Osy ortalyqtyń teology Erlan Dosmaǵambetpen didarlasqan Dalanews.kz tilshisi mamannyń din tóńiregindegi oi-toqtamyn oqyrman nazaryna usynǵandy qup kórdi.
Túsingenimiz: "adasqan" azamattyń oiyn ózgertý úshin onymen óz tilinde, dinniń tilinde sóilesý kerek.
Memlekettiń din salasyna aralasqany jón be?
Bul – zaman talaby, ýaqyt suranysynan týyndap otyr. Memleket aldymen turǵyndary qorǵaýy, qoǵamnyń saýlyǵyn, qaýipsizdigin qamtamasyz etý qajet. Aitalyq, bir jyldary dúnieni dúrliktirgen "Islam memleketi" basqalarǵa úgit-nasihatyn júrgizý úshin "qara kiimdi" balalardy paidalanǵan. Niqab kigen balalardyń foto-videosy álemjelige tarap ketken. Lańkestik uiymdar osy arqyly óz ideologiiasyn taratýdy kózdegen.
Bizdiń el túrli kezeńde terroristik qaýippen betpe-bet kelgeni ras. Bul óz kezeginde qoǵamdaǵy islamǵa degen qarsylyqty kúsheite tústi. Qoǵam qysqa balaqty, qaýǵa saqaldy, qara kiimdi adamdardan qaimyǵa bastady. Olardyń janynda júrmeýge tyrysty. Olardan ózin alshaq ustady.
Men bilsem, tahfirizmdi ustanatyn (islamdaǵy senbeýshilikti aiyptaityn radikaldy ideologiia) otbasylarda balalar qatal, tipti tym qatal jaǵdaida tárbielenedi. Bul ideologiianyń ustanymy sondai. Jabyq. Munyń negizinde tárbielengen balalarda balalyq shaq bolmaidy. Barlyǵynan qaǵylǵan. Qurbylarymen oinap-kúlmeidi. Oiyn-kúlki degendi bilmeidi. Olarǵa teledidar kórýge tyiym salynǵan. Mektepke barýyn baratyn shyǵar, biraq sýret sabaǵyna qatyspaidy.
Bálkim, buǵan da shydaýǵa bolar edi. Qaýiptisi, mundai balalarǵa besikten beli shyqpai jatyp adamdardy dini kózqarasyna qarai jikteýdi, bólýdi úiretedi.
Ózim kýá bolǵan jait...
Osy ideologiiamen tárbielengen bir azamat keńsege kirgende tek saqaly bar erkektermen ǵana sálemdesetin. Bul neniń belgisi? Bul álgi jigittiń bala jasynan bastap sondai tárbie alǵanynyń, adamnyń musylman ekenin tek syrtqy kelbetine qarap baǵalaitynynyń belgisi. Bul onyń súiegine sińip ketken...
Mundai ustanymdaǵy adam basqa qarapaiym turǵyndardyń boiynda kúdik týǵyzady. Balasynyń synyptasy tumshalanyp júrgenin kórgende – ata-anany úrei bileidi. "Erteń balam onyń arbaýyna túsip, Siriiaǵa attanyp ketse, ol jaqta qolyna qarý alyp, qolyn qanǵa malsa, qaitpekpin" degen oiǵa qalady.
Bul barlyǵymyzǵa tán. Qaýiptený, úreilený, qorqý...
Áitkenmen, bizdiń qoǵamǵa taǵy bir dúnieni túsiný kerek: Musylman jamaǵaty birtekti emes. Onyń ishindegi erekshelikter din Islamnyń túrli aǵymdary men baǵyttary arasyndaǵy dini uǵymdar men qundylyqtardyń ár tektiliginde jatyr.
Arabiiada kámelettik jasqa tolmaǵan qyzdar oramal taqpaidy
Dál qazir memlekettiń dinniń belgili bir talap-tártipterine shekteý qoiǵannan basqa amaly qalǵan joq. Mundai sheshim qabyldaý da qiynǵa tústi. Máselen, siz aitqan «qara kiim». Qatelespesem, bul másele búgin paida bolǵan joq. Birneshe jyldan beri talqylanyp keledi.
Buǵan dindar adamdar da túsinistikpen qaraidy degen senimdemin. Tipti Dini basqarma da Hanafit mazhaby boiynsha kámelettik jasqa tolmaǵan qyzdarǵa tek basyna oramal tartýǵa bolatynyn, al 13-14 jasar qyz balalarǵa hidjab kiiý mindetti emes ekenin aitqan.
Saýd Arabiiasy? Men bul elde bir emes, birneshe ret boldym, negizi. Eldiń bilim berý júiesindegi erekshelikterimen tanystym. Arabiiada kámelettik jasqa tolmaǵan qyzdar oramal taqpaidy! Iá, bul eldiń dini talaptardy saqtaýdaǵy zańy qatal da shyǵar, biraq arabtardyń ózi 3-5 jasar qyzǵa hidjab kigizgenimen dini nanym-senimderiniń artyp ketpesin jaqsy túsinedi. Sondyqtan da dini salada ógiz de ólmeitin, arba da synbaityn ustanymdy ustanady.
Salafizmge tyiym salý. Bul múmkin be?
Osy arada eldiń nazarynan tys qalyp jatqan birneshe faktor bar. Salafizmge tyiym salýdy jaqtaýshylar osyny eskere bermeidi. Kez kelgen dini saitqa kirińiz, Saýd Arabiiasyndaǵy musylmandardyń basym kópshiligi súnnit-salafit ekeni ashyq jazylǵan. Jalǵyz Arabiia emes. Bul baǵytty sonymen qatar Birikken Arab Ámirlikteri, Katar da ustanady.
Arabtar lańkestik shabýyldarǵa bizge qaraǵanda kóp ushyraidy. Nege? Sebebi, radikalizmge qarsy turatyn jalǵyz kúsh – dini saýattylyq. IGIL-ge elden buryn qarsy shyqqan jáne soǵan orai málimdeme jasaǵan Saýd Arabiiasynyń ǵalymdary edi. "Aqniet" ortalyǵynyń mamandary Siriiadan oralǵan jerlesterimizben tildesken. Mynany túsindik. Terroristik uiymnyń qataryna ótpes buryn olarǵa «Saýd Arabiiasynyń patshasyna degen kózqarasyńyz qalai?» degen saýal qoiady eken. Sodyrlar úshin Arabiia patshasy – taǵut (ózinen pir jasaǵan) jáne kápir (Allaǵa senbeitin). Kórdińiz be?
Toq eterin aitqanda, salafizmge tyiym salatyn bolsaq, qiyndyqtan qutylmaimyz. Kerisinshe bolady. Óz basymyzǵa ózimiz pále tileimiz. Nege? Mundai jaǵdaida osy salafizmdi ustanatyn Saýd Arabiiasynyń jáne basqa da elderdiń turǵyndaryna elge kirýge tyiym salýǵa májbúr bolamyz. Bul Qazaqstannyń saiasatyna sáikes kelmeidi. Sebebi, atalǵan eldermen aradaǵy diplomatiialyq qatynastarǵa núkte qoiý degen sóz.
"Aqniet" ortalyǵy lańkestik babymen sottalǵandardy qalai "tárbieleidi"?
Radikaldar? Olardyń oiynsha, namaz oqymaǵandardyń barlyǵy – kúnáhar.
Biz óz tarapymyzdan Qurandaǵy jáne hadistegi naqty dúnielerge súienip, olardyń osy kúnge deiin «adasyp» kelgenin dáleldep beremiz. Pikir-kózqarasyn túbirimen ózgertýge tyrysamyz. Óziniń musylman ekenin dáleldeý úshin adamǵa «Álhamdýlillah musylmanmyn» degeni jetip jatyr.
Artynsha ilgeride aitqan taǵut degen túsinikti talqylap beremiz. Osy bir dini túsinikterdi barynsha baiypty, túsinikti ári durys negizde talqylaý «adasqan» baýyrlarymyzǵa erekshe áser etedi. Mine, olar sol kezde ózgeredi. Osy kúnge deiin teris jolda júrgenine kóz jetkizedi. Túrmedegi teris jolda júrgendermen tildesýge bizge ári ketse eki kún beredi. Olardy týra jolǵa túsirý úshin osynyń ózi jetkilikti. Bul jazasyn óteýshimen jumys júrgizýdiń alǵashqy satysy ǵana.
Keiin biz bularǵa qazaqtyń dástúrlerin uǵyndyramyz, olardyń islam dinimen qanshalyqty bite qainasyp jatqanyn dáleldep shyǵamyz. Betashar bolsyn, jeti shelpek bolsyn, as berý bolsyn – bulardyń islamǵa kereǵar emestigin túsindiremiz. Sonyń arqasynda álgi adamnyń týǵan eliniń dástúrlerine degen qurmeti oianady. Bul – ekinshi kezeń. Jáne eń sońǵysy, úshinshi kezende memlekettiń qurylymyn uǵyndyramyz. Árbir memlekettiń úkimeti, memlekettik organdary bolatynyn qulaǵyna quiamyz.
Bylaisha aitqanda, bular ómirge qaita keledi. Sebebi, kózqarasy túbegeili ózgeredi...
Osy bir aqparattyq nasihattan keiin adamnyń ózine, ortasyna, oqýyna, jumysyna, otbasyna degen kózqarasy ózgerse, endeshe biz óz maqsatymyzǵa jettik degen sóz.
100 saýal jáne 100 jaýap
Budan biraz ýaqyt buryn "Aqniet" ortalyǵy quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine arnap "100 saýal jáne 100 jaýap" ádistemesin shyǵardyq.
Anyǵynda, ol ádistemeni túsiný úshin de saýat kerek. Teris jolǵa túsken adamdy keri burý, kózqarasynyń qateligin dáleldeý – ońai jumys emes.
Lańkestik úshin abaqtyǵa qamalǵan adamǵa «Hanafizmge degen kózqarasyń qandai?», «Namazdy qalai oqisyń?» degen saýal qoiý – qatelik.
Ol jalǵan sóileýi múmkin. "Hanafitpin, namazdy da soǵan sai oqiym" deýi ǵajap emes. Buǵan sengen siz álginiń qujatyna "túzelgen" degen belgi qoia salasyz. Túrme qyzmetkerleri de bizge biraz jaittyń basyn ashqan, negizinde. "Radikal óziniń dini ustanymyn bilgisi kelgen mamanǵa ózin túzelgen etip kórsete salady. Álgi maman ketip qalǵasyn qaitadan burynǵy kebin kiedi» degen olar. Solai. Bul óte aýyr jumys.
Ázirlegen, Aiaýlym ShAIMARDAN
