– Amangeldi aǵa, aldymen, Ata Zańymyz haqynda ózińizdiń kókeide júrgen kórikti oilaryńyzdy bilýden bastasaq dep edik. Budan búrynǵy bir áńgime barysynda cyndapdy pikir-usynystaryńyz bar ekendigin qulaǵymyz shalǵan edi...
– Birinshiden, Konstitýtsiia degenimiz resmi qabyldanatyn qujat pa, álde eldiń bolashaǵyn kózdeitin murat pa? Bul suraqty ár memleket óziniń Konstitýtsiiasyna qoiady.
Osy turǵydan kelgende, mynandai bir másele bar. Biz kúni búginge deiin «memlekettik ideologiia joq, memlekettik ideologiia jasaý kerek», dep, aityp kelemiz.
Al Konstitýtsiia degenimizdiń ózi - memlekettik ideologiia. Konstitýtsiianyń árbir babynyń astarynda osy memlekettiń ideologiiasy jatyr.
Biraq esh memleket Konstitýtsiiasyn memlekettik ideologiia dep aitpaidy. Biraq ishki saiasaty da, tárbie jumysy da, áleýmettik saiasat ta, syrtqy saiasat ta osy Konstitýtsiiadan shyǵady. Sondyqtan Konstitýtsiia - Ata Zań. Zańnyń Zańy, memlekettiń ideologiiasy.
Bizdiń búgingi «memlekettik ideologiia joq, dep júrgenimiz» shyn máninde, baiaǵy Keńester dáýirindegi ideologiiany ańsaý. Áýeli bir ideologiia, model jasap, belgili bir qoǵamnyń sýretin salyp, sodan keiin sol qoǵamdy sol sýretke qarai ikemdeý, kerek bolsa, tipti, kúshtep ikemdeý ideologiiasy Keńes zamanynda boldy. Sondyqtan ideologiiany aitpai-aq, qaqsamai-aq, halyqty tárbieleitindikten, «memlekettik ideologiia degenimiz Konstitýtsiia» desek, qatelespeimiz.
Mine, sondyqtan Konstitýtsiiada «biz qandai el bolamyz, sonyń ishinde eń birinshi territoriiamyz qandai, halqymyz qandai», degen máselelerdiń betin ashyp alý kerek.
Elimizdiń Konstitýtsiiasy týraly aitar bolsaq, 1993 jyly birinshi Konstitýtsiiamyzdy qabyldaǵan kezde, ashyǵyn aitý kerek, Qazaqstan territoriiasynda túratyn ártýrli ulttar, ulystar ózderin «biz osy eldiń azamatymyz» dep eseptemegeni aqiqat.
– Sebebi?
– Ol kezde Reseimen 7500 kilometr qashyqtyqtaǵy shekaramyz anyqtalmaǵan-dy. Qytaimen de shekaramyz anyqtalmaǵan bolatyn.
Sol kezde Reseide úlken sotsiologiialyq zertteý ótken eken. Sonda «Qazaqstan týraly Siz ne oilaisyz?» degen suraqqa jaýap bergen reseilikterdiń tórteýiniń bir «Qazaqstan – orystyń jeri» dep jaýap beripti. Mine, osy, tusta, 1993 jyly alǵashqy Konstitýtsiiamyzdy qabyldadyq.
Onda syrtqy jaǵdaidy da eseptedik. Ishki jaǵdaidy da eskerdik.
Degenmen birinshi Konstitýtsiiada naqty shyndyqpen eseptesýden góri demokratiialyq romantizm basym boldy. Biz naryqtyq ákonomikaǵa da, demokratiiaǵa da, kóptegen bostandyqtar men adam kuqyqtaryna da op-ońai jete qoiatyn sekildi kórdik.
Shyn mánisinde, Konstitýtsiiada ondai quńdylyqtardy ataǵanmen, eldi bir bilikke shoǵyrlandyrmai, bul territoriiada jańa memleket qúrý múmkindigi kúmándi boldy.
Sondyqtan 1995 jyly biz Prezidenttik basqarý nysanyndaǵy memleketke ainaldyq. Jáne atqarýshy bilik te, zań shyǵarýshy bilik te, sot biligi de sol Prezidenttik basqarý nysanyna baǵynyshty boldy. Sonyń arqasynda eldi eptep toptastyrdyq. Sonymen, «tarihi jaǵdaidan qaraǵanda biz 120-dan astam ultty Qazaqstan memleketi dep, ishki jaǵynan ikemdep, memleket qúrdyq», dep aita alamyz jáne ony syrtqa da moiyndattyq. Onyń quqyqtyq negizinde bizdiń Konstitýtsiiamyz jatyr.
Sóz joq, bul jerde kóptegen máseleler bar. Mysaly, osy kúnge deiin bilikti bir qolda ustai beremiz be, álde bilikti bosańsytyp, prezidenttik basqarý nysanyndaǵy bilikten birte-birte parlamenttik bilikke kóshemiz be, qandai qadamdar jasaimyz?
Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jylynyń basyndaǵy jaǵdaidan qazirgi jaǵdai bólek. Soǵan qarai Konstitýtsiiaǵa qandai ózgerister engizý kerek? - degen másele 2003-2004 jyldary týdy da, bizder osyny talqylai bastadyq. Sonyń qorytyndysynda 2007 jyly Konstitýtsiiaǵa azdy-kópti demokratiialyq ózgerister jasaldy.
– Konstitýtsiia boiynsha ideologiialyq jáne caiasi áralýandylyq tanylady. Al bizde osy saiasi áralýandylyq bar ma?
– Siz ózińiz aityńyzshy, osyndai standarttarǵa saimyz ba?
– Bul suraqty men Sizge qoiyp otyrmyn...
– Bizdegi saiasi áralýandylyqtyń halyqaralyq standarttarǵa sáikes emestigi OBSE-niń sammitinde de aityldy. Osydan mynandai qorytyndy shyǵady. Azýly bilik ózinen-ózi myqty oppozitsiia týdyrady. Ári azýly biliktiń ózi de ósedi, ózin-ózi qairaidy, shyńdalady jáne ony oppozitsiia da ósiredi. Odan eldiń, halyqtyń saiasi mádenieti, saiasi oilaý qabileti de ósedi.
Biz buǵan áli jete almai otyrmyz. Biliktiń partiiasy myqty, basqa partiialar álsiz, degen sóz shyndyqqa sai kelmeidi.
Myqty partiianyń myqty oppozitsiiasy bolǵan kúnde ǵana ol myqty bilik bolady. Búgin álsiz oppozitsiia álsiz bilikpen jumys istep jatyr. Basqa partiialar básekelestikke bara almai tur. Barǵan kúnde, mádeni túrde saiasi pikirtalas bolǵan kúnde ǵana «bilik myqty, eshkimnen qoryqpaidy, bilik memlekettiń tutqasyn myqtap ustap otyr», dep aitýga bolady.
Osy oraida basqadan buryn ekonomika salasyn alaiyq. Bizdiń Konstitýtsiiada «naryqtyq ekonomika» degen sóz joq. Biraq Konstitýtsiia boiynsha memlekettik menshik pen jeke menshik tanylady jáne birdei qorǵalady. Naryqtyq ekonomikanyń ideologiiasy – osy. Al shyndyǵynda qalai bolyp jatyr?
Ekonomikalyq pliýralizm tolyq damymai, álimjettik jasap, bireýdiń menshigin bireý tartyp alyp, bireýdi bireýdiń tunshyqtyrýy oryn alsa, bul básekelestik emes. Onyń atyn – reiderlik deidi. Mine, ekonomikalyq turǵydan kelgende de, Konstitýtsiialyq qaǵidalar bir jaǵynan iske asyp jatsa, ekinshi jaǵynan qiyndyqtarǵa tap kelýde. Muny jasyrmai aitýymyz qajet.
Sondai-aq, biliktiń úsh tarmaǵy: zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtary bar deimiz.
Osynyń ishinde Qazaqstanda sot biligin qashan kórdik? Qai kezde sot bilik aitty? Qai kezde sot atqarýshy bilik pen zań shyǵarýshy biliktiń arasynda tóreshi boldy? Bolǵan joq. Bola almai jatyr.
Sondyqtan biliktiń úsh tarmaǵy bolǵanmen, olar biri-birimen básekelestikke, tejemelik ári tepe-teńdik júiesinde bolady degenmen de, olardyń ózderi de ósip, jetilmei jatyr. Sonyń ishinde aityp otyrǵandai, sot biligi kórine qoimaýda.
– Mundai jaǵdai basqa elderge de tán be?
– Jalpy, Konstitýtsiialardyń tarihyn qarap otyrsaq, Konstitýtsiia «memleket mynandai bolý kerek, soǵan umtylý qajet» degendei, ómirden ozyp, úlgi bolyp turady eken.
Men mynadai bir mysal aitaiyn.
1776 jyly 4 shildede Amerika Qurama Shtattarynyń táýelsizdigi týraly deklaratsiiasy qabyldanady. Sol kezde Amerikada baiyrǵy jergilikti halqy úndisterge degen baryp turǵan genotsid ornap turdy.
Eýropadan, anadan-mynadan qashyp-pysyp kelgender olardy mensinbeidi. Olardyń ózderi bir-birimen qyrqysty. Elde eshqandai demokratiia bolmady. Amerika sondai jaǵdaida óziniń táýelsizdigi týraly deklaratsiiasyn usyndy. Ondaǵy qundylyqtar men ómir arasyndaǵy alshaqtyq jer men kóktei. Búgin sol AQSh óz deklaratsiiasynda aitylǵan qundylyqtarǵa tolyq qol jetkizdi me? Jetkizgen joq!..
– Úsh ǵasyrǵa aiaq bassa da ma?
– Mynandai bir jaǵdaidy aitaiyn. 2003 jyly Amerikanyń Lott esimdi senatory kyzý aitys kezinde «negr» degen sózdi aityp qalypty.
«Negr» sózi - násilshildiktiń belgisi. Ol sózdi mádenietti amerikalyq, onsh ishinde senator aitpaidy. Sonda ne dep aitý kerek edi?
Afrikalyq amerikalyq deidi, biraq násiline barmaidy. Mine, kórdińiz be, qyzý aitys kezinde qara násildi adamdy shettetý kórinis alyp qaldy.
Sol boida jýrnalister senatordyń «negr» sózin qoldanǵanyn taratyp jiberedi.
Sodan soń senator: «Meniń senator bolýǵa quqyǵym joq, sebebi Ata zańda jazylǵan basty qundylyqtardy buzdym», - dep, otstavkaǵa ketken. Amerikalyq senator qatelik jiberdi, sonymen kosa, kisiligin de kórsetti. Mine, bul – 1776 jyly qabyldanǵan deklaratsiianyń áli de tolyqqandy júzege aspaǵandyǵy.
Átteń, bizdiń elde qazaqty basqalar osylai syilasa, «men osyndai bir qatelik jasadym, ulttyń namysyna tidim, meniń depýtat bolýǵa, meniń ministr bolýǵa quqyǵym joq», dep jatsa, bul úlken mádeniettiliktiń belgisi bolar edi.
Biraq bizde ázirge ondai mádeniettilik bolmai týr.
Osy rette meniń esime myna bir jaidyń túsip otyrǵany.
Meniń Májilis depýtaty bolǵan kezimde «Mádeniet týraly» Zańnyń jobasyn qaradyq. Jumys tobyndaǵy senatordyń biri «jobadaǵy qazaqtyń mádenieti degen bolmaidy, onyń ornyna kópúltty memleket bolǵandyqtan barlyq jerde «Qazaqstan mádenieti dep jazý kerek», dep usynys aityp, qazaq ultynyń mádenietin tanyǵysy kelmegen edi.
Ol senator jumys tobynan shyǵarylǵanmen, amerikalyq senator siiaqty otstavkaǵa ketpek túgili qazaq halqynyń aldynda keshirim de suramaǵan bolatyn.
Konstitýtsiia — eldiń bolmysynyń negizi, jogaryda aitkandai, ideologiia, tárbie, murat. Osyǵan bailanysty taǵy bir úlken másele týady.
Bul - Konstitýtsiiadaǵy qaǵidalar men ómirdiń arasyndaǵy alshaqtyq. Osy alshaqtykqa halyq qatty yzalanady.
Bul alshaqtyq neden shyǵady? Munyn sebebi - bizdiń saiasi-quqyqtyq mádenietimizdiń tómendigi.
Keibir joǵary laýazym ieleri ózderin buqaradan joǵary sanap, olardyń múddesine júrdim-bardym qaraitynyn da kórip júrmiz. Bul baryp túrǵan ásire topastyk, keshirimsiz toǵysharlyq. Desek te, Qytai filosofy Konfýtsii: «eldiń basynda, tipti, ádil 6ileýshi túrǵannyń ózinde birneshe urpaq almaspai, eldiń sanasy, mádenieti jańarmaidy» degen eken. Demek biz de jańaryp úlgere almai jatyrmyz.
Taǵy bir oilandyratyny: depýtat bolǵan kezimde de, joǵary oký oryndaryndaǵy professor bolyp, sabaq bergen kezimde de, baiqaǵanym - halyqtyń Konstitýtsiiany bilmeitindigi.
Óitkeni oqymaidy, zerdesine tokymaidy. Joǵary oqý oryndarynda qandai mamandyqtardy daiyndasa da, Konstitýtsiiany durystap oqytpaidy. Ókinishke qarai, bizdiń eldiń Konstitýtsiiasy jastardyń sanasyna tereń sińirilip jatqan joq. Ata Zań qaǵidalaryn bolashaq zańgerdiń ǵana emes, barlyq jastardyń boiyna sińirýimiz qajet. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy Qazaqstan halqynyń tarihy ispetti asa qurmetti pán bolýy tiis.
«Sheneýniktiń isteitin jumysyna men nege para beremin? Nege men onyń aldyna baryp bas iemin?» degen psihologiia joq. Eger árqaisysymyz ózimizdiń azamattyq quqyǵymyzdy paidalanýǵa tyryssaq, sheneýnik te tartynar edi.
Sheneýnikti de, sotty da, prokýrordy da basqa shyǵardyq. Ózimizdiń azamattyǵymyzdyń deńgeiiniń tómendigi sonshama, para bermei, másele sheshe almaimyz degen oi qalyptasqan. Máseleni para bermei sheshemiz demei, para berip sheshemiz deimiz. Keibireý ony tipti maqtanysh etedi. Mundai qoǵamdy Konstitýtsiia jumys jasamaidy. Mundai qoǵamda adamdar bir-birin syilamaidy, aqshany syilaidy.
– Konstitýtsiianyń jii kóterilip júrgen 7-baiy týraly aitpai ketýge bolmas...
— Osy 7-bap boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili -qazaq tili, sonshen birge memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi atqarý organdarynda orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady. Osyǵan bailanysty kezinde Muhtar Shahanov ekeýmiz Konstitýtsiialyq keńeske saýal salǵanymyzda, memlekettik tildiń mártebesi bárinen de joǵary ekenine túsindirme jasalǵan bolatyn.
Orys tiliniń mártebesi Konstitýtsiialyq deńgeide de tomen. Degenmen qoǵamdyq pikir búge-shigesin saralai bermeidi. «Teń qoldanylady» degen sózge jarmasady. Shyn mánisinde, memlekettik til - bireý.
Suhbattasqan, Ráziǵa Ásheeva
2008 j
