasshy retinde kóresiz?
– Prezident Toqaev – bul zamannyń suranysyna jaýap beretin kóshbasshy. Ol – diplomat, saiasatker, zańger, ári gýmanist. Eń bastysy – ol memleketshil. Onyń árbir sózi, ásirese etnosaralyq kelisimge qatysty aitqandary – strategiialyq mazmunǵa ie. Ol eshqashan popýlizmge jol bermeidi, bul onyń basty artyqshylyǵy.
Toqaevtyń qazaq tilin damytýǵa qatysty kózqarasy – biz úshin óte mańyzdy. Memlekettik til – bul tek kommýnikatsiia quraly emes, bul – ulttyń sanasyn biriktiretin matritsa. Prezident qazaq tilin bilý – barsha qazaqstandyq úshin qurmettiń, adaldyqtyń belgisi ekenin naqty aitty. Bul – ádilettilik printsipine negizdelgen ustanym.
Ol Assambleiany – ult birliginiń institýty dep atady. Bul jai ǵana saiasi ritorika emes. Bul – naqty saiasi tapsyrma. Prezidenttiń saiasi erik-jigeri bar, endigi kezekte osy tapsyrmany tiimdi oryndaityn kadrlar men qurylymdar qajet.
– Mýrad myrza, sizdi Qazaqstandaǵy ultaralyq tatýlyqtyń basty faktorlary qandai degen saýal mazalamai ma?
– Árine mazalaidy. Sebebi tatýlyq – ózinen ózi ornai salatyn qubylys emes. Ol – eńbektiń, saiasattyń, tárbieniń, kommýnikatsiianyń, quqyqtyq tártiptiń nátijesinen týyndaityn nájik dúnie. Menińshe, negizgi úsh faktor bar. Birinshi – zań ústemdigi. Etnos, til, din – eshteńe de zańnan joǵary emes. Barlyǵyna ortaq ereje bar, jáne ol buzylmaýy tiis.
Ekinshi – ádildik. Eger adamdar memlekettik qurylymdarda, ekonomikalyq múmkindikterde, bilim berý júiesinde teń ekenin sezinbese – bul jerde birlik bolmaidy. Úshinshi – senim. Memleket pen azamat arasyndaǵy senim – eń qymbat valiýta. Ol tek sózben emes, naqty ispen qalyptasady.
– Sońǵy suraǵymyz, siz Qazaqstandaǵy etnosaralyq kelisim modelin qalai sipattar edińiz?
– Óz basym bul model – postkeńestik keńistiktegi eń sátti joba dep esepteimin. Ol eshkimdi shettetpeidi, eshkimge basymdyq bermeidi. Onyń negizinde parasat, sabyr, zań men ádilet tur. Qazaqstanda árbir etnos – memlekettiń seriktesi. Biz ultshyldyqqa da, kosmopolitizmge de urynǵan joqpyz.
Búgingi jahandyq jaǵdaida – bul modeldiń quny odan saiyn arta tústi. Sebebi etnostar arasyndaǵy shielenis – gibridtik soǵystardyń basty quralyna ainaldy. Qazaqstan buǵan óz táýelsizdiginde jol bergen emes. Biz birgemiz. Bir shańyraq astynda. Sol shańyraqtyń ýyǵy – halyqtyń senimi bolsa, keregesi – bizdiń birligimiz.
– Áńgimeńizge rahmet!
