Kóne túrki tilinde «alkysh» degen sózdiń bolýynyń ózi – onyń óte erte zamanda qoldanylǵanyn aiǵaqtaidy. Mysaly, «Kóne túrki sózdiginde» «Alkysh» degen sózge eki maǵyna bergen: 1) maqtaý, tilek, dańqtaý bolsa, 2) dini mazmundaǵy jalbaryna madaqtaý óleńi, jalyný, jalbaryný. Túrki halyqtarynyń folklorynda alǵystyń osy eki maǵynasy da saqtalǵan, ras, árqaisysynda sál-pál aiyrmashylyq bar. Aldymen sózdiń aitylý túri mynadai: altailyqtar «alǵysh» nemese «alkysh», tatarlar «alkysh», uiǵyrlar «alkish», tývalar «algysh» nemese «algyj», iakýttar (sahalar) «algys» deidi. Al, endi osy sózge qandai anyqtama berilgen, soǵan kóńil bóleiik. Altai turǵyndary «igi tilek, ótiný, jalbaryný» dese, tatarlarda «izgi tilek» delinedi. Uiǵyrlar alǵys dep sálemdesýdi, qol soǵýdy aitady. Sahalar alǵys dep ártúrli rýh-ielerge arnalǵan maqtaý óleńderin, solarǵa baǵyshtalǵan jalyný, jalbaryný sózderin, adamdarǵa arnalǵan jaqsy tilekterdi túsinedi. Osy atalǵan halyqtardyń bárinde alǵys úlken merekede, úilený toiynda, taǵy basqa qýanyshty basqosýlarda aitylady eken. Olai bolsa, alǵys – birneshe halyqtyń folklorynda kezdesetin kóne janr ǵana emes, ol sonymen qatar boiyna áldeneshe janrdyń belgisin sińirgen sinkretti janr ekenin kóremiz. Sondyqtan erte zamandarda alǵys ári jalbaryný, ári arnaý, ári madaqtaý, ári tilek rólderin atqarǵan. Muny, ásirese, islam dinin qabyldamaǵan jurttyń folklorynan anyq baiqaýǵa bolady. Sondyqtan erte zamandarda túrki halyqtarynyń bári alǵysty ári jalbaryný, ári arnaý, ári madaqtaý, ári tilek retinde qoldanǵany belgili. Mysalǵa altailyqtar ańǵa shyqqanda otqa tabynyp aitatyn myna alkyshty oqyp kóreiik:
Alas, alas,
Otyz basty ot ene,
Qyryq basty qyz ene,
Shiki bolsa pysyrǵan,
Tońdy bolsa eritken,
Ata bolyp ailanyp tús,
Ene bolyp iilip tús!
Árine, bul alkyshtarda ańshy ot pen taýdyń iesine jalbarynyp, arnaiy yrym jasaǵany kórinis tapqan. Endi altailyqtardyń otbasylyq-turmystyq alkyshynda kelinge aitylatyn izgi tilegin kóreiik:
Aldyńǵy etegin bala bassyn,
Artqy etegin mal bassyn,
Jaqtyǵa aittyrma,
Iyqtyǵa bastyrma,
Ishken asyń as bolsyn,
Isher jeriń kóp bolsyn!
Bul alkysh bizdegi bataǵa uqsaidy. Demek, altai alkyshynda bizdegi jeke janrlar – tilek, jalbaryný, bata, tipti baqsy saryny da aralasyp turǵandyǵy kórinedi.
Qazaq alǵysy naqty adamǵa qarata aitylady, sóitip, ol eki adamnyń bir-birine degen izgi yqylasyn bildiredi. Alǵysty riza bolǵan adam aitady, ony surap almaidy, sondyqtan bizde sahalardaǵydai arnaiy alǵysshylar bolmaidy. Sahalarda úlken toilar men qýanyshty jiyndar bastalmas buryn alǵysshylar ártúrli rýh-ielerge, qudiretke qarata kólemdi alǵys aitatyn bolǵan. Ondai alǵystardyń qurylymy da birshama kúrdeli: birtalai rýh-ieni, keremetterdi madaqtaǵan kirispeden, sodan soń solarǵa baǵyshtalǵan toǵyz túrli jalyný, jalbarynýdan, odan keiin qorytyndy ótinishten turady. Alǵys aitylǵan soń sol qudiretterge arnap qymyz shashady. Mundai kónelik belgi qazaq alǵysynda joq.
Jalpy, qazaq folklorynda ejelgi alǵys janry óziniń baiyrǵy mán-maǵynasyn, áleýmettik-turmystyq qyzmetin joǵaltýmen birge jeke bir janr retinde de ómir súrýden qala bastaǵan bolý kerek. Onyń sebebi kóp. Birinshiden, islam dinin erterek qabyldaǵan qazaq halqy burynǵy «alǵys» sózin «bata» sózimen almastyryp, «bata» sózine «alǵystyń» mán-maǵynasyn kóshirgen, sóitip, kúndelikti ómirde «alǵys aitýdyń» ornyna «bata berý» ornyqqan. Baiqaitynymyz: alǵysty riza bolǵan jaq ózi aitsa, batany ekinshi jaq kóbinese «batańyzdy berińiz!» – dep surap alady. Ekinshiden, bizdegi «alǵys» sózi keiingi ýaqyttarda resmi sipat alǵan. Iaǵni mekeme basshysy, ia bolmasa basqa laýazym iesi belgili bir isti atqaryp, eńbek sińirgen adamǵa alǵys jariialaityn bolǵan. Munda alǵystyń rizashylyq belgisi saqtalǵan, biraq eki jaq taza resmi qatynasta bolyp, burynǵy jeke adamnyń ishki, shynaiy sezimi kórinis bermeidi.
Sonymen qazaq turmysy men folklorynda alǵystyń ornyn bata basqany kórinip tur. Ras, alǵys áli de úlkender tarapynan jastarǵa baǵyttalyp aitylyp jatady, biraq ol ómirde erte zamandardaǵydai ústem emes jáne dástúrli folklorda alǵys pen bata, tipti, jalbaryný men qarǵys ta aralasyp ketken. Sondyqtan kei jaǵdaida olardy dóp basyp, dál ajyratý ońai emes. Olardy ajyratýdyń eń basty belgisi – sózdiń qai kezde, nege bailanysty aitylatyndyǵy jáne kim aitatyny ári ol sózin kimge arnaityndyǵy. Mine, osy turǵydan kelgende, máselen, alǵystyń aitylýy men batanyń berilýi eki bólek. Alǵysty úlken adam bitken istiń sońynda jasqa arnaidy, al, bata belgili bir istiń bastalar aldynda, ia bolmasa keide aiaqtalǵan soń aitylady. Aitalyq, alys saparǵa shyǵarda, nemese úlken bir iske kiriserde, maldy qurbandyqqa shalar sátte, as isherdiń aldynda, keide tamaq iship bolǵan soń, t.b. Ras, tamaq iship bolǵan soń aitylatyn tilekti bata deý shartty, sebebi ony «as qaiyrý» dep ataidy. Ádette, budan keiin duǵa (Qurannan) oqylady. Atqarylatyn is-árekettiń túrine jáne aitylý sitýatsiiasyna qarai batanyń birneshe túri bolady: jolǵa shyǵardaǵy bata, dastarqan batasy, shai batasy, úilengen eki jasqa bata, tusaýkeser batasy, besikke salý batasy, kelinge bata, Naýryz batasy, t.b. Osyǵan bailanysty batanyń taqyryby men mazmuny árkelki bolyp keledi.
Erte zamanda batany kóptiń aldynda da, jeke adamǵa da aitatyn bolǵan. Top aldyndaǵy batany kóbinese elge syily, jasy úlken aqsaqal aitqan, ol jinalǵan kópshiliktiń atynan úi iesine nemese toi, as iesine bata bergen, sonymen birge batasyn, bir jaǵynan, sondaǵy qaýymǵa da arnaǵan. Al, jeke jerdegi bata naqty bir adamǵa berilip, oǵan igi tilekter, jaqsylyq aitylǵan. Mundai batany kóp jaǵdaidy ákesi balasyna bergen. Onyń mysalyn epostyq jyrlardan kórýge bolady.
Bata berýdiń óz joralǵysy bar. Bata berý óte qurmetti is dep sanalady, óitkeni, bata – qasietti sóz dep esepteledi. Sondyqtan bata aitylarda bata tileýshi adam nemese jamaǵat alaqanyn jaiyp, isharat bildirýi tiis. Sol kezde aqsaqal áýezdi únmen mánerlep, kieli keiipke enip, bar yntasymen óleńdetip, bata beredi. Bata aiaqtalǵanda jinalǵan qaýym bir aýyzdan qýattap, «Áýmin. Aitqanyńyz kelsin!» dep, bet sipap, yrymi qimyl jasaidy. Iaǵni aitylǵan aq tilekti, júzege asqaly otyrǵan rásimdi zańdastyryp, kýálandyrady deýge bolady.
Batanyń qasietti sanalatyny onyń ataýy – Qurannyń birinshi súresi «Fatihadan» týyndaǵan. Muny batalardyń mátininen de kórýge múmkindik bar:
Meniń bergen fatiham,
Jaman qatyndy almańyz dep,
Ótinemin, asylan.
…Allań jar bolsyn,
Fatiham qabyl bolsyn.
Ketkeniń kelip,
Kemtigiń tolsyn.
Bata da janr retinde áý basta sóz magiiasyna senýge bailanysty paida bolǵandyqtan onda ádemi sózdermen qut-yryzdyqty shaqyrý, Táńir ielerden sharapat suraý, tileý, kesir-kesapattan saqtaný, qorǵaný saryndary aitylady. Batagói kópshiliktiń atynan Allaǵa, paiǵambarǵa, perishtege, áýlie-ánbielerge syiynady. Qydyr ata, Qambar ata, Shopan ata siiaqty kóptegen kieli beinelerge sózin arnap, bata suraýshyǵa tilek bildiredi. Bir sózben aitqanda, ol qaýym men tylsym ielerdi jalǵastyrýshy, dánekershi qyzmetin atqarady. Mysaly:
…Sháriiar bolsyn dostasyń,
Muhammed bolsyn qostasyń.
Qydyr bolsyn joldasyń,
Luqpan bolsyn qurdasyń.
Jylqyshy ata – Qambar,
Mingeniń jiren shabdar.
Myńdy aidatyp, júzdi bailatsań,
Senen basqa nem bar?!
Batagói keide osy ie-kielerdiń de atynan tikelei ún qatyp, qalyń qaýymdy úmittendirip, aitylǵan barsha tilektiń aidai oryndalatynyna kepildik bere sóileidi:
Bul bata bizden emes, Qudaidan-ai,
Qutylmas qashqan túlki qumaidan-ai…
Jarylqa, Qudai, qabyl et,
Jarylqaýdyń qamyn et.
Jarylqaiyn dep keledi,
Kishkene ǵana sabyr et!
…Meniń bergen batam emes,
Burynǵy paiǵambardyń bergen batasy:
Onyń bolmas qatasy!
Demek ýaqyt turǵysynan alyp qaraǵanda, batagói osyndai keremet sózderi arqyly alaqan jaiyp otyrǵan búgingi qarapaiym halyqty ejelgi miftik qasietti dáýirdiń ókilderimen toǵystyrady da, onyń batasy kieli sanalyp, ózi de dýaly aýyz, qasietti janǵa ainalyp ketedi.
Qazaq batasynyń bas keiipkerleriniń biri – Qydyr ata.
Meniń atym – Sarybai,
Saqalyma sary mai.
Tań mezgili bolǵanda,
Tósegińniń basynan,
Jastyǵyńnyń astynan,
Bódenedei pyryldap,
Boztorǵaidai shyryldap,
Saralaqazdai qaiqaqtap,
Qunan qoidai jaiqaqtap,
Qydyr kelip daryǵai…
…Asyń, asyń, asyńa,
Bereket bersin basyńa!
Bódenedei jorǵalap,
Qyrǵaýyldai qorǵalap,
Qydyr kelsin qasyńa!
Osy turǵan boz úige
Qydyr ata darysyn.
Qydyr ata halyq túsiniginde aq kiimdi aqsaqal nemese kezbe kedei, dárýish keipinde beinelenedi. Ol adamdarǵa óńinde kezdespese, túsinde aian arqyly kórinýi múmkin degen nanym bar. Kei ańyzda onyń kózi soqyr, ol jaryqqa qushtar, sondyqtan el Qydyrmen jolyǵý úshin shyraq jaǵyp, yrym jasaityn bolǵan. Ol máńgilik jasaidy, sebebi ólip, qaita tirilgen nemese Eskendirmen birge ólmestiń sýyn izdeý saparynda kieli sýdy taýyp ishkendikten ajalsyz qaharmanǵa ainalǵan desedi. Halyq kóbinde Qydyrdy janarsyz keiipte elestetedi. Áitkenmen, kei siýjette, kerisinshe, Baqtyń kózin uzyn qasy basqandyqtan ol Qydyrmen jetektesip júretin soqyr degen uǵym bar. Mysaly mynadai ańyz bar:
«Ertede Baq pen Qydyrdyń taý bókterinde kele jatqanyn kórgen jetim-jesir, ǵarip-kásir, bai-manaptar barlyǵy ol ekeýiniń aldyn orap, shapaǵat surapty», – deidi el ańyzy. – «Kózin jabaǵy qasy japqan Baq tuqyraiyp turyp, qalyń qasyn jalp etkizip, basyn joǵary kóterip qalǵanda, taý basyndaǵy kemtar qyzǵa kózi túsipti. Qydyr aq taiaǵyn qolyna alyp, jylap turǵan qyzǵa qarata bir nusqap qalypty da, ekeýi de kózden ǵaiyp bolypty. Kóp ótpei, álgi qyz saýyǵyp, kúieýge shyǵyp, úili-barandy bolyp, basyna dáýlet daryp, barsha muratyna jetipti. «Baq qarasa – Qydyr daridy » degen támsil osydan qalǵan eken-mys».
Álbette, batadaǵy «Baq qarasyn, Qydyr darysyn» degen sózdiń túptórkini osyndai ejelgi túsinikterge saiady. Baqtyń kózi magiialyq sipatqa ie bolsa, Zeńgi baba janary da dál sondai kieli ekendigi batada kórinis tabady:
Sharýanyń tórt piri – Zeńgi baba,
Mal berýge oiyń bolsa, maǵan qara! –
dep dámelenip, ótine sóileidi batagói. Óitkeni, siyr túliginiń jebeýshisi Zeńgi baba da bekershilikte eshkimge nazar aýdara bermeitin bolǵan. Eger onyń janary tússe, sol janǵa qisapsyz siyr bitedi degen nanym bolǵan.
Bata osylaisha kóne tanymǵa taban tirep turǵandyqtan ol arbaýmen, tipti, qarǵyspen janasatyn tusy bar. Máselen, ony óte qadirli tulǵa batagóidiń aitýy, odan keiin Táńir, áýlie-ánbie, arýaqtardy jii járdemge shaqyrýy – arbaýmen toqailasyp tur. Batanyń ejelgi anyq aty alǵys ekendigi belgili. Demek áý basta alǵys qarǵysqa qarsy aitylǵan nemese ekeýi qabattasyp ómir súrgen kezeń bolǵan. Buǵan batadaǵy myna sózder dálel:
E, Jylqyshy ata – Qambar,
Tórteýińniń yntymaǵyń bir bolsa,
Qarǵaityn kim bar?!
Qastyq qylǵan adamyń
Muratyna jetpesin.
Aitsa – qarǵys, tise – kóz,
Darymasyn, ótpesin!
Osylaisha keide bata qarǵysqa týra qarsy baǵyttalady. Al keibir mátinderinde qarǵystyń sózderi de júredi. Mysaly:
Bermeituǵyn sarańnyń
Eki qoly bailansyn.
Sóitip, sory qainasyn.
Bermegenniń jamanyn
Kór ishinde oilasyn…
Bul úige qas saǵynǵan adamdy
Kóterip turǵan jer ursyn.
Aspandaǵy kók ursyn…
Alaida, batada, negizinen, kóshpeli halyqtyń bai da baqytty shat-shadyman ómir-tirlik týraly túsinigi, keremet keleshek týraly arman-ańsary, aq tilegi aitylady. Bir sózben aitqanda, tamasha bolashaq týraly el qiialy, halyq ýtopiiasy kórinis tabady. Mysaly:
Áýmin deseń maǵan,
Bata bereiin saǵan.
Altynnan bolsyn jaǵań,
Kúmisten bolsyn taǵań.
Kúrpildesin sabań…
Keleli túień qaptaǵan,
Qarataýǵa syimasyn.
Aqtyly qoiyń adaldan
Alataýǵa syimasyn,
Kókalaly kóp jylqyń
Kókshetaýǵa syimasyn,
Ul men qyzyń teń ósip,
Ulytaýǵa syimasyn…
Qudaidyń ózi súitip ońdasyn,
Bes júz saýlyq qozdasyn.
Seksen ingen botalap,
Segiz kelin qomdasyn.
Aidap kelgen jylqyńnan,
Alpys aiǵyr azynasyn,
Batada ásireleý tásili orasan mol qoldanylatyndyǵy ǵylymda anyqtalǵan. Baqtashy halyq attyń taǵasyn esh ýaqytta kúmisten soqpaityny da belgili, biraq «kúmisten bolsyn taǵań» deý batanyń poetikasy úshin jarasymdy. Sondai-aq mal men basy ósip-ónip asqaraly taýlarǵa syimai qalý – jeke bir adamnyń emes, jalpaq eldiń ǵana atqara alatyn sharýasy ekendigi haq. Biraq batada árdaiym osylaisha halyqtyń asqaq armany, sheksiz qiialy, muqalmaityn jigeri beinelenedi. Sonymen birge «qyryq, seksen, segiz, júz, myń» siiaqty simvolikalyq sandar da batada jii qoldanylyp, ásireleýdi kúsheitip turady.
Batada halyqtyń adamgershilik, izgilik, ar-ujdan týraly ǵasyrlar boiy jinaqtalǵan ósieti dáriptelip, tálim-tárbie beriledi. Máselen, batanyń tómendegi shýmaqtary naqylǵa ainalyp ketken deýge bolady:
Júzge jetsin túieńiz,
Úsh júz bolsyn bieńiz.
Álderińnen kelgenshe
Jyǵylǵandy kóterip,
Súringendi súieńiz…
Aq bókendei qoily bol,
Or qoiandai kózdi bol,
Adam tappas sózdi bol,
Patsadai uldy bol!
…Qulynynda qaqpa,
Tai kúninde tartpa,
Qunanynda saqta,
Dóneninde bapta,
Bestisinde báigege sal!
…Qiyndyq kórseń muqalma,
Aýyrlyq kórseń juqarma.
Qamqorshy bol kishige,
Úlkendi úlgi tut alǵa!
Túiindep aitqanda, túpki tórkini sóz magiiasyna baryp tireletin alǵys kóne janry keiin kele islam dininiń áserine ushyrap, «bata» atanyp, ózgeshe órnek taýyp, óris alǵan. Shamandyqty yǵystyrǵan álemdik din bata janryn óz múddesine ilkimdi paidalanǵan. Sirá, osy janrdyń jańa qarqynmen damyp búginge jetýine batagói tulǵasynyń qosqan úlesi az bolmasa kerek. Daryndy batagói, shyn mánisinde, ejelgi úlgini totydai qaitalaýshy emes, ol eski dástúrge shabytty shaǵynda ystyq qan quiyp, jan bitirýshi. Buǵan ejelgi jyraýlardyń, bi-sheshenderdiń aityp ketken batalary kýá. Máselen, Jambyl aqynnyń S.Muqanovqa bergen:
Qudaiym osynaý úige dýa bersin,
Tilderin dushpandardyń býa bersin.
Kelinniń balaǵynan bala saýlap,
Salpy erindi sary uldy týa bersin, –
[caption id="attachment_21551" align="alignright" width="304"]
degen batasy osy janrdyń naǵyz poetikasyn ábden meńgergen maitalmandyqtyń bir úlgisi. Demek bata janry jańasha túlep otyr. Shyn batagói alqaly toptyń atynan ejelgi saryndardy sarnap aitqanymen, ol kókeiine kelgen sáýleli oidy qiiýlastyryp, kóne úlgige qosyp jiberetindigin de eskergen jón. Sonymen bata folklor men aýyz ádebietin toǵystyryp turǵan erekshe ómirsheń janr deýge bolady. Ol, ásirese, táýelsizdik alǵaly beri qaita jańǵyrýdy basynan keshirýde.
Derekkóz: "Egemen"
Aqedil Toishanuly, Halyqaralyq Túrki akademiiasy ǵylymi qyzmetkeri,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty.
