Qazaqta jeti atasyna deiingi adamdar jaqyn týys sanalatyny belgili. Sondyqtan urpaq tazalyǵyn kúittegen ata-babalarymyz jeti ataǵa deiingi qarym-qatynasta qyz alysyp, qyz berispegen. Alaida biz bul arada búgingi týystyq jaǵdai qandai deńgeide, sony saralap kórsek pe deimiz. Bul rette óz nazarlaryńyzǵa QSZI tapsyrysy boiynsha qazaqstandyqtardyń jaqyn týystyq bailanystarynyń qurylymyna taldaý júrgizgen áleýmettanýlyq saýalnama derekterin usynýdy jón kórip otyrmyz, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Atalǵan saýalnama derekteri boiynsha qazaqstandyqtardyń jaqyn týystyq bailanystarynyń qurylymy bylaisha sipattalady:
- respondentterdiń úshten birine jýyǵy 10 adamǵa deiin týystarymen tyǵyz qarym-qatynasta bolady;
- besten birinde 5–9 týystyq jeli bar;
- taǵy bir úshten bir bóligi 3-4 týystarymen belsendi bailanysta bolady,
- jáne respondentterdiń 10%-y tek bireýmen ǵana shekteledi nemese olardyń jaqyn qarym-qatynasta bolatyn jaqyn týystary joq.
QSZI bas ǵylymi qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor Aigúl Zabirovanyń aitýynsha, týystyq bailanystardyń erekshe róli bar – olar otbasyda qalyptasatyn jáne búkil ómir boiy óz áserin saqtaityn berik «zákir» ispetti. Dál osy jaqyn týystardyń ortasynda adam alǵash ret empatiia, senim jáne óz emotsiialaryn retteý daǵdylaryn meńgeredi, al bul mentaldy buzylýlardyń aldyn alýdaǵy asa mańyzdy faktorlar bolyp sanalady.
Búginde Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń derekteri boiynsha, eńbekke jaramsyzdyq saldarynan joǵalǵan ómir jyldarynyń shamamen altydan bir bóligin psihikalyq aýytqýlar quraidy, al aýyr formadaǵy syrqattary bar adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy jalpy halyqtyq ortasha kórsetkishten 10–20 jylǵa qysqarady.
"Sońǵy jyldardaǵy zertteýler 10–24 jas aralyǵyndaǵy jastar arasynda depressiia, mazasyzdyq jáne sýitsidtik kóńil-kúi deńgeiiniń kúrt ósýin de kórsetip otyr: bul jas tobynda barlyq aýrýlar aýyrtpalyǵynyń shamamen 45%-y tiesili. Munyń bári tsifrlandyrý men áleýmettik oqshaýlaý bul úrdisterdi, ásiresek keiingi álemde qalai kúsheitkenin kórsetedi", - deidi maman.
Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń (QSZI) tapsyrysy boiynsha 2024 jylǵy sáýir aiynda júrgizilgen áleýmettanýlyq saýalnamada respondentterge kelesi suraq qoiyldy: «Siz mańyzdy dep sanaityn máseleler jóninde ashyq sóilese alatyn qansha týysyńyz bar?». Usynylǵan jaýap nusqalary jáne olardyń úlesteri tómendegidei boldy:
- 10 jáne odan da kóp týystar – respondentterdiń 29,9%-y,
- 5–9 týys – respondentterdiń 21,3%-y,
- 3–4 týys – respondentterdiń 28,2%-y,
- 2 týys – respondentterdiń 10,3%-y,
- 1 týys – respondentterdiń 5,3%-y,
- Múlde joq – respondentterdiń 5,0%-y.
Áleýmettik bailanystardy taldaý Qazaqstanda tanymal bolyp kele jatqan «Danbar sheńberleriniń» (Robin Danbar) psihologiialyq teoriiasy pozitsiiasynan júzege asyrylatyn bolady. Danbar qazir keńinen tanymal «Danbar nómirin» shyǵardy — bul shamamen 150 turaqty qarym-qatynastar, olarmen biz únemi bailanysta bolyp, basqa bireýdiń psihologiialyq jaǵdaiyn túsine alamyz. Osy jalpy shek sheńberinde áleýmettik bailanystar birneshe kontsentrlik «sheńberlerge» uiymdastyrylǵan, olardyń árqaisysy aldyńǵysynan eki ese keń, al emotsionaldyq jaqyndyq shamamen jartysyna teń:
- 1 sheńber (5 adam deiin) – «qoldaý toby» (support clique). Bul eń jaqyn adamdar, kez kelgen qiyn jaǵdaida kómektesetinder.
- 2-sheńber (15 adamǵa deiin) – bul biz únemi ýaqyt ótkizetin jáne mańyzdy taqyryptardy talqylaityn dostar, biraq bárin usaq-túiekke deiin bólisýge jaqyn emes.
- 3-sheńber (50 adamǵa deiin) – dostardyń «ishki sheńberi». Biz dostyq qarym-qatynasta bolatyn adamdar, olarmen kúnde emes, mezgil-mezgil kezdesý bolady.
- 4-sheńber (150 adamǵa deiin) – munyń bári biz atymen atai alatyn, ara-tura dostyq qarym-qatynasta bolatyn adamdar.
- 5-sheńber (500 adamǵa deiin) – «tanystardyń keń sheńberi». Adamdardy biz kózben tanimyz, biraq olarmen qarym-qatynasymyz ústirt.
- 6-sheńber (1500 adamǵa deiin) – «passivti qabyldaý jelisi», aty nemese beti sizge tanys, biraq bailanys ornatylmaǵan nemese óte sirek kezdesetinder.
Sonymen, birinshi topqa 10 jáne odan da kóp jaqyn týystary bar qazaqstandyqtardyń úshten biri kiredi. Árine, bul psihikalyq densaýlyqtyń jaqsy kórsetkishi jáne minez-qulyq problemalarynyń, ásirese jastar arasyndaǵy tómen qaýpi, óitkeni jaqyn týystar bógde adamdarmen salystyrǵanda jaǵdaidyń nasharlaýyn baiqap, qoldaý men baqylaýdyń «birinshi jelisi» bolady.
"Taǵy bir naqty nárse: týystyq bailanystardyń turaqtylyǵy men uzaq merzimdiligi – bizdiń mádenietimizdiń airyqsha belgisi, munda tulǵa jaqyn adamdarynyń aldyndaǵy mindetter men jaýapkershilikter jelisine «kiristirilgen», iaǵni bul jerde «birjaqty oiyn» joq; qoldaýdy kútý ǵana emes, sonymen birge osy qoldaýdy kórsetý mindettiligi de bar, respondentterdiń úshten birindegi bul «órnek» dál ujymdyq ómir saltyn kórsetedi. Tutastai alǵanda, bul «biz – biz úshin» qaǵidaty boiynsha jumys isteitin qýatty áleýmettik kapital: mundai toptarda músheler ózara kómekke, jedel aqparat almasýǵa jáne birden qoldaý resýrstaryna sene alady. Qyzylorda, Mańǵystaý, Túrkistan, Jambyl oblystarynyń halqy negizinen osy topqa jatady", - deidi Aigúl Zabirova.
Ekinshi topqa qazaqstandyqtardyń besten biri kiredi; olardyń 5-ten 9-ǵa deiingi jaqyn týystary bar (respondentterdiń 21,3%) olarmen tyǵyz bailanysta jáne olarmen mańyzdy nárseler týraly sóilese alady. Adamnyń jaqyn jáne turaqty qarym-qatynasta bolatyn 5-9 jaqyn týystary bolsa, bul emotsionaldy jailylyq pen jedel kómekti qamtamasyz etetin turaqty ortasha «qoldaý jelisi», jaqyn, senimdi bailanystardyń bolýy dep túsindirýge bolady. Bul topta megapolisterdiń – Astana, Shymkent, Almaty jáne Abai oblysy turǵyndarynyń sany basym eken.
Úshinshi topqa jaqyn dostarynyń sheńberi 3-4 týystarmen (28,2%) shektelgen respondentter kiredi, bul shaǵyn jáne kúshti uiymshyl qoldaý tobynyń bolýyn bildiredi. Ádette, 3-4 adamnan turatyn sheńberdi basqa týystarynan alshaqta, basqa qalada nemese elde turatyn adamdar quraidy, sondyqtan «birinshi sheńber» árqashan jaqyn jáne fizikalyq nemese emotsionaldy túrde qoljetimdi adamdardan turady. Bul top mentaldy densaýlyq turǵysynan áleýetti osal bolyp sanalady. Úshinshi topqa Qostanai, Aqmola oblystary men Astana men Almaty qalalarynyń turǵyndarynyń basym bóligi kiredi.
Tórtinshi topta tek 2 jaqyn týysy qalǵanda (respondentterdiń 10,3%) bul áleýmettik qurylymnyń erekshe túrin kórsetedi, onyń kúshti jaqtardy da (ádette bul jubailar-erli-zaiyptylar nemese jalǵyz ata-ana-bala bailanystary) jáne eleýli osaldyqtary da bar.
"Bul olardyń týystarynyń kópshiligi fizikalyq turǵydan alys nemese olarmen bailanys úzilgen qala turǵyndaryna tán. Áleýmettik bailanystardyń osy túriniń áleýmettik «náziktiligin» moiyndaǵan jón – adam kenetten «soqqylar» (aýrý nemese qozǵalý) jaǵdaiynda qorǵansyz qalýy múmkin. Sondyqtan bul top úshin dostarmen, kórshilermen, áriptestermen bailanysty damytý, sol arqyly qosymsha qoldaý alý mańyzdy. Bul topqa Aqmola, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan siiaqty oblystardyń turǵyndarynyń basym bóligi kiredi", - deidi ǵalym.
Besinshi topta, iaǵni aralasatyn ainalysynda bir adam ǵana qalsa (respondentterdiń 5,3%) bul áleýmettik qoldaýdyń óte shoǵyrlanǵan jáne sonymen birge óte osal túrin kórsetedi.
"Bul jerde osaldyqty tek dostyq bailanystardy damytý, qyzyǵýshylyq toptaryna jáne volonterlik qaýymdastyqtarǵa qatysý arqyly óteý jetkiliksiz; munda memlekettik mekemelermen, kásibi birlestiktermen, psihologiialyq jáne áleýmettik qyzmettermen bailanystar mańyzdy. Saýalnama qorytyndysy boiynsha mundai turǵyndardyń kóbi Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan jáne Abai oblystarynda", - deidi Zabirova.
Aqyrynda, «birinshi sheńberde» birde-bir jaqyn adam bolmaǵan kezde (respondentterdiń 5,0% nemese 8001 respondentten turatyn ulttyq toptamadaǵy 398 adam) bul óte kúrdeli jaǵdai.
"Bul jaǵdai psihikalyq densaýlyq úshin mańyzdy qaýip faktorlarynyń biri bolyp sanalady: jalǵyzdyq alańdaýshylyqtyń, depressiianyń joǵarylaýymen jáne júrek-tamyr aýrýlarynyń kóbeiýimen bailanysty. Bul emotsionaldy túrde «men jalǵyzbyn» ǵana emes. Bul bailanystar qurylymyndaǵy áleýmettik qýys: oilanbastan kómekke keletin eshkim joq. Mundai jaǵdaida adam syrttai áleýmettik belsendi bolyp qalýy múmkin (áriptesteri, tanystary), biraq qiyn sátte ózin naqty qoldaýsyz kóredi. Sebepter ártúrli bolýy múmkin: jaqyn adamdaryn joǵaltý, kóshý, otbasylyq qaqtyǵystar, adamdardyń kóńilin qaldyrý, travmatikalyq tájiribeden keiin sanaly oqshaýlaný. Áleýmettaný bylai dep atap kórsetedi: bul adamnyń «kinási» emes, bul jeke jáne áleýmettik faktorlardyń uzaq merzimdi ózara árekettesýiniń nátijesi. Bul týraly aitý jii uiat sanalatyn tereń aýrý, biraq sondyqtan oǵan qurmetpen jáne jylýlyqpen qaraý óte mańyzdy. Mundai qazaqstandyqtardyń basmym bóligi Jetisý, Ulytaý, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanai oblystarynda bar", - deidi maman.
Áleýmettik oqshaýlaný eldiń ońtústiginde (Jetisý, Jambyl jáne Túrkistan oblystary) jáne batysynda (Atyraý, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystary) baiqalady. Demografiialyq kóshý, álsiz aýyldyq infraqurylym, ásirese shalǵai jáne taýly aimaqtardaǵy kólik, álsiz densaýlyq saqtaý jáne bilim berý – munyń bári áleýmettik bailanystar múmkindikterin azaitady jáne áleýmettik oqshaýlaný sezimin arttyrady. Basqasha aitqanda, aýyldyń áleýmettik oqshaýlanýyn jeke nemese psihologiialyq problema dep túsinbei, jalpy ýrbanizatsiia men jahandaný aiasynda bolyp jatqan ekonomikalyq jáne demografiialyq ózgeristerdiń saldary dep túsiný kerek.
"Osylaisha, tyǵyz áleýmettik bailanystar qazaqstandyqtardyń psihikalyq densaýlyǵynyń eń mańyzdy resýrsy bolyp otyr, týystarymen kóptegen jáne sapaly bailanystar depressiia, úreili aýytqýlar jáne áleýmettik oqshaýlaný qaýpin aitarlyqtai tómendetedi. Qazaqstandaǵy áleýmettik kapitaldyń jalpy kórinisi salystyrmaly túrde ońdy kúiinde dep sanalady, biraq sonymen birge, ásirese ýrbanizatsiia, kóshi-qon jáne individýalistik qundylyqtardyń ósýi jaǵdaiynda áleýmettik bólshektený belgilerin kórsetedi. Baiqalyp otyrǵan tyǵyz bailanystar sanynyń tarylýy men álsireýi qazaqstandyqtardyń jekelegen toptarynyń osaldyǵyn bildiredi, bul memleket tarapynan da, jalpy qoǵam tarapynan da nazar aýdarýdy talap etedi. Ózógermeli Qazaqstan jaǵdaiynda áleýmettik bailanystardy qoldaý, jergilikti qaýymdastyqtardy damytý jáne áleýmettik yntymaqtastyqtyń jańa nysandaryn qalyptastyrý sharalary qajet", - deidi ǵalym.
Aita ketsek, atalǵan áleýmettanýlyq saýalnama QSZI tapsyrysymen 2025 jyldyń 20 naýryzy men 20 sáýiri aralyǵynda júrgizildi. Jalpy irikteý kólemi – 8001 respondent. Saýalnamaǵa 17 oblys pen 3 respýblikalyq mańyzy bar Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń 18 jastan asqan respondentteri qatysty.
