«Qazaq kitaby jáne naryq» degen asa zor problema 30 jyldan beri sheshilmeı keledi. Jurttyń bári de qalamgerlerdiń bılik tendermen shyǵaratyn 1-2 myń tırajben shyǵatyn kitabyn mise tutyp, ol qolynda barlardan atan-túıedeı surap alatyn kúıge ushyrady.
Mine, osyny eskermeı, bylaıǵy jurt «qazaq kitap oqymaýǵa aınaldy» dep qara aspandy tóndiretin kúıge jettik. «Ura berseń Qudaıda óledi» demekshi, qazaq jurtynyń sanasyna osy pikir ábden sińip te ketti. Qazaq kitap oqymaıdy emes, naryqtaǵy jaǵdaı oqytpaıdy degen jón sózdi uǵatyn jan tabylmaıtyn boldy.
Osy dogmanyń seńin belgili aqyn, ári qarymdy da, alymdy jazýshy Aqberen Elgezek «Dardaı» romanymen buzdy.
Buǵan deıin Aqberen baýyrymyz prozada óziniń baǵyn synap, «Bolmaǵan balalyq shaq» romanymen ádebı tóńkeris jasaǵanyn da osy oraıda aıta ketpekpiz. Artynsha, bir jylda úsh birdeı teatrda spektákl qoıylyp, áli kúnge jurt japyrylyp baratyn anshlag qoıylym bop keledi. 2025 jyldyń kókteminde shyǵarmamen attas kınotýyndy da úlken ekrandarǵa shyǵyp, 1,5 aı aınalymnan túspeı, tabysty kınoónimge aınaldy.
«Bolmaǵan balalyq shaq» tyrnaqaldy týyndysymen prozadaǵy baǵyn synaǵan Aqberen Elgezek endi qazaq oqyrmanyna «Dardaı» romanyn usynyp otyr. Ataqty kolýmbıalyq Markestiń «meni baspagerler ash qaldyrmaıdy» degen sózin, Aqberen «Meni, ult qalamgeri retinde zamanalyq Aİ men İT ash qaldyrmaıdy» dep mádenı uran tastady. Nege biz «mádenı uran tastady» dep otyrmyz!?
Iá, qaı gazetti ashyp qalma, qaı saıtty basyp qalma kitabyn oqyrmanǵa jetkize almaı zarlaǵan qalamgerler qaýymynan aıaq alyp júre almaısyń. Tipti Aİ men İT-di atsha erttep minýge tıis jastarǵa da osy aýrý, osy zarlaýyqtyq derti juǵypty. «Keńestik kezeńde 100 myńdy eńserýshi edik, qazir 1-2 myńdyq tenderge telmirip qaldyq», deıtin aqsaqal jazýshylar buny aıtsa quba qup der ediń? Osyǵan deıingi bastyqtar men bıznesmenderdiń tabaldyryǵyn tozdyryp, «kitabymdy shyǵaryp ber» deıtin tilenkeshtik adam jırenetin jaman ádetten arylýǵa jasalǵan alǵashqy qadamdy ushyratqanda shynyn aıtý kerek qýandyq.
«Dardaı» romany óli qazaq kitap naryǵynyń boıyna qan júgirtti. Qazaq kitap naryǵy degen qýraǵan terekke jan bitirdi. Jáne eń bastysy jalpyalashtyq «tutynýshylyq» naryǵynda kitapqa degen suranystyń bar ekenin tamyrshydaı tap basa bildi. Ózge áriptesteri ańǵarmaǵan dúnıeni birinshi bolyp baıqady.
Qazaqtyń tabıǵaty qashanda eshkim qolmen ustap kórmegen, biraq aty men ataǵyn syrttaı biletin nárseniń ózinde bolýyn qalaýshylyqtan turady. Buny bıznes tilimen «tutynýshylyq qasıet» dep ataıdy. Iá, naryq qazaq ómirine kirgeli ultymyz tek brendke aınalǵan dúnıelerdi ǵana tutynyp, qalǵandaryn mensinbeıtin boldy. Kitapty da tap sondaı qylyp, óziniń oıly oqyrmanyna ázirge tek Aqberen Elgezek qana usyna aldy.
Jazýshylar arasynda da: «Bárimiz de kitap shyǵaryp kórip edik, biraq onlaın satýǵa qoıǵandy birinshi ret kórdiktiń» dáýiri týdy. Ony týǵyzǵan Aqberen Elgezektiń «jazyp shyǵý maǵan – sert, onlaın satylsań saǵan – sert» degen alapat týyndygerlik tirligi.
Telegram platformasynda Aqberen Elgezek jasaqtaǵan onlaın kitap dúkeni áleýmettik jelide birneshe kúnnen beri edáýir talqyǵa tústi. Jalpy jurt avtorǵa qutty bolsyn aıtyp, romanǵa sáttilik tilep jatty. Al osy kúnderi halyq qur quttyqtaýmen shekteldi me, satylymnyń jaǵdaıy qalaı degen suraqtar mazalaǵan soń, Aqberen Elgezektiń ózine habarlasqan edik.
— Aǵa, roman qutty bolsyn! Telegram kanal ashypsyz. Roman qalaı ótip jatyr?
— Allaǵa shúkir, Telegram arnamyzǵa oqyrman óte belsendi kirip, kitap saýdasyn qyzý jasap jatyr. Shamalap osyndaı bolatyn shyǵar degennen de asyp tústi. Jurt jańa shyǵarmaǵa sýsap qalǵan sıaqty. Onyń ústine qazir jańadan shyqqan kitaptar oqyrmanǵa múlde jetpeıdi. Sosyn ishi pysqannyń bári «halyq kitap oqymaıdy» dep jazyqsyz kinálap jatady. Oqyrmanǵa kitapty alýǵa jaǵdaı jasa, sosyn oqymasa, renjýge bolady. Al meni oqyrman eshqashan renjitken emes. Óleń jazyp, áleýmettik jelige salsam, orta eseppen 40-50 myńnan astam oqyrman oqıdy degen statısıka alamyn. Buny kitabyń osyndaı myńdaǵan taralymmen oqyldy deýge bolady. Al «Bolmaǵan balalyq shaq» ártúrli formatta, kitap túrinde bolsyn, onlaın túrde bolsyn, pırattyq taralymmen taraǵany bolsyn, shamamen 1 mıllıonnan astam adam oqydy. Óıtkeni qaıda barsam, osy kitapty oqydym degen adam aldymnan kóp shyǵady. Kınony kórgen adamnyń qarasy odan kóp. Kınony kóre almaı qalǵandar, «qaıdan kóre alamyz?» dep surap jatady. Sondyqtan ol kınony da osy arnaǵa júktep, kórermenge qol jetimdi etip qoıdyq. Bizdiń baspa shyǵarǵan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitabynyń resmı taralymy búgin 50 000 danadan asty. «Kaspı dúkennen» kúnine kem degende 10-15 dana satylady. Bul meni avtor retinde árıne qýantady ári jańa shyǵarmalarǵa shabyttandyrady. Al endi «Dardaıǵa» keletin bolsaq, jańa roman jazyldy, Telegram kanalǵa shyqty degen kúnnen 2 táýlik ótpeı, 100 den astam elektrondyq nusqasy satylyp ketti. Odan bólek bul arnaǵa qoıylǵan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitaby men kınofılmi de osyǵan jaqyn nátıje kórsetti. Áli jurt tolyq bilmeı jatyr ǵoı, ábden bilip alǵan soń, kitaptyń elektrondyq nusqasynyń satylymy bolashaqta aıyna 3000 danadan asady dep senip otyrmyz. Árıne oǵan jurtty sharshatyp almaı, názik marketıńtik qadamdar jasaımyz. Onlaın dúken ashyp qoıyp, jumys istemeı qolyńdy qýsyryp otyra berýge bolmaıdy. Bul – naryq. Naryq bolǵasyn, onyń barlyq zańdylyqtaryn zerttep, talabyna kónip, soǵan saı áreketter jasaý kerek. Nan satsań da – sol, kitap satsań da – sol zańdylyqtar. Tek jalyqpaý kerek. Sharshadym demeý kerek. Kitabyn ótpese, oǵan memleketti ıa qoǵamdy kinálamaı, tek ózińdi júndeı tútýge tıissiń. Sonda ǵana kózqarasyń, sanań ózgerip, naqty qadamdar jasap, qımyldaı bastaısyń. Meniń aıtarym sol.
- Rahmet, aǵa! Aldaǵy shyǵarmashylyq josparlaryńyz qandaı?
- Amandyq bolsa, osy jyldyń aqpan aıynyń aıaq jaǵynda oqyrmanǵa taǵy bir kitap usynbaqshymyn. Bul endi ádebı týyndy emes. «Iasaýı tarıqatynyń jaýhar syrlary» atty rýhanı-tanymdyq eńbek bolady. Odan keıin balalarǵa arnalǵan taǵy bir kitabymdy kóktemge taıaý shyǵarsam degen oı bar. Osy eki kitapty usynyp bolǵan soń, oqyrmannan ruqsat surap, bir jylǵa jańa romanymdy jazýǵa apanyma qaıtadan kirip ketsem dep otyrmyn).
- Sáttilik aǵa!
- Aman bolyńdar!
Jańa romandy oqyrmanǵa tanystyrý maqsatynda arnaıy jabyq Telegram arnasy ashylǵan. Bul platformada:
- «Dardaı» romanynyń elektrondy nusqasy (shekteýli merzimge);
- «Bolmaǵan balalyq shaq» fılminiń joǵary sapadaǵy nusqasy jáne attas kitaptyń elektrondy túri;
- Aqberen Elgezektiń eki poezıalyq jınaǵy syılyq retinde usynylady;
- Ár oqyrmanǵa kitaptar avtordyń jeke qoltańbasymen jetkiziledi.
Jańa romanmen tanysyp, avtordyń ózge de eńbekterin alý úshin tómendegi silteme arqyly Telegram-botqa ótýge bolady: https://t.me/yelgezek_bot
Endi ádebıet álemine «aspannan naızaǵaı túsirgen» týyndynyń ózine qysqasha toqtala keteıik:
Shyǵarmanyń negizgi ıdeıasy avtorǵa shamamen eki jyl buryn tańǵy mezgilde «aıan» túrinde kelgen. Sol sátte qaǵazǵa túsken alǵashqy qyryq bet keıinnen keńeıtilip, roman bıyl kúzde tolyq támamdalǵan. Endi araǵa sál-pál ýaqyt taýyp, oqyrmannyń kóz aıymyna aınalǵaly otyrǵan jaıy bar. Buryn biz tek balalarǵa arnalǵan fentezıdi qanaǵat tutsaq endi Djordj Orýelldiń «1984», «Mal qora» jáne Frans Kafkanyń «Qubylý» shyǵarmalarymen úndes, fentezı tilinde jazylǵan qazaqy nusqany oqýǵa qol jetkizip otyrmyz.
Romanda magıalyq realızm tarıhpen, saıasat sopylyq ilimmen, qarapaıym ómir metafızıkamen, halyqtyń jan jarasy úmitpen tutasyp ketken. Basty keıipker Beket – Sovet zamanynyń ateıs qoǵamynda ósip-jetilgen qarapaıym qurylysshy. Beket – Semeı polıgonynyń qurbandarynyń urpaǵy, radıasıamen jáne ǵasyr ótirigimen ýlanǵan kishkentaı adam. Ol bir kúni Alataýdyń etegindegi úıinde 81 metrlik alyp bolyp oıanady. Ózi de, aınalasy da bul ózgeristi qabyldaı almaıdy. Beket te óz ishinde ekige bólinip, qoǵam qaqqa jarylady. Adamzat mundaı qubyjyqty qabyldaýǵa daıyn emes. Biraq Beket ǵalamat kúshin qıratýǵa emes, ózin ózi tanýǵa, halqyna qorǵan bolýǵa jumsaýǵa bekinedi…
Semeı polıgonynyń qurbandaryna baǵyshtalǵan, avtorǵa aıan bop túsken rýhanı-mıstıkalyq romanda qazaqı dúnıetanymyzǵa tán aq kúshter men qara zulymdardyń soǵysy sýrettelip, adam men nápsiniń kúresi tóńireginde áńgime órbip, adamnyń ashkózdigi men ádiletsizdikten sharshaǵan ulttyń beınesi shuraıly tilmen shıratyla somdalady. Osylaısha, Aqberen uıqydaǵy qazaq oqyrmandaryn dúr silkintip oıatyp, óziniń shyǵarmashylyqtaǵy jańalyǵyn tartý ete bildi.
«Dardaı» — búgingi qoǵamnyń ózekti taqyryptaryn tereń qamtyǵan, saıasat, din, jáne tarıh bir-birimen astasqan kórkemdik turǵydan kúrdeli shyǵarma retinde óz baǵalaýyn patsha peıil oqyrmandarynan alatyn bolady. Jańashyldyǵy men tylsymdyǵy astasqan jańa týyndyny qabyl alaıyq, Alash jurty!
Qazaq ádebıetinde tyń baǵyt ashatyn, mıstıkalyq-fentezı janryndaǵy bul shyǵarma oqyrman úshin eleýli jańalyq bolary sózsiz.
N.Ýsbanov
