– Ábdibaqyt Tillábaiuly, Kentaý qalasy Úkimettiń monoqalalardy damytý baǵdarlamasyna engen Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy birden-bir qala ekenin bilemiz. Búginde atalǵan baǵdarlamanyń qabyldanyp, júzege asqanyna birneshe jyldyń júzi boldy. Osy baǵdarlamadan qala qandai igilik kórgenin aitsańyz?
Kentaý qalasyndaǵy eń úlken másele jylý júiesi boldy. Atalǵan baǵdarlama aiasynda Kentaý qalasyndaǵy tozyǵy jetken jylý júiesiniń magistraldary aýystyryldy. Jalpy qalamyzda negizgi jylý júiesi magistraldarynyń uzyndyǵy 38 shaqyrymdy qurasa, sonyń 17 shaqyrymyn tolyqtai aýystyryp, oǵan 1,4 mlrd teńge jumsadyq. Budan basqa116 shaqyrymdy quraityn orama qubyrlar da jóndeldi. Magistraldy jylý júiesiniń qalǵan ekinshi bóligin monoqalalardy damytý baǵadarlamasy aiaqtalǵansha, iaǵni, 2020 jylǵa deiin tolyqtai aýystyryp alýdy josparlap otyrmyz. Jalpy monoqalalardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde Kentaý qalasyna kúni búginge deiin 5 mlrd teńgeden qarjy bólinip, qala halqy onyń igiligin kórip otyr.
Aitalyq, «Bolashaq batys juldyz» aýdanyndaǵy úsh móltek aýdannyń infraqurylymyn tolyqtai jasaqtap alǵanymyzdy maqtanyshpen aitýǵa bolady. Bul iske 1,9 mlrd. teńge jumsalyp, 19,5 shaqyrym jolǵa asfalt tóselinip (38 kóshe), 25 shaqyrym elektr jelisi jáne 29 shaqyrym káriz júiesi tartyldy. Osylai úsh móltek aýdandaǵy 800-den astam turǵyn úidiń turǵyndary monoqalalardy damytý baǵdarlamasynyń igiligin kórdi dep aitýǵa bolady.
– Monoqalalardy damytý baǵdarlamasy qalanyń ekonomikasyn ártaraptandyrýǵa múmkindik týǵyzǵanyn aittyńyz. Bul shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý baǵytyndaǵy jumystar ekenin sezip te otyrmyz. Qaladaǵy biznestiń órkendeýin tarqatyp aityp berseńiz?
– Keńes zamanynda Kentaý qalasy negizinen ken óndirý isine baǵyttalǵan qala bolǵany barshaǵa málim. Naryqtyq qiynshylyqtar men 1998 jyly jer astyndaǵy ken kózderiniń kontsentraty azaiǵannan keiin ken óndirý isi toqtady. Mine, osydan keiin qalanyń ekonomikasyn kóterýde shaǵyn jáne orta biznestiń mańyzy arta tústi.
2014-2015 jyldar aralyǵynda qaladaǵy shaǵyn jáne orta biznesti damytý úshin 740 mln teńge qarjy bólindi. Buǵan qosymsha 57 joba boiynsha 83 mln teńge berilýi de shaharda kásipkerliktiń keń qanat jaiýyna yqpal etkenin aita ketýimiz kerek. Sonymen qatar buǵan deiin nesielengen 23 jobanyń nesiesiniń 10 paiyzy memleket tarapynan sýbsidiialanýy da qaladaǵy kásipkerliktiń keń tynystaýyna jol ashty desem bolady.
Búginde qala quraýshy negizgi kásiporyn Kentaý transformator zaýyty bolyp tabylady. Qazirgi tańda qalamyzda shyǵatyn ónerkásip ónimderiniń 70-80 paiyzy osy zaýyttyń enshisinde. Monoqalalardy damytý baǵdarlamasynyń sharapatyn atalǵan kásiporyn da kórdi. Óz kezeginde Kentaý transformator zaýyty nesie alyp, qalamyzda qurylǵan indýstriialyq park aýmaǵynan qosymsha eki óndiristik nysanyn iske qosqan-dy. Kásiporynnyń 11 paiyzben alǵan nesiesiniń 10 paiyzy monoqalalardy damytý baǵdarlamasy boiynsha sýbsidiialandy. Búginde atalǵan kásiporyn Kentaý qalasyndaǵy 1200 adamdy turaqty jumyspen qamtyp, qalamyzdyń áleýmettik jaǵdaiynyń jaqsarýyna aitarlyqtai úles qosyp otyr. Byltyr zaýyt 16 mlrd teńgeniń ónimin óndirse, biyl onyń kólemin 24 mlrd teńgege deiin jetkizýdi kózdep otyr.
– Kentaý uzaq jyldar boiy ken óndirý isine mamandanǵan qala bolǵanyn ózińiz de aittyńyz. Qala turǵyndarynyń baiyrǵy kásibimen qaitadan ainalysýy úshin qandaida bir múmkindik bar ma?
– Árine. 2014 jyly qala irgesindegi Qyzylata ken orynyn Úkimet konkýrsqa shyǵarǵan kezde ony "Baiqońyr" degen kompaniia jeńip alǵan bolatyn. Qazirgi tańda jeńimpaz kompaniia barlaý jumystarymen ainalysyp jatyr. Ken óńdeitin kásiporyn qurý ońai sharýa emes. Oǵan biraz ýaqyt qajet. Barlaý jumystarynyń qorytyndysymen tanysqanymyzda Kentaý qalasy mańynda ken óndirý isin qaita jandandyrýǵa bolatynyna kózimiz jete tústi. Aldaǵy ýaqytta Kentaýda ken óndirý isi mańyzdy orynǵa shyǵyp, kóptegen adamdy jumyspen qamtitynyna senimdimin.
– Qalanyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn jaqsartýda monoqalalardy damytý baǵdarlamasynan bólek respýblika jáne oblys tarapynan da qoldaý, kómekter kórsetilip jatqan shyǵar?
Taǵy da aita tússek, biyl qalamyzdaǵy aýyzsý qubyrlaryn jaqsartýdyń úshinshi kezeńin júrgizildi. Bul maqsatqa memleket tarapynan 1,1 teńgeden astam qarjy jumsaldy. Jalpy qalada aýyzsý máselesi tolyǵymen sheshilgen. Kentaý – jer asty sý kózderine óte bai. Qazirgi tańda kórshiles Túrkistan qalasynyń birneshe eldimekenine aýyzsýmen qamtyp, kómek kórsetip kelemiz. Budan basqa qazir Kentaý qalasyna qarasty Qarnaq 14 myń halyq turatyn eń úlken eldimekendi aýyzsýmen tolyqtai qamtamasyz etýdiń jobasyn byltyr bastaǵan edik. Qazirgi tańda qurylys jumystary qarqyndy júrip jatyr. Aldaǵy jyly Kentaý qalasy men oǵan qarasty eldimekenderde aýyzsýmen qamtý máselesi tolyqtai sheshildi dep nyq senimmen aitatyn bolamyz.
– Kentaý qalasy men oǵan qarasty eldimekenderdi gazdandyrý isi qolǵa alynǵanyn estidik. Osy jumys jaiynda áńgimelep berseńiz?
– Iá, oblystyq biýdjet tarapynan bólingen qarjyǵa Kentaý qalasyn gazdandyrý isiniń qolǵa alynǵanyna 2-3 jyldyń kólemi bolyp qaldy. Osy ýaqyt aralaǵynda aýqymdy jumystar atqarylyp, Túrkistan qalasynan beri uzyndyǵy 56 shaqyrym bolatyn magistraldy gaz qubyryn tartyp, onyń ushyn Qarnaq aýylynda salynǵanda gazdy otyndy avtomatty túrde taratatyn stansaǵa deiin jetkizip qoidyq. Bul jumysqa oblystan 4 mlrd. 50 mln teńge bólindi. Qazirgi tańda Kentaý qalasynyń ishinde gaz taratý júielerin júrgizip jatyrmyz. Birinshi kezekte Kentaý qalasy men Baialdyr eldimekeni tolyqtai gazdandyrylatyn bolady. Budan keiin gazdy qalǵan eldimekenderge tarta bastaimyz.
– Eger gaz kelip jatsa, qala halqy úshin úlken qýanysh bolǵaly tur eken. Budan basqa kásipkerliktiń jandanýyna da kógildir otyn óziniń septigin tigizetin shyǵar?
– Sóz joq, gaz halyqtyń turmysyn jaqsartyp qana qoimai, sonymen qatar kásiporyndardyń da jumysyn jandandyrýǵa septesedi. Jalpy alǵanda Kentaý qalasy men onyń ainalasyndaǵy eldimekenderi áleýmettik turǵydan jan-jaqty damyp keledi. Ótken jyldary qalamyzdaǵy úlken Mádeniet úiin jóndeýden ótkizip, halyqtyń paidalanýyna berdik. Biyl qalamyzdaǵy Ortalyq saiabaqtaǵy kúrdeli jóndeý jumystary bitýge taiap qaldy. Aldaǵy ýaqytta Quralbaev atyndaǵy stadion men keńes zamanynda salynǵan uzyndyǵy 50 metr bolatyn olimpiadalyq basseinge kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýdi josparlap otyrmyz. Sońǵy jyldary 4 jańa mektep boi kóterdi. Qazirgi tańda Kentaý qalasy men oǵan qarasty eldimekenderde úsh maýsym boiynsha bala oqytatyn mektep joq. Sol siiaqty balabaqsha máselesi de oń sheshimin taýyp keledi. Ótken jyly "Jumyspen qamtý – 2020" baǵdarlamasy boiynsha 46 áleýmettik nysanǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizdik. Biyl Kentaý men Túrkistan arasyn jalǵaityn 26 shaqyrymdyq joldy jóndeýge 548 mln teńge bólinip, kúre joldyń asfalt jabyny tolyqtai aýystyrýdyń sáti tústi. Qazir halyq oblys ortalyǵyna eshqandai qiyndyqsyz jetetin múmkindikke ie bolyp otyr. Osyndai mańyzdy jumystardy atqarýǵa oblys ákimi Janseiit Túimebaev barynsha qoldaý kórsetip kele jatqanyn aitqym keledi.
– Ábdibaqyt Tillábaiuly, búginde elimiz úshin shaǵyn qalalardyń jylý maýsymyna daiyndyǵy mańyzdy másele bolyp tur ǵoi. Qysqa daiyndyqtaryńyz qalai?
– Qala halqyn qys mezgilinde jylýmen qamtamasyz etý – biz úshin ózekti máselelerdiń biri. Qalaǵa ákimi bolǵaly beri jylý maýsymyna daiyndyq máselesine basa mán berip, 3 jyldan beri qala halqyna eshqandai tótenshe oqiǵasyz jylý berip kelemiz. Sátin salasa, biyl da jylý berý maýsymyn oidaǵydai ótkizemiz dep oilaimyn. Jalpy bizdiń Jylý berý stansamyz 1934 jyly salynǵan. Odan keiin onyń mańyzdy qondyrǵylary 1952-1954 jyldary aýystyrylǵan-dy. Sondyqtan jylý berý ortalyǵyn qysqy maýsymǵa daiyndaý biz úshin mańyzdy máselelerdiń biri bolyp sanalady. Biyl jylý ortalyǵyndaǵy úsh qazandyq pen sý ysytatyn eki qondyrǵyǵa tiisti jóndeý jumystaryn júrgizý úshin 160 mln teńge jumsadyq. Qazan aiynyń birinshi juldyzynda jóndeý jumystary tolyqtai aiaqtalady dep kútilýde.
Jylý maýsymynda jaǵyp shyǵatyn 87 myń tonna kómirdiń 26 myń tonnasyn daiyndadyq. Sonymen qatar 138 tonna mazýtymyz da bar. Taiaý kúnderi memlekettiń jeńildetilgen baǵamen taratatyn 600 tonna mazýtyn alatyn bolamyz. Jalpy, kómirdiń sapasy jaqsy bolsa, mazýtty aitarlyqtai únemdeýge bolady. Qalǵan otyndardy aldaǵy ýaqytta shetinen tasyp alatyn bolamyz.
Qazirgi tańda "Kentaý servis" MKK-de 386 adam jumys isteidi. Jylý ortalyǵyna 327 kóp qabatty turǵyn úi, 2030 jer úi jáne 100-den astam biýdjettik mekemeler qosylǵan. Aldaǵy jylý maýsymynda osy nysandarǵa oidaǵydai jylý berýge bar kúsh-jigerimizdi jumsaityn bolamyz.
– Áńgimeńizden Kentaý qalasynyń keńeiip, ainalasynda shaǵyn móltek aýdandar paida bolyp jatqanyn estidik. Bolashaqta qalaǵa qosymsha jylý ortalyǵy qajet pe?
– Qajet. Bul – bizdiń nazarymyzdaǵy másele. Qalamyzǵa gaz kelip jatqandyqtan gazben jumys isteitin jylý ortalyǵynyń jobasyn daiyndap jatqan jaiymyz bar. Qazirgi tańda tehnologiialar jan-jaqty damyp jatyr. Sondyqtan qalanyń shaǵyn aýdandaryn jylýmen qamtamasyz etetin shaǵyn jylý ortalyǵyn salý josparymyzda bar. Bul óz kezeginde baiyrǵydan kele jatqan jylý ortalyǵynyń júktemesin azaityp, halyqqa tiimdi jylý berýge jol ashatyny anyq.
– Jylý ortalyǵy jylýmen qatar elektr qýatyn óndiretin shyǵar?
– Árine. Jylý ortalyǵy óndirgen elektr qýatynyń ár kilovatyn elektr qýatyn taratýshy "Kegok" kompaniiasyna 8 teńge 40 tiynnan satamyz. Al elektr qýatyn taratýshy mekemeden ár kilovatyn 22 teńge 62 tiynnan satyp alamyz. Bul – jalǵyz bizde ǵana emes, tutas Qazaqstanda qalyptasqan jaǵdai. Bizder Úkemetten jylý ortalyǵy óndirgen qýat kóziniń biraz bóligin ortalyq paidalaný úshin ruqsat aldyq. Bul úshin qazir joǵary qaýatty elektr qaýtyn tómendetetin stansa salýymyz kerek. Bizdiń jylý ortalyǵynda negizinen 3-shi jáne 6-shy týrbina jumys isteidi. Byltyr negizgi 3-shi týrbinaǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizip, onyń qýat óndirý múmkindigin bir jarym esege kóterdik. Sonyń arqasynda bizder elektr qýatyn taratýshy mekemege 5-6 megavat elektr qýatyn satatyn deńgeige jettik. Sonyń arqasynda jylý ortalyǵynyń ekonomikalyq jaǵdaiy da jaqsaryp keledi. Jylý aqysyn jinaý 94 paiyzdy qurap otyr. Osy bir kórsetkishke qarap-aq Kentaýda halyqtyń turmys jaǵdaiy jaqsarǵanyn baiqaýǵa bolady.
– Qazir aýdan men qalalardyń janynan indýstrialdy parkter qurylyp, el ekonomikasyn órkendetýge septigin tigizip jatqanyn bilemiz. Dál osyndai arnaiy aimaq Kentaý qalasynda bar ma?
– Bar. Qazirgi tańda Kentaýdyń indýstrialdy parkinde Kentaý transformator zaýytynyń eki jobasy iske asyp, 80 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Sonymen qatar bir asfalt zaýyty jumys isteýde. Aldaǵy ýaqytta ottegi óndiretin jáne meditsinalyq qural-jabdyqtar shyǵaratyn eki kásiporyn salý máselesi qarastyrylyp jatyr. Jalpy indýstrialdy aimaqqa qajetti infraqurylymdardyń bári tartylǵan 25 shaqyrym joly, elektr qýatyn beretin stansa salynǵan. Aitalyq, elektr qýatyn tartýshy mekeme kásiporyndardyń jumysy alǵa basý úshin qýat kóziniń ár kilovatyn 16 teńgege tómendetip otyr. Aldaǵy ýaqytta aimaqqa gaz jetkizsek, indýstrialdy aimaqtyń jumysy jandana túsetini anyq.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN.
https://dalanews.kz/28152
