AES qurylysynyń ekonomikalyq tiimdiligin jalpydan jalqyǵa qarai tizbektep, Dalanews.kz portalyna bergen suhbatynda ekonomikalyq sarapshy Maqsat Halyq osynyń barlyǵyna keńinen toqtalady. Sonymen...
«Qazaqstanda talantty jastar kóp. Ásirese, tehnokrat, basy isteitin. Biraq, ókinishke qarai, olardyń kóbisi shetelge ketýge májbúr. Sebebi – bizde tehnologiialyq ónerkásipter joqtyń qasy.
Bir sózben aitqanda, Qazaqstan shetelge mamandar daiarlaýmen ainalysyp jatyr desek te bolady. Bul ashy da bolsa shyndyq.
Myqty óndiris oshaqtary, árine energiiany kóp tutynady. Osy jaǵynan alǵanda, bir AES salý arqyly qanshama jastarymyzdy óz Otanynda eńbek etýge yntalandyra alar edik. Sondyqtan AES qurylysy, ekonomist retinde mýltiplikativti áserge ie dep aita alamyn. Bul – birinshiden», - deidi ol.
Qazir geosaiasi shielenis ýshyǵyp, ekonomikalyq ahýal shatqaiaqtap turǵany málim. Resei gazyn Eýropaǵa shektep tasymaldap, saldarynan Batys elderiniń halqy biylǵy qystan qalai shyǵatyndaryn bilmei, qiyn jaǵdaiǵa tap kelip otyr.
Maman bul rette AES-i bar Frantsiiany mysalǵa keltiredi.
«Al Frantsiia úshin bul úlken problema emes. Sebebi Parijde gazdyń jylýyna degen zárýlik joq. Óitkeni AES-teri bar», - deidi Maqsat Halyq.
Sondai-aq ol áleýmettik jelide júrgen irgesinde AES-i bar iri qalalardyń videosyna da nazar aýdartady:
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]- Oǵan qarap otyryp, rasynda oiǵa qalasyz. Nege biz Chernobyl, Fýkýsima syndy tarihta oryn alǵan birli-jarymdy tótenshe jaǵdaidy miymyzǵa sińirip, ózdiginen qorqyp otyrýymyz kerek?
Rasynda, qazir álemde 250 AES jumys istep jatyr, qatelespesem. Barlyǵy myqty damyǵan elder. Demek, damý maqsat bolsa, onda AES-tan, árine bas tartpaǵan abzal. Onyń ústine AES-qa qajettiniń basym bóligi elimizde bar, iaǵni ýran óndirisi, ony baiytý jaǵy jáne taǵysyn taǵy degendei. Bul - ekinshiden.[/perfectpullquote]
Ekonomikalyq sarapshy Qazaqstan úshin AES salý máselesi ózindik tańdaý degennen góri búgingi kúnniń zárý talaby degen áldeqaida durysyraq bolatynyn aitady.
- Úshinshiden, jasyl ekonomika degen dúnie bar. Qazir biz energiiany kómirden, munaidan alyp júrmiz. Biraq, onyń barlyǵy aýaǵa las shyǵaryndylar bóledi, ekologiiany búldiredi.
Al AES balamaly energetika kózine jatady. Onyń ústine AES arqyly alynǵan energiiaǵa salyq salynbaidy. Óitkeni ol taza, ekologiiany lastamaidy. Jalpy, AES qurylysy – zaman talaby. Biz odan ainalyp óte almaimyz. Muny májbúrli tańdaý desek te bolady. Óitkeni Qazaqstan halyqaralyq qaýymdastyqpen úzeńgi qaǵystyra jumys isteidi. Sonyń biri – Kioto hattamasy jáne Parij kelisimi.
Soǵan sáikes, jaqyn bolashaqta kómirden energiia óndiretinderge karbon salyǵy salynatyn bolady. Qazir kómirden energiiany kóptep óndirip, utymdy paidalanyp jatyrmyz, óitkeni bul salyq, ázirge kúshine enbegen.
Al osy salyq túri kúshine enetin bolsa, onda kómir arqyly óndiriletin energiianyń tarifi, birinshiden, eselep ósedi, ekinshiden, óndiris kólemi kúrt qysqarýy múmkin. Mine, sol kezde energiia tapshylyǵy máselesi ózektilik tanytyp, bizdiń basty máselege ainalady, - deidi ol.
Onyń aitýynsha, AES – strategiialyq iri ónerkásiptik nysan. Jergilikti biýdjet salyq túsimderinen quralatynyn eskersek, mundai jobanyń jergilikti óńirge bereri, árine bar.
- Eń birinshi kezekte bul – infraqurylymdar. Almaty qalasynan Úlken aýylyna deiingi joldar túzeledi dep esepteimin. Ol avtojol nemese temirjol, tipti áýe jolyn da qamtýy múmkin.
Negizi, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýyna infraqurylymdardyń sapasyzdyǵy tejeý bolyp keledi. Óitkeni ol logistikaǵa birden-bir kedergi dúnie. Odan keiin iri kásiporyn bolǵan soń, olardyń moinynda áleýmettik jaýapkershilik degen bolady. Bul degenimiz ne?
Iri kompaniia jyl boiyna túsken tabysynyń bir bóligin óz óńirindegi áleýmettik baǵdarlamalarǵa baǵyttap otyrady. Mektepti jóndeý, balabaqsha salý, aýrýhana qajettilikterine qaiyrymdylyq sharalaryn uiymdastyrý jáne taǵysyn taǵy degendei, - deidi maman.
Jalpy, úlken infraqurylymdyq jobalardyń el ekonomikasyna úlken tynys beretini – klassikalyq ekonomikalyq teoriianyń negizgi baǵyty. Sonyń ainalasynda mýlplikativti áser paida bolyp, kóptegen aralas salalar da dami bastaidy.
AES qurylysy – ekonomika sarapshylary úshin kóptep ashylatyn jumys orny, salynatyn joldar, kópirler, túrli nysandar. Elge tehnologiianyń kelýi, sheteldik kompaniialardyń jobalary.
Eń aqyry, ol energibalanstyń qaýipsizdigine alyp keledi. Qarapaiym tilmen aitatyn bolsaq, óndiris pen halyqtyń qajettiligin óteý úshin jeterlik deńgeidegi elektr energiiasy óz qolymyzda bolady.
