Freedom Inside '26

Araq quiylatyn toihanada as berý durys emes

Araq quiylatyn toihanada as berý durys emes
Din men dástúr zamanmen úilesken jaǵdaida memleket dami túsetini anyq. Munyń ainymas aksioma ekenin bárimiz bilemiz. Keńes ókimeti tusynda dini saýatymyz plitýstyń deńgeiindei edi. Qazir de jurttyń dini saýattylyǵy artyp, meimanamyz tasyp turǵany shamaly.  Desek te, sońǵy ýaqyttary dástúrdi mansuqtap, bóten aǵymdy dáripteýshilerge tosqaýyl qoiylyp, qarapaiym halyqqa ózge dinniń shylaýynda ketý qanshalyqty qaýipti ekenin Qazaqstan muslmandar dini basqarmasy men Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi túsindirip, jaǵdaidyń birshama ońalyp qalǵanyn moiyndaýymyz kerek.

 

Dini saýattylyq

 

Olardyń nasihat jumysy kópshiliktiń sanasyna sáýle túsirip, halyqty ózge dinniń soiylyn soqqan nieti buzyq jandardyń yǵyna jyǵyla salmaityn deńgeige jetkizdi. Osy bir jaitqa taiaýda aýylǵa barǵanymda kóz jetkizip qaittym.

Osynda 6-7 jyl buryn Almaty oblysyndaǵy týǵan jerimiz Jarkentke bara qalǵanymyzda "Pálensheniń balasy salafit bolyp ketipti" degen áńgimeni estýshi edim. Qazir ondai áńgime azaiǵan. Biraq tuńǵiyqqa túsip, qurdymnan qaityp shyǵa almastai bolyp qulaǵandar bar. Olardyń betin beri qaitaramyz dep kók ezý bolýdyń da qajeti joq sekildi.

Biraq meniń bul oiymnyń qate ekenin týǵan aýylymyz Áýlieaǵashtaǵy meshitte imam bolyp júrgen aǵamyz Turlybek Qorǵasbekov eskertti. Aýylǵa barǵan saiyn Túkesh aǵamyzdyń (bizdiń aýyldyń adamdary ol kisini solai ataidy) kókeige tunǵan oiymen bólisýge tyrysamyz.

Sonaý toqsanynshy jyldary biznestiń jalyna jarmasyp, aýyl turmaq aýdanymyzda qat taýarlardy syrt elderden tasymaldap, alǵash ret biznespen ainalysqan azamattardyń biri bolǵandyqtan Túkesh aǵamyzdy aýylymyzdyń úlken, kishisi tegis syilaidy. Búginde ózi salǵan meshitke qamqorlyq jasap, aýyl imamy qyzmetin atqaryp júr.

 

Qorǵanyshtyq qabileti qalyptasyp keledi

 

Osy jolǵy kezdesýimizde kókeige qonymdy oilaryn aityp, ata-babalarymyz ustanǵan, dástúrimizben bite qainasqan dástúrli dindi qalai saqtap qalýdyń qandai joldary bar ekenin aityp, oi bólisti.

– Iá, dini saýattylyqtyń azdyǵynan biraz jastar ózge dinniń jeteginde ketkeni jasyryn emes. Mundai jaittar bizdiń óńirde de oryn aldy. Menińshe, ózge aǵymnyń arbaýyna túsken jandardy endi týra jolǵa túsirý óte qiyn. Qazir Úkimet bul máselege mán berip, el arasynda ózge aǵymdardy dáripteýge shekteý qoiyp otyr. Bul – durys. Qazir jurttyń jat aǵymnan saqtanatyn qorǵanyshtyq qabileti qalyptasqan. Bizder salt-dástúrimizben sabaqtasyp jatqan Hanafi mashabyn damytyp, qoǵamdy saýyqtyrýǵa kúsh salýymyz kerek. Jastarǵa ata-baba dástúri Islam dinimen sabaqtasyp, úilesimdi ǵumyr keshkenin durys jetkizsek, ózge dinniń jeteginde júrgen jandardyń ózi bolmasa da, balalary kúnderdiń kúninde úiirine qaita qosylyp, qoǵamdyq ómirimizde jat aǵymdardyń yqpal-áseri ózdiginen tómendeitinine senimdimin. Óziń de bilesiń, jat aǵymnyń jeteginde ketkender ata-analary aqyl aitqanda olar áke-sheshesin tyńdady ma? Tyńdaǵan joq. Olar dini-saýattylyǵy bolmaǵan soń, týra jol osy eken dep qatty adasyp, ata-anasyna qarsy kelgenin bárimiz bilemiz. Eger biz qoǵamdyq ómirimizde ata-babalarymyz ǵasyrlar boiy ustanyp kelgen dinniń jaqsy jaqtaryn ashyp kórsetip, onyń igilik pen týra jolǵa bastaityn tustaryn durys nasihattasaq, olardyń ózderi, balalary dástúrli dinimizge oralatynyna senimdimin. Bizder igilikke toly isterimizben teris jolǵa túsken baýyrlarymyzdy tez arada týra jolǵa túsire alamyz. Eger biz olarǵa qatal talap qoiyp, úgit-nasihatymyzdy qattyr-aq júrgizsek, utylýymyz múmkin, – dedi aǵamyz.

– Aǵa, sonda ol qandai talaptar bolýy múmkin?

– Aitalyq, kórshiles Tájikstanda qaýǵadai saqal ósirgenderdiń quqyq qorǵaý organdary qyzmeterleri kúshtep, saqaldaryn alǵyzǵanyn oqydym. Osyndai aýyr talaptar qoiý jaqsylyqqa aparmaidy. Bizde mundai kúshteý joq. «Jyly-jyly sóileseń, jylan ininen shyǵady» dep beker aitpaǵan ǵoi. Sol siiaqty olardy da qazaq qoǵamynyń bir bólshegi retinde qarastyryp, mádenietti qarym-qatynas ornatýymyz kerek.

Iá, dástúrli dinimizdiń mánin jete túsindirip, jat aǵymnyń jeteginde júrgenderdiń oi-sanasyna "soqqy" jasaý mańyzdy. Olardyń oi-sanasynda dástúrli dinimizdiń bizdiń turmysymyzben, mádenietimizben (án-kúi, aitys), salt-dástúrimizben (sálem salaý, otqa mai quiý t.b.) qalai úilesim tapqanyn naqty ispen kórsetsek, talai jastyń betin beri qaratýǵa bolady.

 

Toihana as beretin jer emes

 

Din jaiynda áńgime-dúken qurǵan aǵamyz aýylymyzdaǵy meshit janynan júz qaraly kisi erkin siiatyn názirhana salyp jatqanyn aitty.

– Meshittiń janynan názirhana salǵanyńyzdy baiqadym. Qazir aýyl-aimaqta jiyn, toi ótkizetin shaǵyn dámhanalar men toihanalar bar emes pe? Názirdi sol jerde ótkizse bolmas pa di?

– Qazir qaitys bolǵan adamdardyń jetisin, qyrqyn, jyldyǵyn toihanalarda dúrkiretip ótkizý sánge ainalyp barady. Úi ishi tar qalaly jerde názirdi men asty toihanalarda ótkizse, túsinýge bolady. Al aýyl, aimaqta názirdi toihanalarda ótkizýdi qabyldai almaimyn. Toihanalarda túnde toi bolyp, ishimdik quiylyp, tóbeles bolatyny belgili. Túnde jyn-shaitan uia salǵan jerge kúndiz Quran oqyp, názir berý bul musylmanshylyqqa jasalǵan úlken qiianat emes pe? Ózge bireýler syrttan qarap, baqylasa "Qazaqtardyń dinge beriktiginiń siqyn qara, túnimen araq ishiletin haram jerge, kúndiz názir berip, Quran oqyp, Qudaiǵa qulshylyq jasaýda" dep kúlmei me? Árine, kúledi. Al jat aǵymdy taratýshylar "Dástúrge syiǵyzyp, toi jasap, shashylyp, araq-sharap ishken jerge kúndiz qalai Quran oqidy?" dep jastardyń sezimine syzat túsirmei me? Budan keiin jastar ne oilaidy? Sondyqtan tutas elimiz boiynsha toihanalarda názir ótkizýdi doǵarýmyz kerek. Árine, muny tyiym salý dep túsinbeýimiz kerek. Mundai ister adamnyń erki, aqyl-parasatymen iske asýy tiis. Sol kezde kez kelgen is qoǵamdy igilikke bastaidy. Qazir ár aýylda bir meshit bar. Sonyń janynan shaǵyn názirhana salýǵa bolady. Bul úshin jurttan arnaiy aqsha jinaýdyń da qajeti joq. Bizder meshit irgesinen salyp jatqan názirhanamyzdy halyqtyń bergen sadaqasymen-aq saldyq. Bul úshin kásipker izdep, jurt aqsha jinap, ábigerge túsýdiń qajeti joq. Qazir Astana men Almatyda, oblys ortalyqtaryndaǵy iri meshitterdiń janynda názirhanalar bar. Sol jerde qaitys bolǵan adamǵa duǵa oqyp, as berilip jatyr. Osy bir jaqsy bastamany barlyq jerde ádetke ainaldyrǵan jón. Buryndary aýylda as bergen kezde búkil aǵaiyn-týys jinalyp, astyń qamymen júrip, eki-úsh kún boiy bir-birmen aralasýshy edi. Al qazir as degenińiz jurtty belgili bir saǵatta pálen degen toihanaǵa jinap, Quran oqyp, tamaq beretin qatardaǵy jiyn sekildi bolyp qaldy. Baiaǵyda asqa, názirge jinalǵan jurt bir-birimen áńgimelesip, aýylyndaǵy máselesin sol jerde sóz qylyp, bir-birimen bailanysy arta túsýshi edi. Al qazir asqa jinalǵan adamdar bir-birimen aýzyn jybyrlatyp, amandasyp, beli qaiysqan ústeldegi tamaqty toia jep, árqaisy óz jónimen ketetinin kúndelikti ómirde kórip júrmiz. Menińshe, bul – durys emes. Názir-quzyr – adamdy jaqyndastyryp, baýyrmaldyq sezimdi oiatatyn mańyzdy basqosý. Osyny jańǵyrtý úshin aýylymyzdaǵy meshittiń janynan shaǵyn názirhana saldyq. Kez kelgen aýyl turǵyna osy názirhanany tegin paidalana alady. Qazan, oshaǵyn, júz qaraly kisige jetetin ydys-aiaq bárin-bárin daiyndap qoidyq. Toihana jaldap, shyǵynǵa batpaidy. Mundai taza jerde oqylǵan duǵa-tilekte qabyl bolatyny sózsiz, – dep kópten beri kókeide júrgen oiyn ortaǵa saldy.

Rasynda da, araq-sharap quiylatyn jerde názir jasaý Islamnyń qaǵidattaryna tompaq kelýi múmkin. Sondyqtan Qazaqstan musylmandary dinii basqarmasy osy máselege bailanysty arnaiy pátýa shyǵaryp, bul isti bir jaqty etýi qoǵam úshin mańyzdy. Áitpese, aldaǵy ýaqytta as pen názirde keń toihanalarda ótkizý báskege ainalyp ketýi múmkin. Mundai kezde taǵy da dástúrli dinimizge kóleńke túsip, biraz áńgimege sebepshi bolýy múmkin.

Nurlan JUMAHAN