Bilim berý úderisi qalai basqarylady:
pedagogika qaǵidalarymen be, álde saiasi ailalarmen be?
[caption id="attachment_11312" align="alignleft" width="302"]
Gazetimizdiń № 21, 22 sandarynda jariialanǵan «Muǵalim muńy», «Men úshin shyndyq qymbat» degen materialdarda Almaty oblysy Qarasai aýdanyndaǵy Jańa turmys orta mektebinde jergilikti ákimshiliktiń muǵalimderdi ózderi atqarýǵa tiisti fýnktsiialyq mindetterinen tys jumystarǵa jumsaý aiǵaqtary týraly sóz bolǵan bolatyn. Endi osy máselege qatysty zertteýshi Qanaǵat Júkeshevtiń bergen kvalitativtik baǵasyn jariialap otyrmyz.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstannyń bilim berý keńistiginde salaýatty oilaý sheńberine syimaityn birqatar oǵash qubylystar boldy. Olar rýhani damý zańdylyqtarymen tanys adam qabyldai almaityndai, balaǵa jany ashityn pedagog bara almaityn bir qatar antipedagogikalyq áreketter retinde sipat aldy. Olardyń bári bilim berý júiesiniń jumysyn uiymdastyrýǵa institýtsionaldyq ózgerister engizýmen bailanysty kórinis berdi.
Salanyń jumysyn uiymdastyrýǵa institýtsionaldyq ózgerister engizý Bilim týraly zańnyń 3-baby boiynsha mektep ashý, jabý, oǵan direktor taǵaiyndaý, bosatý, kadr qabyldaý isteriniń bilim ministrligi quziretinen alynyp, jergilikti atqarýshy biliktiń qaraýyna berilýinen kórinis tapty. Bul praktika budan bylai bilim berý mekemeleriniń jumysy pedagogikanyń qaǵidalarymen emes, saiasi amaldarmen basqarylatynyn, mekteptiń atqarýǵa tiisti fýnktsiiasy mańyz alarlyqtai ózgeretinin kórsetip berdi.
Osydan keiin mektep bilim jáne tárbie berýshilik qyzmetin ekinshi qatarǵa ysyryp, baǵdarlamadan tys árekettermen ainalysýǵa kóbirek tartylatyn boldy. Muǵalimder jergilikti ákimshilik tarapynan ótkizilip jatqan sharalarǵa kóbirek jaýapty bolatyn boldy. Mektep oqýshylary ata-analardy «durys» daýys berýge, demek, depýtattyqqa joǵarydan usynylǵan kandidattardy qoldap shyǵýǵa kóndirýge jumsaldy. Qajetine qarai, oqýshylar men stýdentter qarsylyqsyz stadiondardy, alańdardy toltyrdy, túrli sharalarǵa qatysýshy kópshiliktiń rólin oinady. Ulttyq teledidar jasap jatqan berilimderinde kópshilikti kórsetýi kerek bolǵanda, stýdentter men oqýshylar zal toltyrýshy mindetin atqardy. Jańa «jumys berýshiniń» nusqap otyrǵan mindetterin oryndamaýǵa muǵalimderdiń qaýqary bolmady.
Bilim berý júiesiniń jumysyn basqarýǵa arnaiy institýtsionaldyq ózgeris engizip almai, jergilikti ákimshilik mekteptiń bilim berý úderisine aralasa almas edi, ony baǵdarlamadan tys maqsatty sharalarǵa jumsai almas edi. Institýtsionaldyq ózgeristerden keiin mektep is júzinde Bilim jáne ǵylym ministrligi júiesindegi ierarhiialarǵa baǵynbaityn boldy. Aýdandyq, qalalyq, oblystyq bilim departamentterine beriletin esep formaly sipat aldy. Jergilikti ákimdik ózderi taǵaiyndaǵan direktor arqyly mektepti ýysynda ustap otyrdy. Mektep oqytýdyń sandyq kórsetkishterin ǵana qamtamasyz etetin mekemege ainaldy. Endi mektep ákimshiliginiń ózi emtihanǵa jibergen oqýshylardyń UBT tapsyrý nátijeleri bilim mekemesiniń jumysynyń sapasyn baǵalaýdyń jańa kriteriine ainaldy.
Talapshyl kadrlar birtindep mektepti tastap ketip jatty. Olardyń ornyn ózge túsimdi jumys tappaǵan soń, bilim berý júiesine eriksiz kelgen adamdar basty. Olar bala oqytyp, tárbieleýge áýestigi men qyzyǵýshylyǵy bolmasa da, joǵarydan kelgen nusqaýdy talqylamai, sózsiz oryndap otyrdy. Birtindep kadr quramy tolyǵymen súreńsiz pedagogikalyq planktonmen aýystyryldy.
Mekteptiń bilim jáne tárbie berý fýnktsiiasynyń ózgerýi salanyń qyzmetine úlken zalalyn tigizdi. Aldymen ondaǵy kadrlardyń usaqtaýyna ákelip soqtyrdy. Óz isin tyńǵylyqty atqara alatyn, osy kásipke júrek qalaýymen kelgen, balaǵa bilim men tárbie berýge kásipqoi qyzyǵýshylyǵy bar muǵalimder mektepke kereksiz bolyp qaldy. Olardyń jastarǵa bilim men tárbie berýge izginietti umtylysyna suranys bolmai qaldy.
Solai bola tura, kásipqoi muǵalimder mektepti óziniń immanentti fýnktsiiasynan ajyratyp tastaýdyń bilim men tárbieniń sapasyna keri áseri bolatynyn, bilim berý úderisiniń formalylyqqa oiysyp bara jatqanyn aityp, narazylyq bildirýdi jalǵastyra berdi. Olar jergilikti bilik ókilderinen mekteptiń atqarýǵa tiisti tól mindetine – bilim men tárbie berý isine kedergi jasamaýdy, baǵdarlamadan tys sharalarǵa qatystyrýdy toqtatýdy talap etti.
[caption id="attachment_10850" align="alignright" width="324"]
Talapshyl kadrlar birtindep mektepti tastap ketip jatty. Olardyń ornyn ózge túsimdi jumys tappaǵan soń, bilim berý júiesine eriksiz kelgen adamdar basty. Olar bala oqytyp, tárbieleýge áýestigi men qyzyǵýshylyǵy bolmasa da, joǵarydan kelgen nusqaýdy talqylamai, sózsiz oryndap otyrdy. Birtindep kadr quramy tolyǵymen súreńsiz pedagogikalyq planktonmen aýystyryldy.
Bilim berý mekemelerine bilik júrgizý quqyǵynyń jergilikti ákimshilikke berilýi salada sybailas jemqorlyqtyń meilinshe órshýine jol ashty. Bilim berý salasynyń atalǵan baǵyttarda «oza shaýyp», jii atalyp júrýiniń sebepteriniń biri osynda – institýtsionaldyq ózgeris jasaý arqyly mektepti pedagogikalyq emes, saiasi amaldarmen basqarýǵa kóship alyp, ákimshiliktiń aýqymdy qubyltýlar jasaýǵa múmkindik alýynda jatyr.
Ákimshilik muǵalimdi kóshe tazalaýǵa, sailaý naýqandaryn ótkizýge qatysty sharalarǵa, turǵyndar sanaǵyn júrgizýge, áskerge shaqyrý habarlamalaryn tarattyrýǵa jumsaǵanda, jergilikti ileýden shyqqan artisterdiń kontsertterine barýdy mindettegende, muǵalim mundai buiryqtardy oryndaýdan bas tartýǵa quqyǵy bar. Bul buryn bolyp kórmegen, igerýge qiyn jańalyq emes, ejeldiń eń kúninen, árkimge belgili qaǵida. Solai ekenin, asa topas bireý bolmasa, muǵalimderdiń bári bilýge tiis. Endeshe nege olar ákimshiliktiń ókiline tike jaýap berip, zańsyz buiryqtardy oryndaýdan bas tarta almaidy?
osy sender ózderiń mektepte oqyp pa edińder? Onda qoǵamdyq bilim negizderi, tarih, quqyqtaný degen sabaqtar ótilmep pe edi? Sender JOO bitirgen maman emessińder me? Onda filosofiia, saiasattaný, quqyqtaný, mádeniettaný, etika degen pánder oqytylmap pa edi? Ózderiń gazet oqisyńdar ma? Ǵylymi-aqparattyq baǵdarlamalar kóresińder me? Kózderińdi ashyp, jan-jaqqa qaraisyńdar ma? Halyqaralyq keńistikte ne bolyp jatqanynan habarlaryń bar ma? Basqalar ashyq qoǵamdy, quqyqtyq qoǵamdy qalai quryp jatyr? Nege joǵary bilimdi maman bola tura, indýstriialy satydaǵy azamattyq qoǵamnyń múshesi bola tura, óz quqyqtaryńdy ózderiń qorǵai almaisyńdar?
Onyń eki sebebi bar. Birinshiden, ákimshilik zańsyz qysym jasaidy. Ondai qysymnyń túrleri tolyp jatyr. Eń pármendisi til almaǵan muǵalimdi jumystan qýdalaý. Bul jerde mynany eskere ketý kerek. Ádette mundaida ózin-ózi syilaityn, mamandyǵyn, kásipqoilyǵyn baǵalaityn, óz qadirin biletin, ar qamtamasyzdyǵyn ustanatyn muǵalimder ketip, olardyń ornyna ustanymsyz, bilimsiz, tilalǵyshtar keledi. Sonysymen ákimshilik búkil mektepke súreńsiz sur kadrdy jinap alyp, bilim berý spektaklin oinatyp otyrady.
Ekinshi sebeptiń máni muǵalimderdiń ózderine qoiylatyn mynadai suraqtarmen ashylady: osy sender ózderiń mektepte oqyp pa edińder? Onda qoǵamdyq bilim negizderi, tarih, quqyqtaný degen sabaqtar ótilmep pe edi? Sender JOO bitirgen maman emessińder me? Onda filosofiia, saiasattaný, quqyqtaný, mádeniettaný, etika degen pánder oqytylmap pa edi? Ózderiń gazet oqisyńdar ma? Ǵylymi-aqparattyq baǵdarlamalar kóresińder me? Kózderińdi ashyp, jan-jaqqa qaraisyńdar ma? Halyqaralyq keńistikte ne bolyp jatqanynan habarlaryń bar ma? Basqalar ashyq qoǵamdy, quqyqtyq qoǵamdy qalai quryp jatyr? Nege joǵary bilimdi maman bola tura, indýstriialy satydaǵy azamattyq qoǵamnyń múshesi bola tura, óz quqyqtaryńdy ózderiń qorǵai almaisyńdar?
Eger óz quqyqtaryńdy ózderiń qorǵai almasańdar, jergilikti ákimsymaqtardyń itpeginen shyǵa almasańdar, onda senderdiń balaǵa demokratiialyq qoǵam ornatý joldaryn, ǵylym aqiqattaryn, quqyq negizderin oqytýǵa qandai qaqylaryń bar? Sender siiaqty ezderden keler urpaq osyndai ez bolyp shyǵyp jatyr. Osyndaida nemis filosofy I. Kanttyń «eger sen óziń jerdiń qurty bolsań, onda meni taptap ketti dep shaǵynýǵa qaqyń joq» degeni eske túsedi.
Mektep ózi atqarýǵa tiisti tabiǵi fýnktsiiasymen – bilim berýdiń respýblikalyq uiymy bekitken standarttar men baǵdarlamalar boiynsha oqýshyǵa bilim men tárbie berýmen ǵana ainalysýy kerek. Jergilikti biliktiń nusqaýymen mektepti baǵdarlamadan tys jumystarǵa paidalaný – bilim sapasyn tómendetýshi faktorlardyń ishindegi eń kesirlisi. Mektepte beriletin bilimniń sapasyn kóterý úshin aldymen Qazaqstan Respýblikasy Bilim berý týraly Zańynyń 3-babyna ózgeris engizip, institýtsionaldyq qurylym qalpyna keltirilýi kerek. Mektep jergilikti bilim berý departamentterine, eń aldymen berilip jatqan bilimniń sapasy úshin esepti bolýy kerek. Mektep direktoryn balamaly kandidattardy qatystyryp, konkýrstyq ádispen iriktep alý ata-analardan, muǵalimderden jáne aýdandyq (qalalyq) bilim berý departamentteriniń ókilderinen qurylǵan paritetti komissiianyń quziretinde bolýy tiis.
Taǵy bir keńes: jumys berýshi men qyzmetker arasynda fýnktsiialyq mindetkerlikterdi aiqyndaityn shart jasalýy kerek. Onda taraptardyń mindetteri naqty kórsetiledi. Muǵalim oqýshyǵa bilim men tárbie berýge qatysty jumystardy oryndaýǵa mindetti. Al joǵaryda atalǵandai, zańsyz talaptar men buiryqtar shartqa enbeidi, sondyqtan olardy oryndaýǵa muǵalim mindetti bolmaidy. Muǵalimniń qyzmeti osy «fýnktsiialyq mindetkerlikter» dep atalatyn qujat arqyly reglamenttenedi.
Qanaǵat JÚKEShEV
