Ál-Farabi týraly referat
Batystyń bilim áleminde ony ál-Farabiýs atymen tanidy. Farabi oqyp – jazýdy týǵan qalasynda úirenip, zamanynyń eń ataqty ǵulamalarynan sabaq aldy.Tálimin keńeitý úshin áýeli Iranǵa, keiin Baǵdatqa ketti. Farabi Baǵdadta bolǵan kezinde kileń ataqty kisilerden dáris alǵan jáne ózi de sabaq oqytqan. Ásirese logika jáne grammatika pánderi men arab tilin meńgerýdi osy qalada jalǵastyrdy. Ózi dinshil adam edi.
Islamnyń aqylǵa negizdelgen din ekenine senetin. Ol parsy,arab,latyn jáne grek tilderin úirendi. Ásirese grek oishyldary Aristotel men Platon pikirleriniń sintezin jasaýǵa jáne Sokrat filosofiiasynyń negizin jaryqqa shyǵarýǵa kóp eńbek etti. Sondyqtan da ózin «Hadje-i-sani»,iaǵni «Ekinshi ustaz» dep atalady. 941 jyly Aleppoǵa keldi. Ol jyldary Aleppo Seifýddevle Álidiń qol astynda edi.
Bul túrik ákimi túrik oqymystysy Farabige úlken syi-qurmet kórsetip,ony saraiyna aldy. Keibir derekter Farabidiń ózine usynylǵan shendi almai, kúndiz kókónis ósirip, túnde sham jaryǵymen filosofiialyq oilar jazýmen ainalysqandyǵyn kórsetedi. Farabi – alǵashqy Islam filosofy jáne islam filosofiiasyn qalaýshy.
Keibir zertteýshilerdiń pikirinshe, Farabidiń «At-talismýs-sani» atty eń-begirek filosofiiasyna elikteýshilik. Olai bolsa bul óte jemisti elik-teýshilik, óitkeni ol ózinen keiingi búkil dúnie oi-pikirine qurmet kórsetken Ibn Sina osy kitaptyń arqasynda grek filosofiia- syn úirengen. Ibn-Sina bylai degen edi: «Bir kitap dúkeninen satyp alǵan Farabidiń kitabyn oqy-ǵanda,buryn esh túsine almaǵan grek metafizikasyn tolyǵymen osy kitaptan úirendim».Farabi mýzykamen de ainalysqan, tipti «kanýn» dep atalǵan aspapty (dombyraǵa uqsas) ózi oilap shyǵarǵan jáne osy aspappen birneshe ánder de shyǵarǵan.Onyń «mýzyka – kitaby» mýzyka jóninde jazylǵan alǵashqy ǵylymi zertteý. Farabi Aleppodan Shamǵa (Damask), Shamnan Kairge sapar shekkende jurt arasyna óziniń pikirlerin taratqan,bilimge qyzmet etken.
Ol Aleppoda 950 jyly ianvar aiynda qaitys bolyp, Sham qalasynyń janyndaǵy Bab-ýl-Saǵyr degen jerde jerlendi. Farabidiń oiy, kózqarastary, óte jemisti eńbekteri, túsindirgisi kelgen oiyn óte jeńil túsindire alatyn qasieti Shyǵysty da, Batysty da tań qaldyrdy.
Ábý Nasyr ál-Farabi (870-950) – qypshaq dalasynan shyqqan uly entsiklopedist ǵalym, astrolog, mýzyka teoretigi.
Ol áskerbasynyń otbasynda dúniege kelgen. Otyrar medresesinde, Sham, Samarqan, Buqara, keiin Harran, Mysyr, Haleb (Aleppo), Baǵdat shaharlarynda bilim alǵan. Ol túrki oishyldarynyń eń ataqtysy, álemdegi ekinshi ustaz atanǵan ǵulama. Onyń zamany “Jibek joly” boiyndaǵy qalalardyń, onyń ishinde Otyrardyń ekonomikasy men mádenietiniń damyǵan kezine dál keledi.
Orta Aziia, Parsy, Iran, arab elderi qalalaryna jihankezdik saparlar jasap, tez eseigen ol kóptegen ǵulamalarmen, oishyl-aqyndarmen, qairatkerlermen tanysyp, suhbattasady. Tarihi derekter boiynsha 70-ke jýyq til bilgen.
Ózdiginen kóp oqyp, kóp izdengen oishyl. Filosofiia, logika, etika, metafizika, til bilimi, jaratylystaný, geografiia, matematika, meditsina, mýzyka salalarynan 164 traktat jazyp qaldyrdy. Shyǵarmalarynda kóne grek oqymystylarynyń, ásirese, Aristoteldiń eńbekterine taldaý jasady. (Aristoteldiń “Metafizika”, “Kategoriia”, “Birinshi jáne ekinshi analitika” siiaqty basty eńbekterine túsindirmeler jazǵan.) Adamnyń óz bolmysyn ózi tanyp-bilýine filosofiialyq tujyrymdar jasaǵan.
Bul máseleni logika, etika, pedagogika turǵysynan keńinen saralap, ózara sabaqtastyqta qarastyrady. Ol rýhani bastaýlardy jan-dúnie úndestiginen, ádemilikten, qanaǵattanýdan, baqyttan izdestirdi. “Qaiyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarasy”, “Memleket qairatkerleriniń qanatty sózderi” jáne t.b. eńbekteri bar.Ǵylymdardyń shyǵýy” dep atalatyn traktatynda matematikanyń shyǵý tegi men sebepterin ashýǵa tyrysady. Astronomiiaǵa bailanysty eńbekterine “Aljebrge túsinikteme”, “Geometriialyq figýralardyń egjei-tegjeii jóninde tabiǵi syrlary men rýhani ádis-ailalar kitabyn” jatqyzýǵa bolady. Arifmetika salasynda “Teoriialyq arifmetikaǵa qysqasha kirispe”, fizika salasynda “Vakýým týraly”, meditsina salasynda “Adam aǵzalary jónindegi Aristotelmen alshaqtyǵy jóninde Galenge qarsy jazylǵan traktat”, mýzykaǵa bailanysty “Mýzykanyń uly kitaby” eńbekteri álemdi moiyndatqan dúnieler.
