– Ajar Ahmetqyzy, mikrobiologiia salasynda ashqan jańalyqtaryńyzdan habarymyz mol. Al qońyr kómir qaldyqtaryn paidalaný arqyly topyraq qunarlylyǵyn arttyrý týrasyndaǵy jobańyzdy jasaýǵa ne sebep boldy?
– Búginde topyraqtyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý, sol arqyly ósimdikterdiń ónimdiligin arttyrý tehnologiiasy – álemdik suranystyń agrotehnologiia salasyndaǵy jańa paradigmaǵa kóshýine bailanysty bolyp otyr. Sońǵy 50 jylda topyraqty aiaýsyz qoldaný nátijesinde onyń sapasy men kólemi apattyq joǵalýdyń aldynda tur, sondyqtan topyraq qunarlylyǵyn qalpyna keltirý tehnologiialaryna suranys óte joǵary. Álemde jyl saiyn 12 mln ga jer shólge ainalady jáne 25 mlrd tonna topyraqtyń qunarlyǵy joǵalnady. Osyǵan bailanysty álemniń kóptegen elderi gýmýs jáne ekoqarashirik óndirýdiń jańa tehnologiialaryn jasaýdy qolǵa alyp jatyr. Biz óz kezegimizde gýmindi qyshqylǵa bai shikizat qońyr kómirdi gýmýs óndirisi úshin paidalanýdy qolǵa aldyq.
– Túsingenim, sizdiń jobańyz boiynsha kómirdiń qaldyǵynan gýmýs óndirýdiń tehnologiiasy jasalady ǵoi?
– Qazaqstanda kómir qory taýsylmaityndai elestetemiz. Qaraǵandy, Narynqol, Leńgir, Ekibastuzdan óndiriletin kómirler bir kúni taýsylady-aý dep áste oilanbaimyz. Kómir búgin bárimizge jetkenimen, erteń onyń da qory azaiady. Bul – birinshi másele. Ekinshiden, janǵan kómirlerdiń taý bolyp úiilip jatýy, onyń tiimdi paidaǵa aspaýy bolyp otyr. Álbette, kómirdiń qaldyǵy topyraqty lastaidy, ony tazalaý ońai jumys emes. Kómir qaldyqtary jańbyr men qardyń áserinen aspannan túsken aýyr metaldarmen árekettesip topyraqtyń tereń qabattaryna sińedi, al jel soqsa basqa jaqqa ushady. Tipti, naizaǵai tússe kómir qaldyqtary janyp, sońy alapat órtke alyp keledi. Eń ózektisi sol – qaldyqtar turǵan jeriniń topyraq qunarlylyǵyn kemitedi. Búginde álem ǵalymdary kómirden qalatyn qaldyqtardyń tym kóptigine alańdaýshylyq bildirip júr. Ózimiz de kómirdiń qaldyqtaryn paidaǵa asyrý týraly osyǵan deiin asa kóp oilanbadyq, kómir bar, jylý beredi, ol taýsylmaidy jáne onyń qaldyǵy paidaǵa aspaidy dep keldik. Biraq tehnologiia kún saiyn damyp jatyr, qaldyqsyz ónimder shyǵarý aldyńǵy orynǵa shyǵyp otyr.
– Joba boiynsha jumystaryńyzdy elimizdiń qai aimaqtarynda jalǵastyrýdy josparlap otyrsyzdar?
– Topyraqtyń qunarlyǵyn qaita qalpyna keltirý jáne kartoptyń sapasy men ónimdiligin joǵarylatý ádisterin óńdeýge baǵyttalǵan zertteýler álemdegi kóptegen elder úshin ózekti másele bolyp otyrǵanyn joǵaryda atap óttik. Bizdiń basty maqsatymyz – totyqqan qońyr kómir men zoomikrobtyq qaýymdastyq negizinde belsendiligi joǵary «Biogýmýs-pliýs» preparatyn alý biotehnologiiasyn qurastyrý. Osy rette zertteýdi Qaraǵandy kómir basseini, Oi-Qaraǵai jáne Leńgir kómir ken oryndarynyń shahta mańy aimaqtaryn zertteýden bastaimyz. Joba barysynda alynǵan materialdardyń (topyraq jáne kómir) mikrobtyq peizajyn, fizika-himiialyq kórsetkishterin, antimikrobtyq qasietterin zertteimiz. Osylaisha totyqqan qońyr kómir men zoomikrobtyq qaýymdastyq negizinde mikskonsortsiým bolyp tabylatyn eksperimentaldy gýmýs jasaýdy bastaimyz. Zertteý nátijesinde keshendi preparat Almaty oblysy Qazaq kartop jáne kókónis ǵylymi zertteý institýtynyń aýylsharýashylyq jerlerinde aprobatsiiadan ótkiziledi, preparattyń topyraq qunarlylyǵy men kartoptyń ónimdiligine, sapasyna áserine agroekologiialyq baǵa beriledi.
– Ár ólkeniń klimaty árqalai, osyǵan orai topyraqty qunarlandyrý tásilderin de ózgertip otyrasyzdar ma?
– Ádette topyraq qunaryn baiytamyz dep gýmýsty paidalanamyz. Biraq jylda egin ekseńiz, gýmýs ta kedeilenedi. Gýmýsty topyraqqa salyp onyń qunarlylyǵyn arttyrý úshin oǵan taǵy ne jetispeitinin bilýge bolady. Mysaly tyńaitqysh kerek bolsa, topyraqqa tek tuz ǵana salmaisyń. Sýperfosfat ta kerek, biraq ol taza kúiinde topyraqty qurtady, ony basqa zattarmen árekettestirý qajet. Jáne onyń sapasyn arttyryp, birneshe jylǵa jetetindei etip jasaý kerek. Tek gýmýsty ǵana emes, mikrobtardy qosyp ta kompozitsiia jasaimyz. Ózimiz jasaǵan preparattar tek bizdiń jerimizdiń jaǵdaiyna jaraidy. Tipti Almatyda jasaǵan mikrobtar Aqtóbeniń jerine sai kelmei jatady. Bul rette sheteldik preparattardy qoldanýǵa da bolar edi. Biraq olardyń mikrobtary topyraqtyń qasietin 1-2 jyl ǵana ustap turýy múmkin, sonymen qatar topyraqta jándikter, qurttar da tirshilik etip jatyr. Olar óz tirshiligimen topyraqty tabiǵi jolmen qunarlandyrady. Olardyń tirshiligine bizdiń ziianymyz timeýi kerek. Sondyqtan ár jerdiń jaǵdaiyn sol ólkeniń baǵbany men zertteýshileri jaqsy biledi. Topyraqqa naqty ne kerek ekenin bilip baryp, tekserip, aqylmen sheshim qabyldaý qajet. Óitkeni jer degenimiz – bolashaq. Bizge amanattap tapsyrylǵan ortaq mekenimizdi bolashaq urpaqqa saqtap jetkizý – paryzymyz.
Arailym BIMENDIEVA, «UMǴTSO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi bas mamany
