Kókkóldiń qupiiasy
Kókkóldegi ajdaha... Shynynda, jondary túie órkeshtene áldebir alyp maqulyqtyń moinyn soza qarap turyp, kózdi ashyp-jumǵansha, qaitadan zym-ziia joǵalýy erekshe qubylys edi.
Ár jer-ár jerde aitylyp júrgen Kókkól qupiiasy ne taý qoinaýyndaǵy aidyn kóldegi ajdaha ańyz ǵana ma, al ańyz desek, neden bastaý alyp otyr... Joq, bálkim, Loh-Ness kólindegi ǵajaiyp Nessi bizde de bolǵany ma?! Joq, bálkim, búginge deiin jumbaq bolyp otyrǵan "teńiz jylandary" shyǵar?! Qym-qiǵash suraq bolyp adamdy eliktirgen bul qupiia neni meńzeidi? Budan taratyp aitqanda, Kókkóldegi beimálim ún ajdaha daýysy ǵana ma? Kól deńgeiiniń del-sel jaýyn-shashyn bolǵanymen ózgermeitini qalai? Shalǵaidaǵy taý qoinaýyna bizdi de osy saýaldar maza bermei ákelgeni ras. Endi, mine, uzaqty kún kól jaǵasyndaǵy qoitastyń ústinde únsiz-únsiz saryla kútip otyrysymyz mynaý.
Typ-tynysh kól beti óz-ózimen tolqyndandy da, jal-jaldanyp, aq kóbigi aiǵyzdala jaǵaǵa urdy. Tolqyndardyń arasynan ýildei bastalǵan bir ún qulaqqa jetti. Sol ún údeie kele jańǵyryp, artynsha moinyn qyltiytqan kúii ashy aiqaiymen búkil óńirdi dir-dir terbetkendei, terbetip titirkengendei boldy.
Joq, bul eles eken, áitpese, Kókkól ainadai jyltyrap, ádemi áspetimen kóz arbaǵan qalpy typ-tynysh jatyr. Tosyn minez tanytyp, bozdap kep beretin maqulyq dúr silkinip, shyǵa keledi degenge sený múmkin emes. Kól jiegindegi jalǵyz túp arsha appaq gúlderin shashyp turǵandai, butaqtaryna bailanǵan úzik-sozyq shúberekter jel tursa, jelbirep keterdei. Qyzyǵy, úp etken jel de joq.
Kókkóldegi ajdaha... Aitýshylardyń ángimesi merkelik muǵalim Anatolii Pecherskiidi estigen boida eleń etkizgen. Ǵajaiyp degendi kózben kórýge jany qumar ustaz jol qapshyǵyn iyǵyna asynyp, kóne súrleýmen jumbaǵy kóp kóldi izdep, taýǵa attandy. Surastyra júrip, kóldi de tapty.
Taý qoinaýyndaǵy ainadai ádemi kóldi kórip, sulý kórinisine tańdai qaqqan. Sosyn boiyn áldebir senimsizdik biledi. "Múmkin emes,– dedi, – múmkin emes". Onyń ústine áldeneshe kún boiyna kóz jazbai qaraǵanda eshteńe baiqalǵan joq. Úsh kúnniń ishinde ǵajaiyby kóp degen kóldiń ózgerissiz, typ-tynyq, typ-tynysh jata berýi tańdandyrdy. "Múmkin emes, – dedi, múmkin emes. Gý-gý ángimeniń bári ásheiin sóz shyǵar". Senimsizdik búiirden túrtti. Sosyn, shatyryn jinap aldy da aýylǵa qaitty. Keiinnen taǵy da taý qoinaýyndaǵy kólge birneshe ret joly tústi. Áitse de, erekshe jaitqa qumartqan muǵalim eshteńe ańǵara almady.
Sonda bul ne? Ańyz ba, joq álde áńgimeniń bári shyndyqtan týyndap jatyr ma edi? Kól jiegindegi jalǵyz arshanyń butaqtaryndaǵy appaq shúberekter kólbeńdep, kóz aldynda turdy. Kókeidi kernegen bir saýal tynym bermedi. Ózin kópten mazalaǵan jailardy balasyna sýyrtpaqtap jetkizgen. Ony esine sala Volodia ákesin kólge qaiyra barýǵa áreń kóndirdi, tek tabiǵattyń ásem sulýlyǵyn kinoǵa túsirýge jol bastap, ertip barýyn ótingende ǵana bas izedi. Qinala jolǵa shyqqanymen, ózi de osy joly alyp ajdahany kórýge úmitti bolatyn.
Typ-tynysh kól beti óz-ózinen tolqyndandy da, jal-jaldanyp, aq kóbigi shyǵa ekpinmen jaǵaǵa urady.
Tolqyndardyń arasynan bastalǵan bir ún qulaqqa jetti. Sol ún údete kele jańǵyryp, artynsha alasura tolqyndanǵan sýdyń ortasynan áldebir maqulyq jaimen moinyn qyltitqan kúii ashy aiqaiymen bozdap, búkil óńirdi dir-dir terbetkendei boldy.
Kókkóldegi ajdaha... Áke men bala ǵajaiyptyń syryn bilýge qumartqan qalpynda jolǵa shyqty. Bir úmit, bir kúdik. Al Kókkól bular kelgende kerbez qalpynda ádemi áspetimen kóz arbaǵan kúii bar jumbaǵyn ishine jasyryp, typ-tynysh jatty.
Kól. Kókkól. Kókkól dese, kók kól. Kóldiń dóńgelek jiegi maida aǵash pen butalarǵa toly. Jiek pen sýdyń ushtasqan tusyndaǵy kishkene ǵana súrleý siiaqty kóringen alańqaimen kóldi ainalyp shyǵýǵa bolady. Volodia sol butaq-butanyń arasymen uzap ketti de, Anatolii betkeide qalyp qoidy. Sálden soń, jolqapshyq, myltyq, fotoapparattardy sol turǵan jerine tastady da, ózi kól jiegine jaqyndap keldi. Ulyn kútken ol aiaǵyn sýǵa malyp, ary-beri ushqan qustar sý betine jaqyndai ushyp baryp, qaita joǵary kóterilip ketedi. Qustar birdeńe sezdi me, dep te qaýiptendi. Al kól tym-tyrys qalpy. Qustardyń tynymsyz kúi keshken myna tirshiligi túsiniksiz edi. Álden ýaqytta baiqaǵany: kól beti diril qaǵyp tur eken. Aldynda aiaǵymdy malyp otyrǵannan bolar dep edi. Aiaǵyn sýdan jyldam ala qoidy. Denesi titirkengendei boldy.
Kól betindegi óziniń kóleńkesi terbelip tur. Tup-tunyq kóldiń túsi munar tartyp bara jatty. Dirildegen sý beti tolqyndana tústi. Tańǵaldy, sodan júgire betkeige kóterildi. Artynda bozdaǵan ashy aiqai qýalap kele jatqandai. Qulaq túbinen ysyldap qaita estilgendei. Ysyldaǵan daýys úreilendire tústi. Entikken qalpy júgire betkeige kóterilip kele jatyp, ulyna daýystap ta úlgerdi. Myna ysyldaǵan beimálim maqulyq-ajdahanyń daýysy estirte qoisyn ba? Biikten sý betindegi tolqyn-jylan sulbasy anyq kórindi. Jylan sulbasy birte-birte aiqyndala tústi. Jylan sulbalanǵan tolqynnyń aýqymy on bes metr shamasyndai eken. Bul kórinis birneshe minýtqa sozyldy. Áke men bala tańdanǵan kúii kól tuńǵiyǵynan bas qyltitar ǵajaiypty kútip tur. Minýttar syrt-syrt aǵyp ótti, jylan sulbaly tolqynnyń qyr arqasy órkeshtene bastaǵan endigi sátte qudai-aý, keremetti qarańyz, bári ǵaiyp boldy.
Loh-Ness Kókkóldiń uqsastyǵy
Biolog Neil Bass Shotlandiianyń Loh-Morar kólinde jylanǵa uqsas, uzyndyǵy 13 metrden asatyn maqulyqtyń bar ekendigi jóninde jergilikti turǵyndarmen 27 ret áńgime ótkizdi. Árkim kórgenderin árqily aitty. Keibiri shynynda kórgenderin sol kúii baiandap, aýyzdyń sýyn qurta áńgimelep berdi. Alǵash anyqtaý 1887 jyldyń enshisine tigen Loh-morar oqiǵasy da Loh- Ness qubylysymen qatar órbi bastady. Jumbaqty jait eki kólde ǵana emes eken. Sonymen qatar Irlandiianyń tórt kólinde belgisiz bir alyp maqulyq baiqalǵan. Sońǵy ret ony Glendarri kólinen kórgen stýdent Bei Danver kórdi. Islandiia aralyndaǵy kólderde "tirshilik" etetin skrimsloh ǵajaiyby jaily ańyz da qyzyq. Al Kanadanyń jergilikti turǵyndary ózderi kórgen jumbaq jaittarǵa ózindik ataý berdi. Okeanǵan kólinde Ogonogo "ǵumyr" keshedi. Pohenegamýk kólinde Paýnik, beimálim maqulyqtar osylai jalǵasa beredi.
Kókkól ajdahaty jalǵyz emes eken. Ony dáleldep jatqan mysal men derek te kóp. Máselen, 1833 jyly mamyr aiynda kanadalyq ofitserler sý betinde moinyn joǵary sozyp qarap turǵan jylan beineli maqulyqty baiqaǵan. Onyń jon arqasy sýdyń ár jer, ár jerinen býyltyqtanyp airyqsha baiqalyp jatqan. El-jurtty eleń etkizer tańǵajaiyp áńgime bunymen úzilgen joq. Dúrliktirgen kúii biri basylsa, ekinshisi jerde basqasha baiandalǵan tosyn syrǵa toly sipattama gý ete qalady. 1848 jyly aǵylshynnyń "Dedalýs" kemesiniń teńizshileri ózderi kórgen belgisiz, jumbaq ajdahany sýretteýi osyndai sipat tanytty. "Jylan ispettes basy bizge qadalǵan kúii jiyrma minýttai shamasynda qaqshiyp, sý ústine shyqty, bas jaǵy qońyr, al baýyry aqsary bolatyn. Buryn kórip, baiandap júrgenderdiń keibiri qanaty baryn jazady, biz beimálim maqulyqtyń qanatyn eshqandai ańǵara almadyq, janynda jaly ma, joq bir ýys baldyr ma, áiteýir birdeńesi bolatyn..." Ashyq teńizde "Dedalýs" áskeri kemesiniń kapitany kezekti tapsyrmamen kele jatyp kórgen tosyn jait osy. Abdyraǵan kapitan ile teńizshilerdi shaqyrdy. Óz kózine ózi senbei turǵan kapitannyń janyna júgire jetken teńizshiler de beimálim kóriniske tańyrqai qarady. Sóitip, kórgenderin bári tolyqtyra otyryp, «kúzet» jýrnalyna asyǵys túsire bastaidy. Sol «kúzet» jýrnalyndaǵy jazba belgisiz teńiz jylanynyń deregi bolyp, bizge jetti. Bir qyzyǵy 1818 jyldan 1848 jylǵa deiingi aralyqta bundai belgisiz teńiz jylany – jumbaq monstrlar muhittyń túrli aýdanynda 82 ret kezikken.
Qupiia syrǵa toly teńiz jylanyn birinen keiin biri baiqaǵandar da boldy. Máselen, 1847 jyly "Santaklara" kemesiniń ekipajy alyp aidahar dep údere qashqanda maqulyq qap-qara kózderi qadala qarap tura bergen. Sol ýaqyttan sál ǵana keiin Vankýver aralynda balyqshy Djordj Zegers óziniń qaiyǵy mańynan uzyn moiyny bir metrden asyp, shyǵyp turdy. Onyń kómirdei qadala qaraǵan kózderi bir túrli susty eken, buryn ondaidy kórgen joq edim. Kóziniń úlkendigi sonsha basynda shodyraiyp, erekshe nazar aýdartady. Basynyń diametri qyryq santimetr shamasynda. Maǵan qarap- qarap turdy da, teris ainalyp ketti. Sol sátte janyn ańǵaryp qaldym. Janynda qara-qońyr tústi jal siiaqty birdeńe baiqaldy. Alaida jaly qyldan góri shoq-shoq bitken súiel tárizdi edi..." balyqshy D. Zegers beimálim haiýanatpen ushyrasqanyn osylai jazdy. Bul oqiǵalardan keiin arada biraz ýaqyt ótken soń, sol Vankýver aralynyń batys jaǵalaýynan 12 metrlik maqulyqtyń qańqasy tabyldy. Jaǵadan tabylǵan maqulyqtyń bas súiegi qoidyń basyn eske túsirgendei eken.
"Men onyń birte-birte sýǵa súńgip bara jatqanynda barlyq múshelerin kózim shaldy. Haiýanattyń kólbeý emes, tik súngigenin ańǵardym. Turqy jalpaq jylanǵa uqsaityn edi, meniń shamalaýymsha uzyndyǵy 30 metrge jýyq". 1904 jyly 25 aqpanda "Deside" kemesiniń teńizshileri shyǵanaqtan ashyq teńizge bara jatyp, Nýa jartasy mańynan kórgenderin osylai dep sýrettedi. Al "Osborn" kemesiniń teńizshileri baiandaǵan derek basqa qyrynan keledi: "Maqulyq qanattary tasbaqanyń sýda júzgenine uqsaityn edi, biraq ózi itbalyq tárizdi bolatyn". Bul – 1877 jylǵy oqiǵa.
Osyndai oqiǵalardy eske ala otyryp, áńgime arnasyn Kókkólge qaita buramyz.
Jas natýralisterdiń joryǵy
Joǵarydaǵy oqiǵadan keiin Anatolii ózi sezip, baǵamdaǵandarynyń bárin qaǵazǵa túsirip, mamandardan pikir bilý úshin ǵylymi institýttarǵa hat joldady. Oǵan alǵashqy jaýap hat Máskeýdegi A.N. Severtsov atyndaǵy evoliýtsiialyq marfologiia jáne haiýanattar ekologiiasy institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri, biologiia ǵylymynyń kandidaty S.K. Klýmotovtan keldi. Ǵylym jumbaǵy kóp kólge tiianaqty zertteý jumystaryn kerektigin, aldymen nemen bastaitynyn naqtylap, josparly istiń kózin tabatyndai birneshe taraýǵa bólip, batyl kirisýge tiis ekenin aityp, aqyl-keńesterin beredi. Bul aqyl-keńester muǵalimniń izdenimpaz talabyna jiger qosady. Ǵalymnyń jaýap haty sebep bolyp, Merke aýdandyq oqý bóliminiń kómegimen oqýshylardy qatystyra otyryp, jas natýralister ekspeditsiiasyn uiymdastyrady. Baqylaý júrgizýge arnaiy qural-jabdyqtar satyp alynady. Kól qupiiasyn anyqtaýǵa balalar bar yntasymen kiristi. Jumys tek kúndiz ǵana júrgizilgen joq, aily túnde de atqarylatyn boldy. Jazǵy kanikýlda kól jaǵalaýynda oqýshy-natýralisterden quralǵan ekspeditsiia músheleri táýlik boiyna kezekpen kúzetke qoiylady. Kókkól qatań baqylaýǵa alynyp, zertteý jumystary júrgizile bastady. Kól betindegi árbir ózgeris kezekshiniń dápterine jazyldy. Bir kezekshiliktiń ekinshi kezekshilikten aiyrmashylyǵy joq kúiinde ótip jatty. Jas natýralisterdiń kúndelikterinde eshqandai ózgeshelik baiqalmady. Al balalar qyzyqty jaittyń qupiiasyn kózben kórýge asyqty. Jazǵy kanikýldyń qansha kúni artta qaldy deseńizshi. Taý qoinaýynda kúnderdiń olar úshin ereksheligi báribir mol edi. Joq, balalardy úmiti aldamapty. Sol kúni túnde kezekshilikte jas natýralister Sveta Nepriahina men Vitia Plotnikov edi. Aldymen kól betinde áldene sholpyldaǵandai boldy. Sveta men Vitia ai astynda jarqyraǵan kól betinen eshteńe baiqai alǵan joq. Bul ne boldy eken dep ańtarylǵan kúii tyń tyńdady. Kól beti aiqyn kóringenimen bular kútkendei ózgeshelik joq. Tek sý beti ádette tys sholpyldap ketti. Artynsha ózgeshe ún estildi. Ol ún arýnanyń bozdaǵan únine uqsaityn-dy. Odan keiin aiqai shyqqandai, qobaljyp, ári qorqyp turǵan balalarǵa solai sezilgen de shyǵar-aý. Sol kezde kezekshiler júgire otyryp, shatyrdy betke aldy. Aiqai qaita estilgende shatyrǵa entige jetken olar qoryqty ma, daýystary qatty shyqty.
- Ajdaha, aidahar... Ajdaha, aidahar...
Dál osy oqiǵany Iakýtiiadaǵy ólketanýshy Viktor Tverdohlebovtyń esteliginen de keziktirýge bolady. Mundai ǵajaiyp, ári áserli áńgimeler kóp-aq. Al myna Kókkóldegi bozdaǵan dybysty qaida qoiamyz. Baqylaýshy balalar shatyrdyń esigin ashqan boiy ishke qoiyp ketti. Óitpeske taǵy bolmaidy. Qannen-qapersiz otyrǵan olardy tosyn ún shoshyndyrǵany da ras. Kúndelik, qaǵaz-qalamdy tastai júgirdi. Typ-tynysh, ai astynda ainadai jaltyrap jatqan kól óz-ózinen shylpyldai, áldene bozdaǵan únimen ókirip tursa, qoryqpai kórshi, al qoryqqanda anaý betkeidegi shatyrǵa jete alar ma ekensiń? Olar jetti, sol jete bergende, bozdaǵan ún taǵy da estildi.
- Ajdaha, aidahar... Ajdaha, aidahar...
Muǵalim Anatolii Pecherskii bastap, jas natýralister kól basyna qaita kelgende, sý tolqyndanyp, beti dir-dir etip tur eken. Ajdahadan kól de qorqyp qalǵandai, sý beti dir-dir etedi. Al ajdaha joq. Onyń bozdaǵan daýysyna taý, alyp shyń jańǵyrtqandai. Sonymen ai astyndaǵy tunyq kólde daýys kótergen kim nemese ne? Álde Nessidiń "aǵaiyny" alyp ajdaha aidahar ma eken? Sen oiǵa shomasyń, sol sát saǵan tastar taǵy bir saýal: kóldiń bir ǵajaiyby qanshama jaýyn-shashynǵa qarmastan sý deńgeii kóterilgende, tómendegen de emes.
Alǵashynda munyń bárine mán berilgen joq. Shynynda, kól deńgeiiniń ózgermei, bir qalypty bolýynyń ózindik qupiiasy bar ma edi. Osynyń ózi qyzyqtyrady. Balalar jaǵalaý jiekke de tekserý júrgizdi. Sondai tekserýlerdiń kezinde batys jaǵalaýdan eki metr sý astynda kishkentai-kishkentai shuqanaqtar tabyldy. Taǵy da qupiiaǵa toly jai aldymyzdan shyǵady: ol shuǵanaqtar sonda neni bildiredi? Jumbaqtyń syry osyǵan kelip tirele me? Kólden estiler erekshe ún nege birtin-birtin ulǵaia túsedi?
Kókkóldiń qupiiasyn ashqan geolog
Jas natýralisterdiń ekspeditsiiasy osy tektes biraz saýaldardy anyqtaý kerektigin mamandardyń aldyna qoidy. Bul oraida Ońtústik Qazaqstan geologiialyq-barlaý basqarmasynyń geology B.Volchkov kóp jumys atqardy. Ol uzaq zertteý nátijesinde kóldiń muzdaqtardan jáne morenalyq qabatynda paida bolǵanyn anyqtady. Mornalardan shuqanaqtar ońai jasalynady eken.
Tipti kól túbinde ondai shuqanaqtar tutas kanal ispettes. Geologtar osyndai kanaldy taýyp, onyń tereńdigin ólsheý múmkindigine ie boldy. Budan shyǵar qorytyndy jaýyn-shashynǵa jer astynyń gidrogeologiialyq erekshelikterine bailanysty sýdyń biraz bóligi kól túbindegi kanaldarǵa sorylady. Keide sý álsiz sorylǵanda kól ústinde kishkentai-kishkentai shuńqyrlar paida bolyp, "ysqyryq" estiledi. Keide sý qatty sorylǵanda "aiqailaǵan" daýys jańǵyryǵy paida bolady.
Mundai sý qaqpalary eshteńeden habarsyz sýǵa shomylǵandardy jáne kóldi keshe sý ishken jan-janýardy túptiń-túbine tartyp, áketip otyrǵan. Jer astyndaǵy kanal – sifondar kóldiń turaqty deńgeiin qalpyna keltirip te turady. Sý birde kanal arqyly mineraldanǵan kúii syrtqa shyǵady. Ańyzdardaǵy kól sýynyń emdik qasietterge ie ekenin, sosyn kól jaǵasynda ashyq kúnderi tuz paida bolatynynyń bir syry osynda jatyr. Kól betindegi jylanǵa uqsaǵan irek tolqyndar men shipaly sýdyń paida bolýlary arasyndaǵy bailanysty jergilikti turǵyndar ejelden-aq baiqap, bul sátti bos jibermeýge tyrysyp baqqan.
Saparbai PARMANQULOV, jýrnalist, ólketanýshy.
