Abai búkil jańalyqtyń jarshysy bolǵan, jáne ol ony týdyrǵan ortadan bir saty joǵary turǵan. Eńbekti qoǵamnyń bailyǵy men molshylyǵyna jalǵyz jol retinde baǵalady. Halyq pen ústemdik arasyndaǵy antagonistik qaishylyqtardy ashty. Rýaralyq jazalarǵa qarsy turdy, mansapqumarlyq pen feodaldyqty synady.
Abai din janashyrlaryna degen kózqarasymen erekshelendi. Olardyń kóbi dindi túsinbeitindigin kórip, ol bylai dep jazdy: "meniń oiymsha, qazaqtardy shynaiy musylman dep ataýǵa bolmaidy».
Qazaq aǵartýshysy memlekettik basqarý men tártipke qatysty máselelerde demokratiialyq ustanym-dardy ustandy. Bilik qyzmetine adal, halyq igiligi úshin qyzmet etýge múddeli adamdar sailanýy tiis dep sanaǵan. Abai bileýshiler men kópshilik halyq massalarynyń múddeleri arasyndaǵy qarama-qaishylyqtardy sheshý joldary ony qatty alańdatty.
Ol sondai-aq qoǵamnyń, zańnyń jáne jeke tulǵanyń ózara táýeldiligi qandai ekenin aiaǵyna deiin anyqtai almady.
Biraq halyqtyń ómirin jaqsartý joldaryn aqyn eń aldymen qoǵamnyń ekonomikalyq negizin ózgertýdi kórdi. Ol qazaqtardyń progressivti damýyn eginshiliktiń, qolónerdiń jáne saýdanyń damýy-men tyǵyz bailanystyrdy.
Nadandyqty jeńe alatyn negizgi kúsh ǵylym men aǵartýda dep eseptedi. Barlyq halyq úshin beibitshilik pen ózara túsinistiktiń qajettiligin moiyndai otyryp, tek osy jaǵdailarda ǵana qoǵamnyń negizgi qozǵaýshy kúshteri – ǵylym, ozyq ideialar, mádeniet tolyq kólemde dami alady jáne búkilha-lyqtyq igilik alady dep eseptedi.
Búkilhalyqtyq igilikti armandai otyryp, birinshi kezekte aǵartý men ǵylym, qazirgi qurylysty ózgertýge qabiletti dep eseptei otyryp, ózin sol zamannyń aǵartýshylary deńgeiinde ustandy.
Abai oiynyń progressivtiligi onyń shyǵarmalarynda kórsetilgen. Ol áieldi – anany otbasy tiregi retinde jyrlap, qalyń maldy, kóp nekelilikti joqqa shyǵaryp, qazaq qoǵamyndaǵy áieldiń teń quqyǵy úshin kúresken. «Kózimniń qarasy» («Ty zrachok glaz moih»), «Qyzaryp, surlanyp» («I krasnet, i bled-net»), «Ǵashyqtyq tili – tilsiz til» («Iazyk liýbvi – iazyk bez slov») óleńderinde mahabbat kúshi, áieldiń sulýlyǵy kórsetilgen.
Abai – qazaq halqynyń pro-gressivti damýy men oilaýynyń negizin qalaǵan filosof. Onyń kóp ultty birtutas qoǵamnyń, memlekettik qurylystyń, áleýmettik qundylyqtardyń, demokratiialyq qoǵamnyń ózara is-qimylynyń kórinisi urpaqtan-urpaqqa berilýde.
Osyǵan orai, mereitoidy me-rekeleý jyly qylmystyq-atqarý júiesi josparlaǵan is-sharalar toptamasy sheńberinde Shyǵys Qazaqstan oblysy boiynsha QR IIM QAJD OV-156/17 mekemesiniń ákimshiligi arnaiy kontingent arasynda "Abai Qunanbaev oiynyń qazirgi qazaqstandyq qoǵamǵa áseri: qazirgi kúngi ózektiligi" taqyrybynda dispýt ótkizdi.
Kezdesýge daiyndyq aldyn ala jariialanyp, qatysýshylardyń uly aqynnyń eńbekterin zertteý úshin bir aidan astam ýaqyt boldy.
Nátijesinde qatysýshylar Abai Qunanbaevtyń shyǵarmashylyǵyn tereń biletindikterin kórsetti. Sonymen qatar, keibir qatysýshylar aǵartýshynyń ómir súrý kezeńindegi qazaq halqynyń qazirgi zaman shyndyǵy men jaǵdaiy arasyndaǵy parallel jaiynda oi túiindedi.
Pikirtalasqa qatysýshylardyń ónerin baǵalai otyryp, qazylar alqasy-mekeme bastyǵynyń tárbie isi jónindegi orynbasary Maqsat Serikuly Adamovtyń jáne Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynyń aktiviniń basshylyǵymen mekeme ákimshiliginiń qyzmetkerleri Abaidyń qyryq bes "Qara sóz" – "Gakliia" mysalynda kórkemdik proza men qoǵamdyq oidyń damýyna qosqan eleýli úlesi týraly baiandamamen erekshe áser etti.
Baiandama jastardy halyq da-nalyǵynyń rýhani bastaýlaryna, gýmanistik idealdardyń saltanatyna, týǵan halqynyń sheksiz múmkindikterine degen senimin arttyrýdaǵy osy ósietterdiń mańyzdy róline shoǵyr-landy.
Ekinshi oryndy M. O. Áýezovtyń "Abai" jáne "Abai joly" atty eki kitabynda jazylǵan kórnekti aqyn-aǵartýshy, onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna taldaý jasady.
Úshinshi oryndy Qazaq ulttyq óner tarihynda erekshe oryn alatyn Abaidyń mýzykalyq murasyna eks-kýrsiiasy bar mekemeniń bos ýaqyt klýby ielendi.
Abai halyq kompozitorlary-nyń Birjan sal, Aqan seri, Táttimbet, Jaiaý Musa jáne t.b. ánderin, kúilerin jatqa bildi jáne joǵary baǵalady. Aqynnyń mýzykalyq syiy lirikalyq ánderde óz kórinisin tap-ty. «Aittym sálem, Kalamkas» («Shliý privet tebe, tonkobrovaia…»), «Qor boldy janym» («Ýnijena moia dý-sha»), «Surǵylt tuman» («Serye tý-chi»), «Ata-anaǵa kóz qýanysh» («Ýte-shenie ottsý i materi»), «Tatiananyń haty» («Pismo Tatiany») jáne t.b. ánder halyq án shyǵarmashylyǵyna jańa áýendi yrǵaqtar, formalar men ólshemder, kórkem ádebietti paida-lanýdyń jańa printsipteri engizildi – ol búgingi kúnge deiin shyǵarmashy-lyqta qoldanylatyn tildiń mánerli quraldary.
Bizdiń uly aqynnyń, filosof jáne aǵartýshynyń shyǵarmashylyǵy búgingi kúnge deiin ózekti, suranysqa ie jáne tanymal ekendigi qýantady.
Kezekte basqa qoǵamdyq is-sharalar kútilýde: Abai shyǵarmala-rynyń mánerlep oqý jáne ánshileriniń gala-kontserti, bizdiń uly aqynnyń ádebi jáne mýzykalyq shyǵarmalarynyń jelisi boiynsha shyǵarmalar men halyq shyǵarmashy-lyǵynyń baiqaýy.
N.D.Saǵyndyqov, ShQO boiynsha QAJD OV-156/17 mekemesiniń bastyǵy, Ádilet maiory.
Maqala daiyndaýda jáne dispýt ótkizgende qoldanylǵan ádebietter (A. Qunanbaev shyǵarmalarynan basqa):
- Qazaqstan tarihy (buryńǵy zamannan qazirgige deiin). 5 tomdyq. T. 3. Almaty «Atamura» 2010, – 768 bet, ill., kartalar – 535-540 better.
- Qazaqstan. Ulttyq entsiklopediia, t.1. / Bas red. B. Aiaǵan. — Almaty: Bas redaktsiia: «Qazaq entsiklopediasy», 2004 – 560 bet. – 67-69 better.
- Aqmola: Entsiklopediia – Almaty: Atamura, 1995, 400 bet 282-283 better.
