Ákemniń máńgilik saparǵa attanǵanyna da kózdi ashyp jumǵansha 3 jyldyń júzi boldy. Baliǵat jasynan asyp kele jatqan balalaryma qarap otyryp, ózimniń qalai baladan ákege ainalǵanymdy, endi ataǵa qarai bet túzep bara jatqanymdy sezingen saiyn, «Áke» degen uǵymdy qashan bildim, ákemdi qashan jaqynyraq tanydym dep ótken ómir joldaryna úńile túsemin.
Eń alǵash ákemdi tús toqtatyp tanyǵanym, ákemniń beinesi kóńilimde máńgilik saqtalyp qalǵany shamasy 5 jas kezim bolsa kerek. Kóktemniń alǵashqy sáti, aýyl shetinde top adam tańba salý úshin shý asaýlarǵa shalma salyp jatty. Ákem arqanyn alyp ortaǵa shyqqanda ainala toly adam: «Mynanyń áýselesin kóreiik» dep qiqýlap ketti. Ákemniń shalmasy da tústi, alasura atylǵan asaý, ákemdi shylbyr boiy súirep, shyńǵyra kókke shapshyp baryp, sendelip turyp qaldy. Keiin baiyptasam, bul kez Qytaida atyshýly mádeniet tóńkerisi shegine jetip, memleket tóraǵasy Liiý Shaý Chi, bas sekretar Dyń Shaýpińnen bastap qystaq sekretarlaryna deiin «Bilik basyndaǵy túzetimpazdar» atalyp, qyzmetinen qýylǵan, túrmege qamalǵan surapyl kezeń eken. Ákem de qystaq sekretarynan bosap, kúreske tartylyp, jylqy baǵýǵa shyǵarylypty. Jumys dep úi betin kúni-túni kórmeitin ákem otbasymyzǵa kóbirek aialdap, meniń sanamda tuńǵysh ret osylai saqtalyp qalǵan-dy.
Ákemniń ótken ómirine úńilsem ańyzǵa, táýekelge toly eken. Ǵasyrǵa taiaý ǵumyrynda úsh qoǵamdyq túzimniń, atap aitqanda Qytaidaǵy jartylai feodalizmniń, sotsializmniń, Qazaqstandaǵy kapitalizmniń kýási bolyp, eki memlekette ómir súrdi. «Aiǵyr soiǵan Sáttibai atanyp, isi Qyzaiǵa tanymal bolǵan Sáttibai bidiń dáýleti nemereleriniń – ákemniń ákeleriniń tusyna kelgende shaiqalyp, kedeiliktiń qamytyn arqalaidy da, ákem 12 jasynda dúngenderdiń malyn baǵyp, jalshy atanady. Qabyrǵasy qatpai, qara jumysqa jegilgen eti tiri jigit erte eseiedi. Mal baǵyp, egin salyp júrip, ózdiginen úirenip, hat tanyp alady. Rýymyzdyń elý basy Álipbai ákesiniń qasynda júrip on basy bolady, elý basylyqqa usynylady.
Qytaida jer-jihandy titiretip, kommýnister bilik basyna kelip, jańa júie qurylǵanda, ózi siiaqty sharýalarmen birge ákem de jańa júieniń qoǵamdyq qurylysyna at salysady. Átired bastyǵy, qystaq bastyǵy, qystaq sekretary, aýyldyq úkimettiń mal sharýashylyǵyna jaýapty inspektory dárejesine deiin kóterilip, bar kúsh-qairat, aqyl-parasatyn týǵan jerin kórkeitýge jumsady.
Saiasatta ońshyldyqqa qarsy turý, ekonomikada shoiyn qorytý naýqany sátsiz aiaqtap, romantik aqyn, filosof, tóraǵa Mao ekinshi shepke sheginip, biliktiń shylbyr-tizgini Liiý men Dyń-ǵa tigende tóńkeris pen taptyq kúres az dáriptelip, ekonomikaǵa mán berile bastaidy. Mine, osy kezde ákem bastaǵan qystaqtyń tútini túzý ushyp, mal sanynyń ósý kórsetkishi oblys boiynsha rekordtyq deńgeige kóteriledi. Isker basshy, ozat shopan atanǵan eki adam Pekinge aýylsharýashylyq kórmesine shaqyrylady. Sońynda aýdan basshylyǵyna jaqyn adam Pekige barady da, ákem qalyp qoiady. Ashshy teriniń óteýi dep biletin ákemniń bul armany keiin men Pekin Ulttar ýniversitetine túsip, oqýdy támamdar kezimde oryndaldy. Bir aýyz qytai tilin bilmese de jalǵyz ózi Pekinge izdep kelip, baiyrǵy ásem qalada ailap turdy, Han saraiyn kórdi, Uly Qorǵanǵa kóterildi. Pekinde jumysqa qalýyma razylyǵyn berip, yqylasyn aitty.
Ákem ózi kóp oqymasa da, oqýdyń qadirin jaqsy bildi. Balalarynyń báriniń oqýyna, joǵary bilim alýyna airyqsha kóńil bóldi. Jumysta ózine de, ózgege de qatal talap qoia bildi. Jalqaýlyqqa, salaqtyqqa jany qas boldy. Únemi aýzynan tastamaityn máteli «olaqtan salaq jaman» edi.
Kóktem kezinde maldy taýǵa kóshiretin bolyp, jolda kezdesetin kishkene ózenge kópir salýǵa bireýdi jumsaidy. Jumysty qol ushymen istep, barǵanynan kelgeni tez bolǵan álgi adamnyń júrisinen kúdiktengen ákem, álginiń ózin ertip ózen basyna kelse, bir qora qoi emes, birneshe adam ótýge jaramaityn, selkildep bilep turǵan kópirdi kóredi de, kópirden óziń ót dep buiyrady. Áýpirimdep aiaǵyn sýǵa malyp, ózennen áreń ótken álgi kisi aýyldyq úkimetke: «Áliasqar meni qyl kópirden ótkizdi» dep aryzdanyp barady. Endi bir egin oraǵy kezinde otyzdai sailaýyt jigitti qasyna alyp, ózi shalǵy ustap, eńbek básekesin uiymdastyrady. Sonda qissa-dastan jattap, syldyr sóz aitýdan qoly timeitin Sadyq deitin aýyldasymyz shóptin basyn syndyrmapty. Báseke sońyn qorytyndylaǵan ákem 29 jigittiń nátejiesin aita kelip, «Otyzynshy Sadyqta san joq» degen eken. Bul sóz keiin aýylymyzda mátelge ainalyp ketti.
Ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda Sovet imperiiasy óz ishinen ydyrap, otar elder táýelsizdigin jariialai bastady. Stýdent kezimizden «Azattyq» radiosynan erkindik pen bostandyqtyń rýhyn boiyna darytyp, «Qazaq ádebieti» men «Juldyz» jýrnalynan ulttyq rýh pen dástúrli sananyń ýyzyna qanǵan bizdiń urpaq 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaq táýelsizdigin jariialaǵanda, ári-sári bolmastan, qolyndaǵy jumysyna, alǵaly turǵan páterine, kóterilgeli turǵan laýazymyna, baspada terýde turǵan kitabyna qaramai, ártúrli jolmen andyzdap Atamekenge qarai at basyn burdy.
Ortanyń ózgesheligi, naryqtyń qyspaǵy, tildiń bótendigi, qasań biýrokratiia, tamyryn tereń jaiǵan korrýptsiia jigerimizdi jasytyp, eńsemizdi túsirmedi. Qaita kóppen kórgen uly toidyń dúrmegimen ómirden óz ornymyzdy tabýǵa umtyldyq. Balaly boldyq, páter aldyq. Tirshilik kózimen qaraǵanda bul da bir ómirdiń ólshemi edi. Sodan 1997 jyldyń kókteminde Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa bel býyp, ákemniń aldynan ótip, batasyn alaiyn dep Qytaidaǵy aýylyma bardym. Es bilgeli bizdiń otbasyda mańyzdy máseleler tańerteńgi shaida talqylanyp, sheshiletin. Shynynyń qydyrysy baiaýlap, sháinektegi shai sarqylyp, eki-úsh jańalańǵannan keiin oqyǵan-toqyǵanymdy baiyptap, eki eldiń saiasatyn saraptai kele, ákeme buiymtaiymdy jetkizdim. Qolyndaǵy kesesin soraptai kele, únsiz oiǵa batqan ákem, oqys suraq qoidy:
– Balam, áskeri quqyq ana patshalaryń Nazarbaidyń óz qolynda ma?
– Árine, óz qolynda, búkil armiianyń bas qolbasshysy Nurekeń, jaqynda ǵana Qazaqstannyń teńiz armiiasy quryldy.
– Olai bolsa, balam, berdim batamdy. Alla-taǵala qoldap-qýattap alǵan betińnen jarylqasyn, ata-baba árýaǵy jebep júrsin, Ámin!
Arada jyldar ótti, eski ǵasyr aiaqtap, jańa ǵasyr bodandyq qursaǵynan qutylǵan táýelsiz elderge óz kókjigin aiqara ashyp, tarih aldynda boryshyn oryndaýǵa múmkindik berdi. Elmen birge bizdiń kásibimiz jańaryp, násibimiz túgendeldi. Qytaiǵa saparymyz jiilei bastady. 2003 jyldyń sońǵy saparlarynda ákemniń janarynan áldebir muńdy baiqap, ár sózinen jan-tánin ýaiym-qaiǵy bilep bara jatqanyn sezetin boldym. Qaitsin, jasy ulǵaiyp, qairaty qaitqan soń, ómir boiy tirneshtep jiǵan dáýleti kóz aldynda shashylyp, sarqyla bastaǵan, jer tozyp, salt jańaryp, burynǵy mamyrajai tirliktiń keteýi ketip, qiiýy qashqan. Urpaǵymen myń jasaimyn deitin ata-baba ósieti Qytaidyń «bir otbasy – bir bala» saiasatymen kózden bulbul ushqan. Osy taqyryptardy qaýzaǵan birneshe keńesten keiin tańǵy shai ústinde búkil áýletimizdi óz erikterimen Atamekenge birjola kóshirip áketý jóninde oilanyp júrgenimdi ashyp aittym. Biraz únsizdikten keiin ákem eńsesin túzep, saýsaqtaryn bir-birden búge otyryp til qatty: «Balam, meniń ákem Ádilbek, onyń ákesi Áben, odan ári Sáttibaidyń basy osynda jatqanymen, Qýandyq, Sholaq atamyzdyń basy Tarbaǵataida jatyr. Odan ári altynshy, jetinshi atalarymyz Alakól, Aiagózde jatyr. Barsam baraiyn», – dedi.
[caption id="attachment_23641" align="alignright" width="343"]
Omaráli Ádilbekuly[/caption]
2004 jyldyń kúzinde ákem 84 jasqa qaraǵan shaǵynda kindik kesip kir jýǵan, at jalyn tartyp minip, azamat atanǵan, ul ósirip, qyz uzatqan, rýly eldiń sózi ustar aqsaqaly bolǵan mekenin tastap, urpaq qamy dep Atamekenge at basyn tiredi. Qopaly qamys, sheńgel-sheńgel shi, iisi ańqyǵan jýsan, ermen, miia, qaraǵaiy, sheteni, baqa-taly otalmai syńsyp turǵan Jetisýdyń kórkem tabiǵaty ákemniń kóńilinen shyqty: «Pai-pai, balam-ai, alpys jasymda keletin jer eken», - dep ainalasyna súisine qaraǵany áli kóz aldymda. Kóship kelgen jyly jasynyń ulǵaiǵanyna qaramai, bir-eki ai boiy erýlikke shaqyrǵan aǵaiyn, dos, týys-týǵannyń ystyq yqylasyna bólendi. Sonda aitqan sózi edi: «Báse, el bul jaqqa kóshemiz dep nege eleńdep ketti desem, búkil igi-jaqsynyń – Sasan bidiń, Báieke bidiń, Shylby Álimaqunnyń, Estemestiń, Tańjaryqtyń, Ábeýdiń, Syraiylbektiń urpaqtary kelip alypsyndar ǵoi».
Ákem minezi bar adam edi, qashan qairaty qaitqansha óne boiyn kernep turǵan energiia syrt kózge aiqyn baiqalyp turatyn. Ózi «arqam bar» deitin. Jas kezinde sharshy topqa túsip balýan bolǵanyn, aýyl tizginin ustap júrgende talai el daýy, jer daýymen topqa túsip, sol kezdiń salty boiynsha bir toqtynyń etin jep, birneshe tegene qymyz ishkenin bul kúnde kózin kórgender ańyz qylyp aitady.
Ákem zeinet jasyna jetpei turǵanda-aq sol zamannyń jeńsik sýsyny bolǵan araqty múldem tatpai ketti. Temeki, nasybaiǵa o bastan joq edi. Tań bozynan qas qaraiǵansha damyl tappaý ómiriniń daǵdysy boldy. Sol áreketiniń arqasy shyǵar, qashan ómirden ozǵansha aýrýhana jaǵalap, dári-dármekke úiir bolmady.
Kárilik mańdaiyna ájim, beline salmaq salǵan saiyn taýly jerdiń bultyndai tez úiirilip, tez ashylatyn ashýy sáliqaly sabyrlyqqa aýysyp, kisiniń mysyn basyp turatyn aibyny qamqor atanyń qormal qushaǵyna ainalyp ketti. Kúigelek, mazasyz, tynymsyz shal emes, sabyrly, shúkirshiligi mol, sabaz aqsaqal bolyp ortamyzdy toltyra tústi. Men es bilgeli jatsa-tursa da «Ia, Alla, bala-shaǵa men jaman kempirimniń aldyn da al» dep duǵa qylýshy edi. Osy duǵasyn Alla negizinen qabyl qyldy. 2010 jyly mamyr aiynyń 29-y kúni aýyrmai-syrqamai kóz aldymyzda dúnieden ozdy. Sol sát túisigimde máńgilik saqtalyp qaldy. Basynda qolymdy qysyp jibermei otyrdy. Birte-birte qoly bosap, kóz janary órge tarta berdi. Bárimiz shýlap kettik. Esikke qarasam qasietti Uzynaǵash jerinde dúniege kelgen jien shóberesi esikten eńbektep kirip keledi eken. Bárimizdiń razylyǵymyzdy alyp, ákemniń jany ǵaryshqa ushyp barady. Jańa ómirdiń, jańa bolashaqtyń elshisindei bolyp jas náreste Áliasqardyń qarashańyraǵynyń tabaldyryǵyn attap keledi. Ómirdiń jalǵastyǵy degen osy shyǵar.
Moldalar kelip, dindik rásimder ótep, ákemniń betin túzep jatqyzǵan kezde, jastyǵynyń astynan shytqa túiilgen bir ýys topyraq taýyp aldyq. Inimniń aitýynsha, sońǵy ret Qytaiǵa barǵan saparynda ákem babasy Sáttibai bidiń jaz jailaýy bolǵan, ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda Qytaida reforma júrip, jeke-menshik qalyptasqanda bizdiń áýlettiń ieligine ótken, áigili saiahat ortalyǵy Kóldeneńge tiip turǵan Naýa degen ata qonysymyzdyń topyraǵy eken. Ákem jasynyń ulǵaiǵanyn sezip, endi qaityp kele almaspyn dep, shytqa túiip ala kepti. Naýanyń bir ýys topyraǵy Atamekenniń topyraǵyna osylai ulasty.
Iá, áke, elimizdiń abyzy bolmasań da, aýylymyzdyń aqsaqaly bolyp, sanaly ǵumyryńdy aiaqtadyń. «Kóp oqyǵan bilmeidi, kóp toqyǵan biledi» degendei, qansha qalany aralap, qansha bilim ordasynan sýsyndasaq ta, seniń qasyńda ózimdi dáriiadan bólingen bulaqtai sezinemin. Seniń jigeriń, parasatyń, eńbekshildigiń meniń boiyma darymasa da, kelesi urpaqtarynyń boiyna darysyn dep tileimin. Ǵaryshty sharlaǵan rýhyń arǵy babalar rýhymen qaýyshyp, táýelsiz eldiń táýmendi bolmaǵan urpaqtaryn jelep-jebep júrsin!
Almaty, 04.08.2013
Omaráli ÁDILBEKULY,
Respýblikalyq "Jebeý" qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy
