Freedom Inside '26

Álemdegi eń qymbat kitaptyń avtory – Djeims Djois

Álemdegi eń qymbat kitaptyń avtory – Djeims Djois
Ǵajaiyp sáýletpen árlengen Dýblinanyń basty kóshesi - O Konell Strit. Osynaý uly zamanaýi memleket kórkine negiz bolǵan  azamattardy, irlandyqtar ( nemese anaý músige ainalǵan beinelerdi), shartty túrde «ult qamqorshylyry» dep bilemiz. Olar O Konell jáne Parnal, sondai-aq  kásipodaqtyń negizin qalaýshy Djeims Larkin. óziniń eńbegine qarai baǵasyn alyp qoiǵan  tulǵalardyń baǵa jetpes granitti músinderi –  jasymas taza ardyń shetki shekarasy ispettes. Odan sál O Konell kóshesinen árirekte basty kósheden basyn buryp, oily janarlaryn aspanǵa bir, Talbot  Strit  ǵimarattaryna bir tastap qola músin tur. Ótken-ketkender onyń tek qalpaǵyna ǵana erekshe nazar salyp ótedi. Ol – óz keiipkerleriniń arasynda, 20 ǵasyrdyń eń tanymal romanyna sebep bolǵan óz dýblindyqtary men óz týǵan jeriniń kóshesinde tur.

        Avtory Aleksandr Maýzer




[caption id="attachment_23530" align="alignright" width="198"] Dj. Djistyń músini[/caption]

  Premiialar onyń teńi emes edi jáne ókimettiń oǵan degen «syrty bútin...» qatynasy ony kópke súiremedi. Biraq  Irlandiiada onyń esimin «ult qamqorshysy» retinde bári jaqsy biledi. Ol - bar dáýirdiń jumbaq ári  tanymal irlandiialyǵy, jazýshy Djeims Djois edi.

   Djeims Avgýstin Aloizii Djois kókshil mádeniet ishinde; ashtyq pen migratsiia jailaǵan, jasyl jylanqumarlar sanalatyn Irlandiiada, qazirgi Dýblin shtaty, Rathgar aýdanynda dúniege kelgen. 1882 jyly, ekinshi aqpan, tańǵy saǵat alty jarym shamasynda. Ol belgili halyq áninde aitylatyn «Thursday`s child for to go» ( «Beisenbide  ómirge kelgen bala») degen sózdi óz ómirimen aqtap ótti. Ákesi –  Djon  Stanislaýs Djois , anasy – Merri Mei Djois. Ol ákesimen jaqsy  qarym- qatynasta bola almady. Ol týraly óz kúndeliginde; «Meniń kitaptarymdaǵy júzdegen keiipkerler obrazy ákemnen  alynǵan»  deidi jáne sol kezeńde «ol qarjy qyspaǵyna ushyrady...» dep jazady. Bir kezderi Djon Djois salyq  mekemesinde jumys  istep júrgende  qarjylyq jaǵdaiy bas alańdatpaityn. Biraq jazýshynyń ákesine 1891 jylǵy jumystan qýylýy qatty soqqy bop tidi.

[caption id="attachment_23527" align="alignleft" width="222"] Djeims Djois[/caption]

   Djeims Djois qatań katoliktik tárbiede ósti. 1888 jyly alty jasar Djeimsti Piter Kenniń bastaýymen 1814 jyly qurylǵan , Orden iezýtter basqaratyn ul balalarǵa arnalǵan  Klongoýz Výd kolledj- mektebine oqýǵa beredi.  Mektep uiymdastyrý distsipilinasy  jaǵynan sol kezdegi Irlandiiadaǵy eń úzdik katoliktik oqý oryndary qataryna jatatyn. Bul týraly Djois óziniń  «Sýretshiniń jastyq portreti» romanynda jazady. Bala kezdegi irlandyqtar men aǵylshyndar arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa kýá bop ósken  Djeims birtindep katolizmnen taiqyp ketedi.

Djoistanýshy Flenn O Braien bylai jazady: «Keibir oishyldar ( onyń ishinde kóbisi- irlandyqtar, katolikter jáne kóptegen atqaminerler) Djois pen Satananyń arasynda  uqsastyq bar dep moiyndap qoiǵan. Sonda ol qandai uqsastyq?.. Mysaly, ekeýiniń de basqa esimderi boldy; Djoistiki- týra aýdarmada «nur shashýshy» degen maǵyna beretin – Stiven Dedal, al Satananyki  «kóleńke kniazi» maǵanasyndaǵy – Liýtsifer. Ekeýi de alǵashqy qadamda qarqyndy, ekeýi de tálim alǵan ustazdary  joǵary bilimdi, ekeýi de namysshyl rýhty boldy deidi. Desek te Djois pen  Satananyń arasynda bir-birine uqsamaityn ózindik erekshelikteri de bar edi. Satana eshqashan Jaratýshyǵa syn aitpady, al, Djois bolsa bárine «Qudai joq!» dep  jar saldy...». Taǵy birde   O Braien bylai deidi: «Djeims Djois sýretshi bolǵan jáne  ózi de muny moiyndaidy. Shyǵarmashylyq adam úshin óner ómirden de qymbat emes pe... Sodan bolar, ol ózine máńgilik azap kórip ótse de   osynaý shyǵarmashylyq missiiany oryndaýǵa ant etti. Osy oraida Djoistyń tozaqqa sengenin, biraq jumaqta, Qudaidyń qasynda bolǵysy kelgendigin negizge alýǵa bolady».

   1891 jyl - Djoistar áýleti úshin qaraly jyl boldy. Djeimsti  Soltústik Richmondtaǵy Hristian aǵaiyndylar mektebine aýystyrady. Osy jyldyń altynshy qazanynda Parnel dúnieden ótedi. Dál osy kezde toǵyz jasar Djeims uly tulǵaǵa arnap  alǵashqy « Parnel» nemese « El Tu, Healy» óleńin jazady. Onda ol Parneldi qaralýshy Timoti Hiliǵa ashyq narazylyǵyn bildiredi. Arada eki jyl ótkennen keiin, iaǵni 1893 jyly Djon Djois (ákesi) kóshede Klongoýz aǵa rektory  Komni  ákeni kezdestiredi. Keiin Djeims pen onyń aǵasy Stanislaýsty iezýittik Balvader kolledjine sol jyldyń sáýirinen bastap oqýǵa beredi. Al, odan keiin  Djoeims Djois 1902 jyly University college- in úzdik támamdaidy. Joǵarǵy oqý ornynda oqyp júrip ol alǵash prozaǵa qalam tartady. Sóitip maqalalar, esseler jazyp jáne pesalar aýdarady. 1902 jyly  meditsinany oqý maqsatynda  Parijge  sapar shegedi jáne sondaǵy qyzyǵýshylyǵy men áýesqoilyǵyn Ulttyq kitaphanada jumsap, óleń jazady. Aqyrynda «Kameralyq mýzyka» jinaǵy men shaǵyn "Epifaniiam" prozasyn dúniege ákeldi.

    1903 jyl 10 sáýirde  ákesi Djoisqa anasynyń aýyr halde  jatqandyǵy týraly  telegramma jiberdi. Djois Parijdi tastap, Dýblinǵa oralady. 13 tamyzda anasy Merri Mei dúnieden ozady. Djois anasynyń ótinishi bolsa da, ózin shirkeýge barmaǵandyǵy úshin  kináli sanap, ishimdikke salynyp ketedi.

  Óz týǵan jerinde Djeims Djois sabaq berip, án aitýdan jáne jýrnalistikadan lektsiia oqyp, azdap aqsha tabady. "Dýblindyqtar" jinaǵyna arnap óleńder men ertegiler jazady. 1903 jyldyń 10 shildesinde  Golýeilik sulý  Nora Barnaklmen kezdesedi. Jazýshynyń ákesi (ázil de bolsa) óz ulynyń Barnakl tekti  (barnacle aǵylsh.- "jelimdelý")  qyzben kezdesip júrgenin bilip, "ol qyzdyń ony eshqashan tastamaitynyn" aityp kelisim bergen edi. Áke kelisimi sońǵy ósiet bolǵandai ekeýi atastyrylyp qoiyp, zańdy nekeleri arada 27 jyl ótkennen soń Londonda qiyldy.

 1904 jyl 16 shildesi - "Ýliss" romanynda jazylǵan ádebiet tarihyndaǵy eń uzaq kún. Dál sol kúni Djeims pen Nora arasyndaǵy alǵashqy shynaiy kezdesý de bastalǵan bolatyn. Jáne dál sol kún - jan -jaqtan aǵylatyn jazýshynyń jankúierleri úshin shynaiy keiipkerlerdi kórip, kóshelerdi aralap, sary syramen atap ótýge tiis meiram bolyp qalyptasqan.


    Keler on jyldyǵynyń kóbisin Djois Eýropanyń   ártúrli elderinde  jumys isteýmen ótkizedi. Ol jazýdy toqtatpaidy, biraq basylym betteri  onyń jazǵanynan únemi bastarta berdi. 1909-1912 jyldary  Djois  "Dýblindyqtaryn" baspaǵa bergisi keledi. Sóitip Mounsel baspahanasymen kelisimshart jasasqany sol-aq edi,  qoǵamdyq pikirde daý týdyryp, kitaptyń barlyq tirajy órteledi. Sebep bireý: ertegiler patriottyqqa tárbielemeidi. Osylaisha qorlanǵan Djois endi óz otanyna oralmaimyn dep uiǵarady.

   1921 jyldyń 29 qazanynda Djois "Ýlissti" jazyp bitirdi. Jazýshynyń  ózi aitqandai "Ýliss" 1naýryzda bastalyp, 30 qazan kúni, iaǵni  Ezra Paýndtyń ( aqyn) týǵan kúninde  jazylyp bitken. Osy týyndyny jazý barysynda avtor óziniń 20 myń saǵat jumys istegendigin jáne onyń paidalanbaǵan 12 kilogrammdai ǵana jaman paraǵy qalǵandyǵyn aitady. Biraq syidyń ornyna Djeims sógis estidi. Roman AQSh-ta jáne Ulybritaniiada  tyiym salynǵan bolatyn. Osylaisha "Ýliss" alǵashqy on eki jylda umyt bolady. Tek 1933 jyly sot sheshimimen AQSh- ta jariialanýǵa ruqsat etilip, artynan 1936 jyly Ulybritaniiada shyqqan bolatyn.

[caption id="attachment_23531" align="alignright" width="221"] Djoistyń jastyq shaǵy[/caption]

   Al Djoisqa dańq 1930 jyldardyń sońyndy, iaǵni qaitys bolýyna sanaýly ýaqyt qalǵan kezde ǵana oralǵan edi. Onyń eń fantosmogoriftik ári aýdarýǵa kelmeitin, tek kóptildi oqyrmandarǵa ǵana arnalǵan  maǵynalyq kitaby –"Finnegalov polina". Bul kitap 1883 jyly basylyp shyqqan bolatyn. Al, 1939 jyly Djoistyń portreti "Taims" jýrnalynyń muqabasyna da shyǵyp úlgergen-tin. Desek te budan sál birneshe jyl buryn Djeims pen Norege taǵy bir qiyn-qystaý kezeńdi bastan ótkizýge týra keldi; qyzdary Liýchiia shizofreniia diagnostikasyna shaldyqty. Dárigerler qyzynyń agressivti minez-qulqyna bailanysty endi ony emhanaǵa jatqyzýdy usyndy. Indettiń bir sebebi –  sol tustaǵy Parijde turǵan, belgili irlandyq jazýshy, Djoistyń hatshysy bolǵan Samiýel Bekkettiń jaýapsyz mahabbaty bolýy da yqtimal degen boljam bar.

   Liýchiia Djois 1982 jyldyń 12 tamyzynda, 47- jasqa aiaq basqan shaǵynda psihalogiialyq emdeý emhanasynda qaitys boldy. Al, 1998 jyldan bastap onda jyl saiyn Liýchiianyń týǵan kúninde (26 maýsymda) Lucia days dep atalatyn turǵyndardy shizofreniia indetinen  saqtandyrý maqsatynda ótkiziletin is- shara kúni qalyptasqan.

   Djeims Djois 1941 jyldyń 13 aqpan kúni, saǵat 2-den 15 minýt asqanda, iaǵni, 58 jasynda Chwesternhouse von Reterkreuz Hospital aýrýhanasynda dúnieden ótti.

   Búgingi tańda onyń "Ýliss" romany  taralymy boiynsha birinshi oryn alatyn HH ǵasyr kórkem ádebietteriniń eń baǵalysy. Boon and Magazine Collection jýrnalynyń  reitingisine súiensek avtordyń qolymen jazylǵan "Ýlisstiń" alǵashqy basylymy qazir 100 000 dollar turady eken. Bul HH ǵasyr kitabyna berilgen eń qymbat baǵa.

Aýdarǵan Jantas ERKIN,


Solaqailar ádebi klýby