Álemdik órkeniette Túrkistannyń tanytatyn qyrlary
Túrkistan – ejelden musylman balasy táý etip baryp, ziiarat qylatyn qutty, qasietti meken. «Arystanbapqa túne, Qoja Ahmetten tile» degen qanatty sóz sol erte zamandardan qalǵan. Bul qala zamanynda úsh ǵasyr boiy qazaq handarynyń turaǵy – Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan. Munda qazaqtyń handary memlekettik isterdi júrgizgen. Qoja Ahmet Iasaýi murajaiynda Abylai, Esim han, Ábilqaiyr handar men halqymyzdyń basqa da ardaqty uldary jerlengen.
Qalanyń tarihy IV ǵasyrdan bastaý alady. Alǵash qala ataýy Shaýǵar degen atpen arab jazbalaryndaǵy derekterde kezdesedi. Ol – ǵasyrlyq tarihy bar, Orta Aziia men Turan dalasyndaǵy ózindik orny aiqyndalǵan eń kóne qala. Orta ǵasyrda Uly Jibek jolynyń ortalyǵyna ainalǵan Túrkistan shyǵysynda tarihi Otyrar qalasymen, batysynda Jańaqorǵan aýdanymen, soltústiginde Sozaq aýdanymen jáne Kentaý qalasymen shektesedi.
Túrkistan – ejelden mádeniettiń, ǵylym men ideologiianyń, búkil túrki áleminiń saiasi ári rýhani ortalyǵy bolǵan.
San ǵasyrdan beri óziniń mádeni jáne saiasi qundylyǵyn saqtap kele jatqan Túrkistan qalasy Ázirbaijannyń Sheki shaharynda ótken TÚRKSOI Turaqty keńesiniń 34-otyrysynyń sheshimimen 2017 jyly túrki mádenieti dúniesiniń bas qalasy atanyp edi.
Bul mártebege ie bolýdyń da ózindik sebepteri bar. Oǵan sońǵy jyldary Túrkistannyń áleýmettik-mádeni turǵydan qarqyndy damýy áser etse, ekinshi jaǵynan qalanyń ataýy da yqpal etkendei. Óitkeni, «Túrkistan» ataýy túbi bir túrki etnikalyq tutastyqtyń bárine birdei uǵynyqty bolǵandyqtan, mundaǵy rýhani qundylyqtan árkim de óziniń bastapqy tamyryna ortaq tustardy tabary anyq. Túrki mádenietiniń ortalyǵy sanalatyn shahar – jergilikti halyq qana emes, túbi bir túrki jurtshylyǵy táý eter ǵulama Qoja Ahmet Iasaýidiń eli. Babanyń qurmetine qoiylǵan keseneniń bitimi bólek, taǵlymy zor. Mir-Salih Bekchýrinniń: «Adam qolymen somdalǵan ǵajaiyp dúnie sol zamandaǵy sheberlerdiń daryndylyǵyn kórsetýmen qatar qazirgi kórkemdik dúnielerge de úlgi bolarlyq deńgeide...» degen pikirinde úlken shyndyq bar.
Endigi oi-túiin bolashaq Túrkistannyń arhitektýralyq jáne ultty uiystyrýǵa arnalǵan rýhani kelbetinde bolmaq.
Máselen, Almaty – ziialylyq pen ǵylymdy, Astana – saiasi sheshimder men ulttyq biregeilikti ushtastyrǵan alyp qalalar. Al, meniń oiymdaǵy bolashaq Túrkistan rýhani qundylyqtan nár alyp, ǵylym men bilim izdegen jastardyń armanyn ushtastyrǵan sáýletti qala bolýy tiis. Olai deitinim, bul óńir – jahan kezip bilim izdegen tulǵalardyń týyp-ósken mekeni.
Sol tektilikten nár alǵan, júrekten týyp, sanamen jazylǵan Uly Dala filosofiiasymen sýsyndaǵan Elbasy N.Nazarbaevtyń Túrkistan qalasyn oblys ortalyǵy etip, 2019 jyldy «Jastar jyly» dep jariialaýy jarqyn bolashaqty baǵdarlaǵan sheshimi der edim.
«Árbir halyq, árbir táýelsiz memleket óziniń rýhani ortalyǵyn naqtylap alýy kerek. Qazaqstannyń rýhani ortalyǵy – Túrkistan» degen Prezident Túrkistan qalasyna oblys ortalyǵy mártebesin berý týraly Jarlyqqa qol qoiý arqyly túrkistandyqtarǵa úlken senim artýmen qatar, urpaq aldynda mańyzdy jaýapkershilik júktedi.
Búgingi Túrkistan álem órkenietinde myna tustarymen tanymal bolyp otyr.
Birinshiden, Túrkistan – tarihy tereńge tartqan kóshpeli órkeniette tarihi qundylyqtardy boiyna sińirgen kóne qala.
Ekinshiden, Túrkistan – ǵulama Qoja Ahmet Iasaýidiń esimimen bailanysqan oishyldar qalasy.
Úshinshiden, Túrkistan – «Túrkistan eki dúnie esigi ǵoi, Túrkistan er túriktiń besigi ǵoi» dep jyrlaǵan Alash ziialylarynyń uran qalasy.
Tórtinshiden, Túrkistan – jastar izettiligimen iz alǵan, imandylyqty qurmet tutqan, bilim men ǵylymdy ushtastyrǵan danalyqtyń qalasy.
Besinshiden, Túrkistan – tarihi qundylyqtardy boiyna sińirgen qala Hám rýhani astana.
Altynshydan, Túrkistan – jolaýshylar basyn buryp taǵzym etpei ketpeitin Uly Daladaǵy qasietti qala.
Jetinshiden, Túrkistan – Álemdik jahandanýdaǵy Qazaqstannyń innovatsiialyq tehnologiialardy jedeldetý úrdisinde kóshbasshyǵa ainalýdaǵy tyń jobalardy iske asyrýshy jalyndy urpaqtyń qalasy.
Aldaǵy ýaqytta tájiribeli basshylar men kásibi mamandar iskerlik tanytsa, óndiris pen ǵylym ushtassa, ǵasyrdaǵy álemniń báigesi Qazaqstannyń enshisinde bolary aqiqat.
Túrkistannyń damyǵany – Qazaqstannyń rýhani-mádeni damyǵany. Al, Qazaqstannyń damyǵany – túrki áleminiń jańǵyrǵany.
Janat JÚNISBEKOVA, Aimaqtyq áleýmettik-innovatsiialyq ýniversitetiniń dotsenti, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, Resei Jaratylystaný ǵylym akademiiasynyń professory.
